“Бiз Ресей басшылығынан байсалды әрекет күтемiз. Бұл жерде бiздiң экономикалық мүддеге ғана емес, Ресейдiң де Түркияға қатысты экономикалық мүддесiне нұқсан келдi”, – дедi Түркияның премьер-министрi Ахмет Дәуiтоғлы. Ол Түркия әр уақытта да Ресеймен ашық қарым-қатынас орнатып, Сириядағы iс-қимылды үйлес­тi­ру­дi алдыңғы орынға қойғанын айтты. “СУ-24-тiң апаты бiр әуе кеңiстiгiндегi әртүрлi екi коалицияның операциясы осындай жағдайға әкеп соқтыруы мүмкiн екенiн анық көрсеттi”, – дедi ол.

Кремльдiң қаһарына қарамастан, Түркия президентi Ережеп Тайып Ердоған ұшақты атып түсiргенi үшiн елi кешiрiм сұрамайтынын, мемлекет тек өз әуе кеңiстiгiн қорғағанын қадап айт­ты. Түркияның бұл ұстанымын НАТО қолдады. Ал Ресейдiң бөтен елдiң әуе кеңiстiгiне кiрiп кеткен әрекетiн бiрде-бiр ел ақтамады. Тiптi өзiнiң Еуразиялық одақ бойынша әрiптестерi “ұстамдылық пен татулыққа шақырған” мәлiм­де­меле­рiнен ары аспады. Осының өзi “қырық кiсi бiр жақ, қыңыр кiсi бiр жақ” дегеннiң керiн көрсе­тедi. Қыңыр демекшi, Түркия президентi Ережеп Тайып Ердоған Путиннiң бiрбеткейлiгiн бетiне басқандай болды. Айтуынша, ұшақ апатынан кейiн оның өзi Путинге телефон шалған. Бiрақ Путинмен сол бойы сөйлесе алмапты.

В.Путиннiң көмекшiсi Юрий Ушаков Ердоғаннан екi күн бойы Путинмен телефон арқылы сөйлесуге өтiнiш түскенiн растады. Бiрақ түрiк тарапы ең болмаса ұшақты атып түсiр­ген­нен кейiн кешiрiм сұрамағандықтан, бұл әңгiмеге Түркияның өзi дайын емес деп қорытты көмекшi.

Ердоған 30 қараша күнi Парижде өтетiн климат мәселесi қаралатын саммитте Путинмен кездесуге пейiл бiлдiрдi. Бiрақ Ресей президентiнiң баспасөз хатшысы Д.Песков В.Путин Парижде Ердоғанмен кездеспейтiнiн кеше кесiп айтты. Демек, келiссөздi Мәскеудiң өзi қаламай отыр.

Анкара мен Мәскеу арасындағы текетiрес лаңкес­тердi шын мәнiнде қолдап отырған деген мәселеге ойысты. Путин әу бастан-ақ ұшақты атып түсiру арқылы Түркия лаңкестерге болысып отыр деп ашық айыптады. Мұнымен қоймай, Түркия “Ислам мем­лекетiнен” мұнай сатып алып отыр” деп салған.

Түркия не себептi ре­сейлiк ұшақты атып түсiрдi дегендi жан-жақты талқылап жатқан ресейлiк үгiт-насихат “Анкара қара алтынды мұнай қорларын басып алып, оны заңсыз жолмен сатып жатқан лаңкестерден сатып алып жатыр. Сириядағы әуе операциясын жүргiзiп жатқан Мәс­кеу негiзiнен, мұнай қоймаларын бомбалауда. Анкараға бұл ұнамай қалды” деген сыңайдағы ақпарат таратуда. Өкiнiштiсi, қазақ елiне тарайтын путиндiк телеарналар қазақстандықтарға осы ақпаратты сiңiрiп, сананы улауға көш­тi.

