تۇلعالار ادەبي الەم

«ادامداردىڭ iشiندەگi ادامى…»

kerey.kz

 |  Feb 24, 2017

تانىمال اقىن، تارلان تالانت ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆتiڭ دۇنيەدەن وزعانىنا دا ءۇش جىلدىڭ ءجۇزi بولىپتى. بiراق ول كوزدەن كەتكەنiمەن، كوڭiلدەن كەتكەن جوق. شىن مانiسiندە، ادەبيەتكە، ونەرگە جان-تانiمەن بەرiلگەن، مانساپ قۋماعان، ماراپات كۇتپەگەن ەكi ادام بولسا، سونىڭ بiرi – ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ بولاتىن. قالامداس قاۋىم، ۇزەڭگiلەس ارiپتەس، تiرشiلiگiندە الابوتەن سىيلاسقان اعا-iنi, قارىنداس ەرەكشە ادامي بولمىسى، اقىندىق، ازاماتتىق ۇستانىمى ءۇشiن دە بۇگiندە ونى شىن
ساعىنادى…

امانحان ءالIم، اقىن: اقىن بولىپ قالعانى ءۇشIن ۇناتام
ەسەنقۇل پوەزياسى دەگەندە مەنiڭ كوڭiلiمدi سۇيسiنتەتiن جانە ەرەكشە تاڭعالدىراتىن بiر جاعداي، ونىڭ ايتىس اقىنى بولىپ ءجۇرiپ، جازبا پوەزيانى ارالاستىرماي، جاڭىلىستىرماي، ەكەۋiنiڭ ورتاسىنان “امان” ءوتۋi, ياعني اقىن بولىپ قالۋى. ويتكەنi كوپ جاعدايلاردا، ادەبيەت تاجiريبەسiندە كوپ ايتىسكەر اقىندار جازبا پوەزيانىڭ مىقتى وكiلi بولا امايدى. ويتكەنi ولاردا تiل جۇتاڭدىعى، گازەت جانرىنداعى سىني ستيلدەر، ماسەلەلەر كوپ قوزعالادى دا، اقىننىڭ تiلi دە، بايانداۋ ءتاسiلi دە سوعان بەيiمدەلەدi. ياعني اۋىز ادەبيەتi ۇلگiسiندەگi قارابايىر قارادۇرسiندiلiككە، تەز ايتۋعا ويىسادى دا، جازبا پوەزياعا كەلگەندە كوبiنە اقساپ جاتادى. ال ەسەنقۇل ايتىس اقىنىنىڭ بويىنداعى وسىنداي كەمشiلiكتەردi بويىنا سiڭiرمەي، تازا، جازبا پوەزيانىڭ مىقتى وكiلi بولىپ قالدى. ەسەنقۇلدىڭ ەڭ مىقتى قاسيەتiنiڭ بiرi – وسى.
ەكەۋمiز قارعاداي كەزiمiزدەن بiرگە جۇردiك. بiرگە توي تويلادىق، كوپ سىرلاستىق. كەيدە ول قالجىڭداسىپ، ۇلىقبەكپەن دە قۇرداس بولىپ كەتەتiن. سونداي كەزدەردە: “بiر جاعىنا شىق. نە مەنiمەن، نە مەنەن كەيiنگiلەرمەن قۇرداس بول”، – دەپ قالجىڭداسام، “ارالارىڭدا جۇرە بەرەيiنشi” دەپ كۇلەتiن.
سۋىرىپسالما ايتىسكەرلiك پەن كوركەم، جازبا اقىندىقتىڭ ەكەۋiن بiردەي الىپ ءجۇرۋ كەز كەلگەن اقىننىڭ پەشەنەسiنە جازىلماعان. ال ەسەنقۇلدىڭ ماڭدايىنا وسى ەكi باقىت بiردەي جازىلدى.
ەسەنقۇل اۋداندىق گازەتكە رەداكتور بولىپ بارعان كەزدە: “اپىرماي، جۋرناليستيكادا ءجۇرiپ، اقىندىقتان قول ءۇزiپ قالا ما. بولماسا “مەن – اقىنمىن” دەپ ءجۇرiپ جۋرناليستيكاسى كەنجەلەپ قالا ما دەپ ويلاعان ەدiم. بiراق ەسەنقۇل وسى سىننان دا ادەمi ءوتتi. مىسالى، گازەت جانرى ادامنىڭ اقىندىعىن جەپ قويادى، پوەزياڭدى رەپورتاجعا، وچەرككە، اقپاراتقا تۇسiرەدi. ءسويتiپ اقىن ولەڭ-وچەرك، ولەڭ-رەپورتاج، ولەڭ، بايانداما جازاتىن بولادى. ال ەسەنقۇل ويتكەن جوق. سوندىقتان دا مەن ەسەنقۇلدى پوەزياعا قاتەرلi وسى ەكi تەندەنتسيادان “امان” ءوتiپ، اقىن بولىپ قالعانى ءۇشiن ۇناتام.
شىن مانiسiندە، ەسەنقۇل – اقىن. اقىن بولعاندا دا، ول – كوركەمدiك، سۋرەتكەرلiك دەڭگەيi بيiك اقىن.
ادام، ازامات رەتiندە دوستى سىيلاي بiلەتiن، اداممەن ارالاسا الاتىن، كەۋدەمسوقتىعى جوق ەدi. بiزدە “ماعان ءبارiن بەرۋi كەرەك، مەن كەرەمەتپiن، مەن سۇمدىقپىن” دەپ ويلايتىندار كوپ. ءاسiلi, ادامي “مەن” مەن شىعارماشىلىق، اقىندىق، پوەتيكالىق “مەندi” اجىراتا الماعان ادام قۇريدى، مەنمەنسiپ كەتەدi. “مەن – اقىنمىن” دەپ كەۋدە سوقپايتىن، ليريكالىق “مەنi” مىقتى ادام سول ارقىلى ءوزiنiڭ ستيلiن قالىپتاستىرادى، ادامي، ازاماتتىق “مەنگە” بوي ۇرمايدى. بۇل – ەسەنقۇلدىڭ ءوزiم جوعارى باعالايتىن تاعى بiر قاسيەتi. ياعني ول ادامي-ازاماتتىق “مەن” مەن شىعارماشىلىق “مەن”-دi شاتاستىرعان جوق. ونىڭ پوەزياسىنداعى ستيل – ەسەنقۇلدىڭ ءوزi.

