«Adamdardıñ işindegi adamı…»
kerey.kz
Tanımal aqın, tarlan talant Esenqwl Jaqıpbekovtiñ dünieden ozğanına da üş jıldıñ jüzi bolıptı. Biraq ol közden ketkenimen, köñilden ketken joq. Şın mänisinde, ädebietke, önerge jan-tänimen berilgen, mansap qumağan, marapat kütpegen eki adam bolsa, sonıñ biri – Esenqwl Jaqıpbekov bolatın. Qalamdas qauım, üzeñgiles äriptes, tirşiliginde alaböten sıylasqan ağa-ini, qarındas erekşe adami bolmısı, aqındıq, azamattıq wstanımı üşin de büginde onı şın
sağınadı…
Amanhan ÄLIM, aqın: AQIN BOLIP QALĞANI ÜŞIN WNATAM
Esenqwl poeziyası degende meniñ köñilimdi süysintetin jäne erekşe tañğaldıratın bir jağday, onıñ aytıs aqını bolıp jürip, jazba poeziyanı aralastırmay, jañılıstırmay, ekeuiniñ ortasınan “aman” ötui, yağni aqın bolıp qaluı. Öytkeni köp jağdaylarda, ädebiet täjiribesinde köp aytısker aqındar jazba poeziyanıñ mıqtı ökili bola amaydı. Öytkeni olarda til jwtañdığı, gazet janrındağı sıni stil'der, mäseleler köp qozğaladı da, aqınnıñ tili de, bayandau täsili de soğan beyimdeledi. YAğni auız ädebieti ülgisindegi qarabayır qaradürsindilikke, tez aytuğa oyısadı da, jazba poeziyağa kelgende köbine aqsap jatadı. Al Esenqwl aytıs aqınınıñ boyındağı osınday kemşilikterdi boyına siñirmey, taza, jazba poeziyanıñ mıqtı ökili bolıp qaldı. Esenqwldıñ eñ mıqtı qasietiniñ biri – osı.
Ekeumiz qarğaday kezimizden birge jürdik. Birge toy toyladıq, köp sırlastıq. Keyde ol qaljıñdasıp, Wlıqbekpen de qwrdas bolıp ketetin. Sonday kezderde: “Bir jağına şıq. Ne menimen, ne menen keyingilermen qwrdas bol”, – dep qaljıñdasam, “Aralarıñda jüre bereyinşi” dep kületin.
Suırıpsalma aytıskerlik pen körkem, jazba aqındıqtıñ ekeuin birdey alıp jüru kez kelgen aqınnıñ peşenesine jazılmağan. Al Esenqwldıñ mañdayına osı eki baqıt birdey jazıldı.
Esenqwl audandıq gazetke redaktor bolıp barğan kezde: “Apırmay, jurnalistikada jürip, aqındıqtan qol üzip qala ma. bolmasa “men – aqınmın” dep jürip jurnalistikası kenjelep qala ma dep oylağan edim. Biraq Esenqwl osı sınnan da ädemi ötti. Mısalı, gazet janrı adamnıñ aqındığın jep qoyadı, poeziyañdı reportajğa, oçerkke, aqparatqa tüsiredi. Söytip aqın öleñ-oçerk, öleñ-reportaj, öleñ, bayandama jazatın boladı. Al Esenqwl öytken joq. Sondıqtan da men Esenqwldı poeziyağa qaterli osı eki tendenciyadan “aman” ötip, aqın bolıp qalğanı üşin wnatam.
Şın mänisinde, Esenqwl – aqın. Aqın bolğanda da, ol – körkemdik, suretkerlik deñgeyi biik aqın.
