ҮРЕЙЛІ ҮШ СОРАҢ
kerey.kz
Тұрсынхан Зәкенұлы
(1)
–Ертеде, көк түріктің заманында әйгілі Үш сораңның етегінде, Хуанхэ қыратында болған ақсүйек қырғынның хикаясы
Солтүстікке аттанған қол күн-түн жорта жүріп, Сарыөзеннің Бөрілі тау тұсындағы жайылмадан өтіп, Үржардың арғы бетіндегі саргерге өріп шыға келді. Өзеннің бұл тұсы Бөрілі тауға тиіп тұратын. Күн салқын күзге айналған. Он оқтарға, тибеттерге қарсы шаңды жорықтарда қол бастап, талай шайқасты басынан кешкен Сяо Сы-ие алыстан қарауытқан тауды көргенде жүрегі шайлығып қалды. Басын аппақ қар басқан, етегі қара барқын, тұнжыр тыныштықта мүлгіген осынау иеннің бір сұмдықты ішіне бүгіп тұрғанына көз жеткізді.
Қалай дегенмен де енді ұрыста тұрыс жоқ екенін сезген ол әскерінің көптігіне арқаланды.
Ол Юань Дачжэнь мен Ли Цзинцзяньді қасына шақырып алып, әскерді үш бағытқа бөліп, орта бағытқа өзі қолбасшылық етіп, Бөрілі таудың күнгейі мен теріскейін сүзіп шығуды, ал өзі бір жерден жылжымай, қай жаққа қажет болса солай қарай лап беруге бекінді.
Бөрілі тау – Сарыөзеннің теріскейіндегі Шұғай құзының батысында өз алдына оқшау, дара тұрған тау еді. Сарыөзеннен бөлінген Ұржар өзені осы таудың бөктерін соға, Қара Нарынды кенерелей құмыға ағып, Сарыөзенге қайта келіп құйылатын.
Бөрілі тау мен Шұғай құзының басынан қарағанда Сарыөзеннен өтіп, Қара Нарынның қабағына қарай қайқайған қалың қол алақандағыдай ап-анық көрінетін.
Ашына Низек Табғаштың жазалаушы қолының келе жатқанынан хабардар болатын. Сол себепті қалың қол өзеннен өткенше өздері азғана адамын Бөрілі тауға қалдырып, негізгі қолды Шұғай құзына жасырған болатын.
Сяо Сы-иенің тауға жақындай бере ішін тартып ойлануында да мән бар еді. Ол түріктердің алыстан шырғалайтын әдісін бұрыннан білетін. Сол үшін әдейі байырқалап, жан-жағын байқастап көрді. Аңыраған батыс желінің әсерімен ызыңдаған бұта-қарағаннан, қолды-аяққа тоқтамай, анда-санда жер иіскеп көшіп жатқан қаңбақтан басқа ештеңе көрінбеді. Дала төсі сүркейлі. Оның үстіне күзгі қара суық сүйекті қарып, кешеден бері аш құрсақ, үдеріп әрең келе жатқан қалың қол қалжыраңқы болатын. Ай бойы жөнді ұйқы-күлкі көрмеген олар қара жерді болса да жастанып жата кетіп бір сәтке көз шырымын алғысы келер еді.
Бірақ үрей мен үміт қоса қабаттасып, тыным таптырар емес. Сарыөзеннің бойында, Бөрілі таудың бауырында бірде-бір түрік көрінбейді. Ізім-ғайым жоқ болған. Қайда кеткендері белгісіз. Бәрі де қарасын жасырып үлгеріпті. Сяо Сы-ие енді оларды қайдан табары белгісіз. Осынау ұшы-қиыры жоқ маң дала, сарқуаң, көңілсіз күз, азынай соққан терістік желі көңілге қаяу түсірердей еді.
–Алдымен қосынды тынықтыру керек! – деді Юань Дачжэн Сяо Сы-иеге жақындап.
–Қайда тынықтырамыз?
–Жер сырын білетін Ван Либэньннен сұрайық.
Ван Либэнь қосынды Бөрілі таудың күнгейіндегі атам заманғы борықты бастауға бастады. Ол бастау бас-аяғы қозы көш жерге ағатын шолақ, шырғанақ су еді. Айналасы боз ши мен қызыл шілік, қара тораңғы еді. Табғаш қолы сол суды жағалай аттан түсіп, шатырларын тікті. Қазан-ошақтарын сайлап, отын теріп, ас-су ішуге қамданды.
Батыс желі одан сайын үдеді. Аспанды қара бұлт торлап, ызыңдаған желмен қоса, тау жақтан үздік-создық ұлыған шиебөрілердің үні естілгендей болды. Оттар жалпылдап жанып, алаң-қуаң әредікте әлдеқандай бір қатерлі күштер іргеден төніп тұрғандай әсер етті. Әскердің бәрі бір-біріне үрейлене қарап, сарқылдап қайнаған қара қазанға итиіп, не болса да аузымызға ас тисе екен деп бозарып, бөденедей бүрісіп, тоңып отырды.