سايات مەدەۋوۆ، ءانشi: تۋعان جەرIنە ولەڭمەن ەسكەرتكIش قويىپ كەتتI
ەسەنقۇل اعا جۇرتتىڭ ەسiندە ءوزiنiڭ كەرەمەت قاراپايىمدىلىعىمەن قالدى. ول كiسiگە ەشقاشان دا: “مەن اقىنمىن”، “مەن ەسەنقۇلمىن” دەگەن وي كەلمەيتiن. دەي تۇرعانمەن، ەلدە جاتىپ-اق ءوزiن مويىنداتقان مىقتى اقىننىڭ بiرi – وسى ەسەنقۇل اعامىز. تالاي رەت كەزدەسiپ، ەمەن-جارقىن اڭگiمەلەسiپ، ولەڭiن تىڭداعان، سىرلاسقان كەزدەرiمiز بولدى. ۋاقىتتىڭ ءوتiپ بارا جاتقانىن ايتىپ مۇڭاياتىن. قارتايعىسى كەلمەيتiن. كەي-كەيدە: “مەنi قالاعا اپارىپ، كلۋبتاردى كورسەتشi”، – دەيتiن. مەن سول سوزiنە ءمان بەرمەپپiن. قازiر ەندi: “سول كەزدە اپارۋىم كەرەك پە ەدi? قازiرگi جاستاردى، ولاردىڭ بۇگiنگi بەت-بەينەسiن، تىنىس-تiرشiلiگiن كورiپ، ەساعام جاڭا شىعارمالار جازار ما ەدi, زاماناۋي ولەڭدەر تۋار ما ەدi?” دەپ ويلايمىن. ال ول كەزدە ەرەن سانامادىم. بiر جاعىنان، ءوزiم دە كلۋبقا بارۋعا قۇمار ادام بولماعاننان كەيiن، قولايسىز كوردiم بە، بiلمەيمiن… نەگiزi, اپارۋىم كەرەك ەدi.
مۇقاعاليمەن تۋعان كۇنi قاتارلاس ادام عوي، مۇمكiن، بۇل دا تەگiن ەمەس شىعار. ءوزi “مۇقاڭمەن تالاسپاي، بiر كۇن كەيiن تۋعانىم دا جاقسى بولدى” دەپ كۇلiپ جۇرەتiن. قاراپ تۇرساڭ، ولەڭدەرiنiڭ بارلىعى ومiردەن الىنعان عوي. ەشقانداي جاساندىلىق جوق، ءبارi شىنايى. ەساعاڭنىڭ ولەڭدەرiن وقىپ وتىرىپ، iشiنەن ءوزiڭدi كورiپ وتىراسىڭ. حالىققا جاقىندىعى، ومiرشەڭدiگi, بالكiم، سودان دا شىعار.
“بۇكiل سوزدەرiمدi, ويلارىمدى، كوپ اڭگiمەلەرiمدi ءورازالi مارقۇم جاقسى بiلەتiن ەدi. ءورازالi ومiردەن وتكەندە ءوزiمنiڭ بۇكiل iشكi دۇنيەم كەتكەندەي جىلادىم” دەپ كوزiنە جاس العانى بار. اقاندى دا جاقسى كورەتiن. ەشكiمدi بولە-جارمايتىن. كوڭiلi جاقىن ادامدارمەن سىرلاسىپ، اڭگiمەلەسiپ وتىرعاندى جاقسى كورەتiن. “كەنەن شالدىڭ بالاسى، قايداسىڭ، كەلiپ كەتسەڭشi” دەپ، ماعان تەلەفون سوعىپ قوياتىن نەمەسە ءوزi بەكجان تۇرىس اعامىزدىڭ شاقىرۋىمەن تەاترداعى قويىلىمدارعا كەلەتiن. جانى نازiك ادام ەدi عوي، اسەرلi بiر دۇنيە كورسە، كادiمگiدەي جىلاپ تا الاتىن. كەيدە ماعان “مەنi بiر جاققا الىپ كەتشi” دەپ قولقا سالاتىن. ەستەلiككە بەرگەن بiر كiتابىنا: “سايات، ساياساتتان اۋلاق ساياتقا شىعايىقشى” دەپ جازىپ بەرگەنi دە ەسiمدە.