Adam, azamat retinde dostı sıylay biletin, adammen aralasa alatın, keudemsoqtığı joq edi. Bizde “mağan bärin berui kerek, men keremetpin, men swmdıqpın” dep oylaytındar köp. Äsili, adami “men” men şığarmaşılıq, aqındıq, poetikalıq “mendi” ajırata almağan adam qwridı, menmensip ketedi. “Men – aqınmın” dep keude soqpaytın, lirikalıq “meni” mıqtı adam sol arqılı öziniñ stilin qalıptastıradı, adami, azamattıq “menge” boy wrmaydı. Bwl – Esenqwldıñ özim joğarı bağalaytın tağı bir qasieti. YAğni ol adami-azamattıq “men” men şığarmaşılıq “men”-di şatastırğan joq. Onıñ poeziyasındağı stil' – Esenqwldıñ özi.
Sayat MEDEUOV, änşi: TUĞAN JERINE ÖLEÑMEN ESKERTKIŞ QOYIP KETTI
Esenqwl ağa jwrttıñ esinde öziniñ keremet qarapayımdılığımen qaldı. Ol kisige eşqaşan da: “Men aqınmın”, “men Esenqwlmın” degen oy kelmeytin. Dey twrğanmen, elde jatıp-aq özin moyındatqan mıqtı aqınnıñ biri – osı Esenqwl ağamız. Talay ret kezdesip, emen-jarqın äñgimelesip, öleñin tıñdağan, sırlasqan kezderimiz boldı. Uaqıttıñ ötip bara jatqanın aytıp mwñayatın. Qartayğısı kelmeytin. Key-keyde: “Meni qalağa aparıp, klubtardı körsetşi”, – deytin. Men sol sözine män bermeppin. Qazir endi: “Sol kezde aparuım kerek pe edi? Qazirgi jastardı, olardıñ bügingi bet-beynesin, tınıs-tirşiligin körip, Esağam jaña şığarmalar jazar ma edi, zamanaui öleñder tuar ma edi?” dep oylaymın. Al ol kezde eren sanamadım. Bir jağınan, özim de klubqa baruğa qwmar adam bolmağannan keyin, qolaysız kördim be, bilmeymin… Negizi, aparuım kerek edi.
Mwqağalimen tuğan küni qatarlas adam ğoy, mümkin, bwl da tegin emes şığar. Özi “Mwqañmen talaspay, bir kün keyin tuğanım da jaqsı boldı” dep külip jüretin. Qarap twrsañ, öleñderiniñ barlığı ömirden alınğan ğoy. Eşqanday jasandılıq joq, bäri şınayı. Esağañnıñ öleñderin oqıp otırıp, işinen öziñdi körip otırasıñ. Halıqqa jaqındığı, ömirşeñdigi, bälkim, sodan da şığar.
“Bükil sözderimdi, oylarımdı, köp äñgimelerimdi Orazäli marqwm jaqsı biletin edi. Orazäli ömirden ötkende özimniñ bükil işki düniem ketkendey jıladım” dep közine jas alğanı bar. Aqandı da jaqsı köretin. Eşkimdi böle-jarmaytın. Köñili jaqın adamdarmen sırlasıp, äñgimelesip otırğandı jaqsı köretin. “Kenen şaldıñ balası, qaydasıñ, kelip ketseñşi” dep, mağan telefon soğıp qoyatın nemese özi Bekjan Twrıs ağamızdıñ şaqıruımen teatrdağı qoyılımdarğa keletin. Janı näzik adam edi ğoy, äserli bir dünie körse, kädimgidey jılap ta alatın. Keyde mağan “Meni bir jaqqa alıp ketşi” dep qolqa salatın. Estelikke bergen bir kitabına: “Sayat, sayasattan aulaq sayatqa şığayıqşı” dep jazıp bergeni de esimde.