Бөрілі тау ежелден солтүстіктің табиғи қақпасы саналатын. Онымен Шұғай құзының арасындағы табиғи өткек қаншама ақсүйек қырғынның куәсі болған. Ерте күнде Хан патшасының сайыпқырандары Вэй Цин мен Хуо Цуйбиң осы арадан ғұндарды қалың қолмен түре қуып, маңғар шөлден көктей өтіп, сонаудағы Орқын суының бойына дейін жетіп қайтқан еді. Ғұндар ол жолы Сарыөзеннің сыртындағы бес таудың бесеуінен де ада-күде айырылып, көзінің жасын көл қылып, шалғай терістікке – Ханғай мен Қарақұрым тауының аралығындағы ен өлкеге қоныс аударған-ды.
Сарыөзеннің сыртындағы сол бес тау – батыстан шығысқа қарай Аталай, Алатау, Құлан тау, Бөрілі тау және Шұғай құзы деп аталатын. Алатау демекші, ол Сарыөзенге жақын, Аталай мен Құлан таудың арасындағы бір тау еді. Ол ғұндар Цин Шихуаң тарапынан Сарыөзеннің түстігінен қуылған соң бауыр басқан ұйық жұрты болатын. Кейін жер кенедей кеулеген Хан әскері бұл жерді де мекендеп тұруға мүмкіндік бермеді. Жүз мыңдаған қалың қол иін тіресіп, үлкен шеп болып алға жылжып келіп, көк сүңгі найзаларын серт ұстаған бойда оларды Алаутаудан қуып шықты. Олардың атты жасақтары ғұндардан да көп еді. Талай жылдар бойы үйсіндерден алған, өздері өсірген қан жирен жылқы олардың тақымында еді. Үйсін Күнбиі Хань сарайымен бірігіп, ғұндарға бір бүйірден тиісуден бас тартса да, өздерінің асыл текті жылқыларын Чан-аньға көптеп айдатып, есесіне маңлық жібек матаға қарық болған болатын. Сол жылдары ғұндарды қуған табғаштар бұттарына шалбар киіп келген-ді. Шалбар киген табғаштарды көріп қариялар:
–Е, Тәңір, жалған! Табғаштар бұрын тегіс жаяу жүретін еді, атқа мінетін болды. Ұзын мешпет киіп, жалаңбұт жүретін еді, енді шалбар киетін болды. Оларға бәрін бердік. Өйткені өзіміз оларға үйірсек болдық. Оларға жақын жүргендіктен олар біздің шалбарымызды киді, шалбарымызды киіп, өз аттарымызбен өзімізді ата мекенімізден қуды. Дүниеде осы қорлықты ұмытпаңдар! – деді.
Айтып-айтпай, бұған дейін табғаштардың шалбар кигеніне алты жүз жылдай ғана уақыт болған еді. Олар атқа мінгенді үйренгеннен бастап шалбар да киді. Бірақ сол шалбары құрғыр, мынау түркілердікіне бірде-бір ұқсамай-ақ қойды. Ұқсатса да бір жері жетіспейтін. Түріктердің шалбары жазда тақыр, қыста жүнді болатын. Қыстағы шалбарлар көбінде қой терісінен жүнін ішіне қаратып, ал жазғы шалбарлар ешкі не арқар терісінен жүнін қырып, тақырлап істелетін. Қой терісі қыста жылы, ешкі мен арқар терісі жазда салқын болатын. Табғаштарда ондай шалбар тігу үшін соншама көп ешкі мен қой қайдан болсын. Киген торқалары, бөз маталары оңай сетінеп, жыртылып қалатын. Суыққа ондай қоңылтақ киіммен шыдас беру мүмкін емес. Қыстыгүні суықтан қорғайтын бір қабат киім жасату үшін кемінде бес қойдың терісі керек еді. Ондай көп тері түріктерде болса да, табғаштарда табыла бермейтін. Айтпақшы, олардың суыққа төзімді ұзын қонышты саптама етіктері де бар. Етік жылы, ұлтанды болмаса өлдім дей беріңіз. Ол да терісіз жасалмайды. Оған ірі қараның терісі керек, жақсы и керек, мықты тарамыс, қатты ұлтан, жылы ұлтарақ, киіз шұлық керек. Аяз ақырған кезде сол етік екеш етіктің өзінен де бүріп жіберетіні бар. Онда күніне бір сәт ішетін ыстық ет-сорпа, қою қатық жаныңды аман алып қалады. Әйтпесе, солтүстікпен ойнауға келмейді. Солтүстік, иә солтүстік өз дегенін істейді. Солтүстікте тек бөрілер мен оларды кие тұтқан түріктер ғана жасайды. Қандай қатал болса да олар онымен тіл табысуға жаралған. Қатты аяз, ақ түтек бұрқасында да, алай-дүлей қарлы боранда да олар аман қалады. Мұндайда ешкім де бұл мекенге аяқ баспақ емес. Аяқ басса да артына қайтулары мұң болар еді.
– Автордың “Мәңгітас” кітабынан
Пікір қалдыру