دۇنيەدەن وزعان كەزiندە قاراپايىم حالىقتىڭ قالاي جىلاپ تۇرعانىن كورiپ، مەن دە “ەساعام ادامداردىڭ iشiندەگi ادامى ەدi عوي” دەپ ويلادىم. قازiر ءوزi ادامداردىڭ iشiنەن ادام iزدەيتiن زامان عوي. ول كiسi سونداي ادام ەدi. “جاقسى ادام ەدi, جاقسى ەدi, جارىقتىق” دەگەن ءوزiنiڭ ءسوزiن ەساعامنىڭ وزiنە ارناپ ايتقىم كەلەدi قازiر…
قايتىس بولاتىن كۇنi كەشكە “31 ارنانىڭ” تۇسiرiلiمiندە بiرگە بولدىق. مەنiڭ باياعىدا بiر سىيعا تارقان دومبىرام بار ەدi, سونى الا كەلiپتi. “مىنا دومبىرانى كەنەننiڭ كوزiندەي كورiپ ساقتاپ ءجۇرمiن، سەن سونى بiلەسiڭ بە؟ وسى دومبىرامەن بۇگiن بiر ءان ايتىپ بەرشi”، – دەدi. بiراق باعدارلاماعا مەنi كورەرمەن رەتiندە شاقىرعاندىقتان، ءان ايتا المادىم. “مەنiڭ كەشiمدە سەن ءان ايتپاساڭ قالاي بولادى؟” دەپ، ەساعام سوعان كادiمگiدەي رەنجiدi. قايتاتىن كەزدە كەتكiسi كەلمەي، جۇرتپەن، قىزدارمەن سويلەسiپ ءجۇرiپ الدى. سوندا: “60-قا كەلسە دە ەسەنقۇلدىڭ ەسi كiرمەيتiن بولدى عوي، ءاي، ەسسiز اعام-اي” دەپ قالجىڭدادىم. قولىندا كiتابى تۇر ەكەن. ء“وز كiتابىن ءوزi ۇستاعان اقىندى قايدان كوردiڭiز. اكەلiڭiز، مۇنى مەن وقيمىن، سiز ەمەس” دەپ جۇلىپ الدىم. كiتابىنا تويمايتىن ەدiم سول كiسiنiڭ. قولىنان كiتاپ كورسەم بولدى، الىپ الاتىنمىن. سوسىن “ۇلى ادامدار بولىپ سۋرەتكە تۇسەيiكشi” دەپ كۇلiپ، جاكەن ەكەۋمiزدi قاسىنا شاقىرىپ الدى، ۇشەۋمiز سۋرەتكە تۇستiك. سول كiتاپ پەن سول سۋرەت ەساعاممەن كەزدەسۋدەن سوڭعى ەستەلiك بولىپ قالىپ قويدى.
دۇنيەدەن وتكەننەن كەيiن، اعانىڭ قىرقى وتەتiن كەزدە مەن سەمەي جاقتا ءجۇر ەدiم. سول كۇنi تۇندە ءتۇس كورiپپiن. تۇسiمدە ەساعام: “سايات-اۋ، ەلدi ساعىندىم عوي. ەل امان با؟” دەپ ەلدiڭ حالiن سۇراپ جاتىر ەكەن. “ەلدiڭ حالi جاقسى عوي، ءوزiڭنiڭ حالiڭ قالاي؟ ەلiڭ سەنi ساعىندى عوي، ەساعا!..” دەپ جاتىپ ويانىپ كەتتiم. سوسىن: “ەساعام ەل ءۇشiن تۋعان اقىن ەكەن عوي” دەپ تاعى تاڭعالدىم.
قاراپايىم عۇمىر كەشتi. قاراپايىم حالىق قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالدى. “بiزدiڭ ەلدiڭ جiگiتتەرi” دەپ، ەلiنiڭ ازاماتتارىن جىرلادى. “جاساي بەر، جامبىل اۋدانى” دەگەن ادەمi ولەڭ جازدى. ءسويتiپ، ءومiرiنiڭ سوڭىندا ءوزiنiڭ تۋعان جەرiنە ولەڭمەن ەسكەرتكiش قويىپ كەتتi. ارتىندا ولمەيتiن ولەڭiن، كiتابىن، ءازiل اڭگiمەلەرiن قالدىردى. بۇل تۇرعىدان العاندا، مەن ەساعامدى باقىتتى ادام دەپ ەسەپتەيمiن.

