Аты Селжұқ, жүзі Қазақ, ұрпағы — Түрік
kerey.kz
Нью-Йорктегі Метрополитен музейінде орналасқан селжұқ ескерткіштері туралы көптен бері жазғым келіп жүрген еді. Бұл мүсіндер Ұлы селжұқ өнерінің ең әсерлі үлгісі болып саналады. Мұндай ескерткіштердің көпшілігі салыстырмалы түрде алғанда белгілі-ақ, бірақ Метрополитен музейіне қойылған екі батыр бейнесі солардың арасындағы ең кереметі деуге болады. Мүсіндердің барлығы гипстен жасалған. Көлемдері әртүрлі, Метрополитендегілер адам бойымен бірдей, басқалары олармен салыстырғанда айтарлықтай шағын. Ескерткіштердің көпшілігінің тек басы ғана аман қалған.
Мүсіндердің барлығы дерлік 11-12 ғасырларда Ұлы Селжұқ сұлтандығы кезінде Иранда жасалған. Олардың көбі қазір Тегеранның түбінде жатқан, селжұқтардың астанасы болған Рей қаласында орналасқан деп топшыланады. Өкінішке орай, ескерткіштердің басым бөлігін өз уақытында көне жәдігерлердің арқасында күн көретін алыпсатарлар Ираннан ұрлап, талан-таражға салған, осының нәтижесінде олар археологиялық контексінен айрылды. Бұл біздің түркі-селжұқтар өнері туралы білген-тергенімізді ойсыратып отыр.
Селжұқ жауынгерінің ескерткіші, Метрополитен музейі, Нью-Йорк. Осы жазбадағы суреттердің бәрі Интернеттен алынды.
Ескерткіштердің сыртқы келбетін талдай келе бұл мүсіндердің көшпенділердің тас мүсіндері, яғни түркілердің дала балбалдарымен туыс екені туралы қорытынды шығаруға болады. Сары қыпшақтардың (половец) «тас қатындарына» ұқсайтын балбалдар кезінде Моңғолия мен Украина арасындағы далада кеңінен таралған еді. Селжұқ және түркі мүсіндерінің жақын екендігін туындылардың жалпы формасы, бейнеленген адамдардың басы, қолы, киім детальдары көрсетіп тұр. Айырмашылық тек ескерткіштердің сапасында: селжұқ мүсіндерін Парсы мен Орта Азиядан шыққан шеберлер дайындаған, сондықтан жергілікті ирандық стилистика байқалады. Бұл ескерткіштерді дала өнері мен ирандық отырықшы әлемнің синтезі деуге болады.
Мүсіндердің жауынгер екенін олардың қолға ұстаған ауыр қылыштарынан білуге болады. Үстеріндегі жолақ шапанды түркі жауынгерлеріне тән ұзынетекті қатпарлы сауыт деуге келетіндей.
Мүсіндердің түркі атрибуциясы күмән тудырмайтындықтан, олар жерлеу рәсіміне арналып жасалған деп болжауға болады. Ескерткіштерде қайтыс болған адамдардың бейнесі көрсетілуі де мүмкін. Түркілердің ата-бабаларының басына тас мүсіндер орнатқаны белгілі, мына гипс ескерткіштер де дәл сондай қызметті атқарған болуы әбден мүмкін. Бұл жерде түркілердің жерлеуге арналған ескерткіштерімен сөзсіз байланысы бар қытай императорларының қорымдарындағы «рух жолының» бойына қойылған мүсіндерді де еске ала кетуге болады.
Көшпенділердің ескерткіштерге қатысты дәстүрінің мыңдаған жылдық тарихы бар. Сонау скифтер, олардан бұрын үндіеуропалық тайпалар далада өз мүсіндерін орнататын. Селжұқтардың гипс ескерткіштері осы дәстүрді жалғастырды деп топшылауға болады.
Түркі балбалдары
Мүсіндердің біреуі кеудесіндегі крестімен басқалардан ерекшеленеді. Мұнда бейнеленген адам христиан болуы мүмкін. Бұған таң қала алмаймыз, себебі династияның негізін қалаған Селжұқтың төрт ұлы Інжілден алынған Микаил, Юнус (Иона), Мұса (Моисей) және Исраил есімдеріне ие болған еді.
Екі мүсін, сол жақта әйел, оң жақта ер адам. Берлиндегі Ислам өнері музейі және Лондондағы Виктория мен Альберт музейі.
Сол жақтағы мүсін Метрополитен музейіндегі жауынгерлер бейнесіне стилистика жағынан өте ұқсайды, Кувейт, Әл-Сабах коллекциясы.
Оң жақтағы жауынгердің белі жіңішке, бұл соғды ықпалының болғанын білдіреді. Алайда Бірінші түркі қағанаты мен соғды жауынгерлері бір-біріне ұқсайтын, тек орта ғасырларда ғана түркілерде үлкен қарын сәнге айналды. Вустер өнер музейі.
Екі мүсін, сол жақта, Виктория және Альберт музейі, Лондон. Оң жақта, Детройт өнер институты.
Кеудесінде бір және бас киімінде екі кресті бар тағы бір жауынгер. Виктория және Альберт музейі, Лондон.
Бәрінен де ескерткіштердің басы жақсы сақталып қалған. Олар селжұқтардың қай нәсілдік топқа жатқаны туралы дерек береді: ескерткіштерде бейнеленгендердің барлығы дерлік ортаазиялық жүзді болған екен. Бір таңқаларлығы, қазір орта ғасырлардағы оғыз, сары қыпшақ секілді түркі тайпаларының барлығын «еуропаландыру» сәнге айналды, қазір оларды барлығы еуропеоид санауға тырысады. Қызығы бұл тенденцияны түркілердің өздері, атап айтқанда әзірбайжандар мен түріктер де жиі қолдайды. Мұндай жағдай Еуропаға ұмтылуға деген сәнмен байланысты болса керек.
Анықтама
Селжұқ әулеті (1038 — 1194) — түркі-оғыз әскерінің сол қанатын құраған қынық тайпасынан шыққан әулет. Әулеттің негізін қалаушы Салжұқ. Олардың әуел бастағы ата мекені Оңтүстік-батыс Қазақстанаймағы менСырдарияның орта саласы болған. Кейбір топтары Сығанақ пенҚаратауды мекендеген. 10 ғасырдың орта шенінде басқа оғызтайпаларымен қақтығысып қалған салжұқтар Сырдарияныңтөменгі саласына қоныс аударып, ислам дінін қабылдады. Олар 1010 — 32 ж.Зарафшан мен Нұрататауларына қарай ойысты, 1038 — 40 ж. Ғазнауи сұлтандығынан Хорасанды (Иранның солтүстік-шығыс облысы) тартып алып, Салжұқ сұлтандығын құрды. Салжұқтардың алғашқы билеушілері ағайынды Тоғрылбек (1038 — 63) пен Шағрыбек (1038 — 59) болды. Салжұқ әулетінің белгілі сұлтандары: Алп-Арслан (1063 — 72), Мәлік шах I (1072 — 92), Санжар сұлтан (1118 — 57). 11 ғасырдың аяғына қарай Салжұқ әулеті билеген мемлекет әлсіреп, ұсақ иеліктерге бөліне бастады. 12 ғасырдың аяғына қарай Салжұқ әулетінің билігі мүлдем жойылды.
turk-media.info
Пікір қалдыру