Dünieden ozğan kezinde qarapayım halıqtıñ qalay jılap twrğanın körip, men de “Esağam adamdardıñ işindegi adamı edi ğoy” dep oyladım. Qazir özi adamdardıñ işinen adam izdeytin zaman ğoy. Ol kisi sonday adam edi. “Jaqsı adam edi, jaqsı edi, jarıqtıq” degen öziniñ sözin Esağamnıñ özine arnap aytqım keledi qazir…
Qaytıs bolatın küni keşke “31 arnanıñ” tüsiriliminde birge boldıq. Meniñ bayağıda bir sıyğa tarqan dombıram bar edi, sonı ala kelipti. “Mına dombıranı Kenenniñ közindey körip saqtap jürmin, sen sonı bilesiñ be? Osı dombıramen bügin bir än aytıp berşi”, – dedi. Biraq bağdarlamağa meni körermen retinde şaqırğandıqtan, än ayta almadım. “Meniñ keşimde sen än aytpasañ qalay boladı?” dep, Esağam soğan kädimgidey renjidi. Qaytatın kezde ketkisi kelmey, jwrtpen, qızdarmen söylesip jürip aldı. Sonda: “60-qa kelse de Esenqwldıñ esi kirmeytin boldı ğoy, äy, essiz ağam-ay” dep qaljıñdadım. Qolında kitabı twr eken. “Öz kitabın özi wstağan aqındı qaydan kördiñiz. Äkeliñiz, mwnı men oqimın, siz emes” dep jwlıp aldım. Kitabına toymaytın edim sol kisiniñ. Qolınan kitap körsem boldı, alıp alatınmın. Sosın “Wlı adamdar bolıp suretke tüseyikşi” dep külip, Jäken ekeumizdi qasına şaqırıp aldı, üşeumiz suretke tüstik. Sol kitap pen sol suret Esağammen kezdesuden soñğı estelik bolıp qalıp qoydı.
Dünieden ötkennen keyin, ağanıñ qırqı ötetin kezde men Semey jaqta jür edim. Sol küni tünde tüs körippin. Tüsimde Esağam: “Sayat-au, eldi sağındım ğoy. El aman ba?” dep eldiñ halin swrap jatır eken. “Eldiñ hali jaqsı ğoy, öziñniñ haliñ qalay? Eliñ seni sağındı ğoy, Esağa!..” dep jatıp oyanıp kettim. Sosın: “Esağam el üşin tuğan aqın eken ğoy” dep tağı tañğaldım.
Qarapayım ğwmır keşti. Qarapayım halıq qwrmettep şığarıp saldı. “Bizdiñ eldiñ jigitteri” dep, eliniñ azamattarın jırladı. “Jasay ber, Jambıl audanı” degen ädemi öleñ jazdı. Söytip, ömiriniñ soñında öziniñ tuğan jerine öleñmen eskertkiş qoyıp ketti. Artında ölmeytin öleñin, kitabın, äzil äñgimelerin qaldırdı. Bwl twrğıdan alğanda, men Esağamdı baqıttı adam dep esepteymin.
Aynwr TWRSINBAEVA, aytısker aqın: EREKŞE BIR MEYIRIMMEN QARAYTIN
– 1995 jılı 18 jasımda Abaydıñ 150 jıldıq toyında men respublikalıq aytısqa qatısıp, Esenqwl ağamen aytıstım. Odan keyin de birneşe ret aytıstıq. Aytısker retinde ğana emes, ağalı-qarındastay bolıp ta aralastıq. Jalpı, ol kisini 20 jılday jaqsı tanıdım. Qanşa aralassam da, Esenqwl ağanıñ adamdıq pendeşiligin, azamattıq wsaqtığın eşqaşan körmeppin. Tek mağan ğana emes, basqa adamdarğa qatıstı da, jaman sözin estimeppin, jaman közqarasın bayqamappın. Öleñ qanday biik bolsa, öziniñ adamdıq, azamattıq bolmısı da sonday biik boldı. Halıqtıñ jüreginde qalğandığı da sodan şığar.
Negizi, jazba poeziyada da, aytısta da Esenqwl ağaday jan-jaqtı aqın joq dep aytsam, artıq emes. Tereñdigi, äzilge jüyriktigi bir töbe edi. Mısalı, qazir jigitter turalı än köp qoy. Biraq “Bizdiñ eldiñ jigitteri” solardıñ işindegi eñ şoqtığı biigi bolıp qaldı. Sol siyaqtı, ömir turalı da öleñ köp. Alayda Esenqwl ağanıñ ömir jaylı tolğamdarına jetetini kemde-kem.