اينۇر تۇرسىنباەۆا، ايتىسكەر اقىن: ەرەكشە بIر مەيIرIممەن قارايتىن
– 1995 جىلى 18 جاسىمدا ابايدىڭ 150 جىلدىق تويىندا مەن رەسپۋبليكالىق ايتىسقا قاتىسىپ، ەسەنقۇل اعامەن ايتىستىم. ودان كەيiن دە بiرنەشە رەت ايتىستىق. ايتىسكەر رەتiندە عانا ەمەس، اعالى-قارىنداستاي بولىپ تا ارالاستىق. جالپى، ول كiسiنi 20 جىلداي جاقسى تانىدىم. قانشا ارالاسسام دا، ەسەنقۇل اعانىڭ ادامدىق پەندەشiلiگiن، ازاماتتىق ۇساقتىعىن ەشقاشان كورمەپپiن. تەك ماعان عانا ەمەس، باسقا ادامدارعا قاتىستى دا، جامان ءسوزiن ەستiمەپپiن، جامان كوزقاراسىن بايقاماپپىن. ولەڭ قانداي بيiك بولسا، ءوزiنiڭ ادامدىق، ازاماتتىق بولمىسى دا سونداي بيiك بولدى. حالىقتىڭ جۇرەگiندە قالعاندىعى دا سودان شىعار.
نەگiزi, جازبا پوەزيادا دا، ايتىستا دا ەسەنقۇل اعاداي جان-جاقتى اقىن جوق دەپ ايتسام، ارتىق ەمەس. تەرەڭدiگi, ازiلگە جۇيرiكتiگi بiر توبە ەدi. مىسالى، قازiر جiگiتتەر تۋرالى ءان كوپ قوي. بiراق “بiزدiڭ ەلدiڭ جiگiتتەرi” سولاردىڭ iشiندەگi ەڭ شوقتىعى بيiگi بولىپ قالدى. سول سياقتى، ءومiر تۋرالى دا ولەڭ كوپ. الايدا ەسەنقۇل اعانىڭ ءومiر جايلى تولعامدارىنا جەتەتiنi كەمدە-كەم.
قايبiر جىلى ۇزىناعاشتا رەسپۋبليكالىق ايتىس ءوتiپ، مەن سوندا باس جۇلدە الدىم. ەرتەسiندە تانىمال ۇلكەن تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن جيىن وتەتiن بولدى دا، مەن جامبىل اۋدانىنىڭ وتكەن-كەتكەنiن، ارعى-بەرگi تاريحىن قوزعاپ، ۇلكەن ارناۋ ايتاتىن بولدىم. سول كەزدە، شىنىمدى ايتسام، مەن زالدا وتىرعان ەشقانداي لاۋازىمدى ادامدى ويلاعان جوقپىن. تەك قانا “ەسەنقۇل اعاعا ۇناماي قالماسا ەكەن” دەگەن عانا قورقىنىش بولدى. ساحنانىڭ سىرتىنا شىقسام، ول كiسi: “اينالايىن-اي…” دەپ، كادiمگiدەي جىلاپ تۇر ەكەن. ول كiسiنiڭ اقىندىعىنىڭ جانىندا مەنiڭ اقىندىعىم تەڭiزدiڭ تامشىسىنداي عانا بولسا دا، ەلەپ-ەسكەرۋi, ادامعا دەگەن قۇرمەتi, باعالاۋى ەرەكشە اسەر ەتتi سوندا.
ەسەنقۇل اعا ادامعا ەرەكشە بiر مەيiرiممەن قارايتىن ەدi. الماتىنىڭ ماڭىندا ايتىس وتە قالسا، ۇلكەن-كiشi اقىنداردىڭ ءبارiن بiردەي كورiپ، “مىناۋ جاس بالا عوي” دەمەي، كiم بولسا دا الدىنان جۇگiرiپ شىعىپ، ءوزi كۇتiپ الىپ، جامبىلدىڭ، ءسۇيiنبايدىڭ باسىنا ەرتiپ اپارىپ جۇرەتiن. ازاماتتىق تۇلعاسىنىڭ بيiك بولعاندىعى، اقىندىعىنان دا بولەك، ول كiسiنiڭ جۇرەگiنiڭ كەڭدiگi, پاراساتىنىڭ بيiكتiگiنەن، ەرەكشە مەيiرiمدiلiگiنەن شىعار.
ەساعا تۋرالى قانشاما ەستەلiكتەردi وقيمىن، ءوزiمiز دە ول كiسi تۋرالى ايتىپ وتىرامىز. سوندا ءبارi: “بiزدi ىلعي كۇلiپ قانا، جىميىپ قانا كۇتiپ الاتىن ەدi, مەيiرiمدi ەدi, ۇلكەننiڭ دە، كiشiنiڭ دە كوڭiلiنە قاراۋشى ەدi” دەپ ەسكە الادى.
بiز نەگiزi, دۇنيەدەن وتكەن كiسiلەردiڭ كوپشiلiگiن تەك جاقسى جاعىنان ايتامىز عوي. بiراق ەسەنقۇل اعانىڭ بولمىسى شىنىمەن دە بولەك ەدi…