Ердоғанның бұған да айтары бар болып шықты. Ол Асад режимiн қолдап отырған елдердiң өзi “Ислам мемлекетiн” қаржыландырып жатқанын айтып, Ресей жақты емеурiнмен нұсқады. “Түркия лаңкестерден мұ­най сатып алып жатыр деуге қалай ұялмайсыңдар! Түркияның мұнай мен газды қайдан сатып алатыны бәрiне белгiлi. Ал бiз оны “Ислам мемле­кетiнен” сатып аламыз дегендер дәлелдерiн көрсе­тсiн. Ал “Ислам мемлекетi” қару-жарақ пен қаржыны кiмнен алып отырғанын iздесеңiздер, мұны ең алдымен Асад режимi мен оны қолдап отырған елдерден iздеген жөн”, – деп түйдi Ердоған.

Қазiр Түркия мен Ресей арасындағы мәселе кiм кiнәлi деген сұраққа емес, екi елдiң қарым-қатынасы алдағы уақытта қалай өрбидi, бұл Сириядағы ахуалға қалай әсер етедi дегенге келiп тiреледi.

Бiр белгiлiсi, Париждегi терактi­лерден кейiн “Ислам мемлекетiне” қарсы әлем­дiк державалардан тұратын коалиция құрамын деген дәмесi көкке ұшты. Ұшақ апатына дейiн де Асад режимiн қолдамайтын Түркия ендiгi жерде Сирия президентiн қолдайтын Ресеймен мүлде тiзе қоспайтыны анық.

Осыны түсiнген әлем елдерi де алаңдаулы. Қай­сыбiреулер Анкара мен Мәскеудi татуластыру жол­дарын iздеп, ара­ағайын­дық атқаруға дайын екендiктерiн бiлдiрдi. Әзiр­байжан президентi Илхам Әлиев Минскiге ұшып барып, Беларусь пре­зиден­тi Александр Лукашенкомен кездестi. Әзiр­байжан – Түркиямен жақсы қарым-қатынас ұстауға тырысатын елдердiң бiрi. Ал Беларусь – Украина дағдарысын шешу кезiнде ара­ағайындық жасап, Минскiнi келiссөз алаңына айнал­дыр­ған ел. Сондықтан бiрi Ресеймен, бiрi Түркиямен тату-тәттi мемлекеттер Ердоған мен Путиндi келiсiм­ге шақыруға күш салатын түрi бар.

Бұл ретте Қазақстан да сырт қалмауы мүмкiн. Өткен аптаның соңында Түркия президентiмен телефон арқылы әңгiлескен Нұр­сұлтан Назарбаев екi ел арасындағы қа­рым-қатынас­тың нашарлауына алаңдау­шылық бiлдiрген. Ал кеше халыққа арнаған кезектi жолдауын жариялаған кезде президент: “Бiз Ресей мен Түркия арасында болған оқиғаға қатысты өкiнiш бiлдiремiз. Ресей бомбалаушы ұшағы Түркияға шабуылдаған жоқ, ол терроршылармен соғысуға бар­ған. Бiз әзiрге оқиғаның анық-қанығын бiлмеймiз. Қандай қиындық болса да, тез арада мемлекетаралық комиссия құру керек. Тез арада кiнәлiлердi анықтап, жазалап, кеткен қателiктi мойындап, қатынасты қалпына келтiру керек. Ресей­дегi, Түркиядағы достарымызды осыған шақырамын”, – дедi.

Қазақстан өзiнiң құ­дайы көршiсi Ресей мен тәуелсiздiгiн алғашқы болып мойындаған, түркi әлемiндегi досы Түркияны татуластыруға күш сала ма, әлде Минск бұл жолы да алдымызды орап кете ме? Бұл жолы да дегенiмiз, Н.Назарбаев нормандиялық төрттiк – Ресей, Украина, Германия және Францияға келiссөз алаңы ре­тiнде Астананы ұсынғанда, Беларусь басшысы А.Лукашенко оларды Минскiге шақыртып, бей­бiтшiлiкке шақырған бiтiмгер ретiнде абырой-беделге ие болғаны бар. Ендi бiтiмгерлiк тiзгiндi кiм қолға алар екен…

zhasalash.kz