Qaybir jılı Wzınağaşta respublikalıq aytıs ötip, men sonda bas jülde aldım. Ertesinde tanımal ülken twlğalardıñ qatısuımen ülken jiın ötetin boldı da, men Jambıl audanınıñ ötken-ketkenin, arğı-bergi tarihın qozğap, ülken arnau aytatın boldım. Sol kezde, şınımdı aytsam, men zalda otırğan eşqanday lauazımdı adamdı oylağan joqpın. Tek qana “Esenqwl ağağa wnamay qalmasa eken” degen ğana qorqınış boldı. Sahnanıñ sırtına şıqsam, ol kisi: “Aynalayın-ay…” dep, kädimgidey jılap twr eken. Ol kisiniñ aqındığınıñ janında meniñ aqındığım teñizdiñ tamşısınday ğana bolsa da, elep-eskerui, adamğa degen qwrmeti, bağalauı erekşe äser etti sonda.
Esenqwl ağa adamğa erekşe bir meyirimmen qaraytın edi. Almatınıñ mañında aytıs öte qalsa, ülken-kişi aqındardıñ bärin birdey körip, “mınau jas bala ğoy” demey, kim bolsa da aldınan jügirip şığıp, özi kütip alıp, Jambıldıñ, Süyinbaydıñ basına ertip aparıp jüretin. Azamattıq twlğasınıñ biik bolğandığı, aqındığınan da bölek, ol kisiniñ jüreginiñ keñdigi, parasatınıñ biiktiginen, erekşe meyirimdiliginen şığar.
Esağa turalı qanşama estelikterdi oqimın, özimiz de ol kisi turalı aytıp otıramız. Sonda bäri: “Bizdi ılği külip qana, jımiıp qana kütip alatın edi, meyirimdi edi, ülkenniñ de, kişiniñ de köñiline qarauşı edi” dep eske aladı.
Biz negizi, dünieden ötken kisilerdiñ köpşiligin tek jaqsı jağınan aytamız ğoy. Biraq Esenqwl ağanıñ bolmısı şınımen de bölek edi…
ALDAY-AU, ALDAY, ALDAY-AU…
Alday-au, alday, alday-au,
Dünie tübi balday-au.
Alqınğan künder talpınğan,
Jäuteñdep qarap artımnan,
Qaldı-ay-au bäri,
qaldı-ay-au.
Üri-ay, däuren, üri-ay,
Ümitpen ötken dünie-ay.
Terektey basım teñselip,
Tereñ bir oylar eñserip.
Wyqı da twyqı señ soğıp,
Wyqısız ötken tünim-ay.
Armanım alda bwlıñğır,
Ormanım ol da sılıñğır.
Japıraqtarın janımnıñ,
Bildirmey bireu jwlıp jür.
Ömirdiñ ögey pendesi-ay,
Öleñniñ şertip qılın bir,
Öziñdi-öziñ jılındır.
Ötkeni-ay, bäri ötken-ay,
Ömirdiñ jaz ben köktemi-ay.
Sarı ala qazdar sañqıldap,
Sarı ala küzdiñ jetkeni-ay.
Bireuge özim ıntızar,
Bireuler mağan ökpeli-ay.
Ötkinşi mınau ömirde,
Ötpeli, bäri ötpeli-ay.
“Ağa” – dep barsañ ağaña,
Ağanıñ köñili kökte jür.
“Bauır” dep barsañ bauırğa,
Bauırı onıñ – kök temir.
Tuısqanğa – tua jat,
Joldasıña – jüre jat,
Menen de osı ötti ömir.
Qara tas, senen
qorıqpaymın,
Senen de keyde ot şığar.
Qara jer, senen
qorıqpaymın,
Sağan da jazda şöp şığar.
Aynalayın, ağayın!
Sendermen jerdi bir basqan,
Süygizgen, süygen,
mwñdasqan.
Ömiri – öleñ, jır-dastan,
Mende de arman joq şığar…
zhasalash.kz
Pikir qaldıru