الداي-اۋ، الداي، الداي-اۋ…

الداي-اۋ، الداي، الداي-اۋ،
دۇنيە ءتۇبi بالداي-اۋ.
القىنعان كۇندەر تالپىنعان،
جاۋتەڭدەپ قاراپ ارتىمنان،
قالدى-اي-اۋ ءبارi,
قالدى-اي-اۋ.

ءۇري-اي، داۋرەن، ءۇري-اي،
ۇمiتپەن وتكەن دۇنيە-اي.
تەرەكتەي باسىم تەڭسەلiپ،
تەرەڭ بiر ويلار ەڭسەرiپ.
ۇيقى دا تۇيقى سەڭ سوعىپ،
ۇيقىسىز وتكەن ءتۇنiم-اي.

ارمانىم الدا بۇلىڭعىر،
ورمانىم ول دا سىلىڭعىر.
جاپىراقتارىن جانىمنىڭ،
بiلدiرمەي بiرەۋ جۇلىپ ءجۇر.
ءومiردiڭ وگەي پەندەسi-اي،
ولەڭنiڭ شەرتiپ قىلىن بiر،
ءوزiڭدi-ءوزiڭ جىلىندىر.

وتكەنi-اي، ءبارi وتكەن-اي،
ءومiردiڭ جاز بەن كوكتەمi-اي.
سارى الا قازدار ساڭقىلداپ،
سارى الا كۇزدiڭ جەتكەنi-اي.
بiرەۋگە ءوزiم ىنتىزار،
بiرەۋلەر ماعان وكپەلi-اي.
وتكiنشi مىناۋ ومiردە،
وتپەلi, ءبارi وتپەلi-اي.

“اعا” – دەپ بارساڭ اعاڭا،
اعانىڭ كوڭiلi كوكتە ءجۇر.
“باۋىر” دەپ بارساڭ باۋىرعا،
باۋىرى ونىڭ – كوك تەمiر.
تۋىسقانعا – تۋا جات،
جولداسىڭا – جۇرە جات،
مەنەن دە وسى ءوتتi ءومiر.

قارا تاس، سەنەن
قورىقپايمىن،
سەنەن دە كەيدە وت شىعار.
قارا جەر، سەنەن
قورىقپايمىن،
ساعان دا جازدا ءشوپ شىعار.
اينالايىن، اعايىن!
سەندەرمەن جەردi بiر باسقان،
سۇيگiزگەن، سۇيگەن،
مۇڭداسقان.
ءومiرi – ولەڭ، جىر-داستان،
مەندە دە ارمان جوق شىعار…

zhasalash.kz