نەگىزى الىمساقتان بەرى ادام بالاسى مىنا دۇنيەگە كەلگەلى ءوز تىرشىلىگىن، تۇرمىسىن عىلىمسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. عىلىم بىلىك دەگەن ءسوز. سول بىلىكتىڭ باسى “قۇتتى بىلىك” ول ارينە ءدىن بولدى. سەبەبى ءدىن جاراتۋشىمەن تىكەلەي بايلانىستى ادامنىڭ ەڭ نەگىزگى پاناسى بولاتىن. 

وتكەن عاسىردا ادامزات تاريحىنا ۇلكەن رەۆيزيا جاسالدى. ادامدى سول “قۇتىنان” ايىرۋدى باستى ماقسات ەتكەن پوزيتيۆيزم تەوريالارى شىعىپ، ادامزات تاريحىندا ەڭ ءبىرىنشى رەت كەڭەستىك يدەولوگيا رەتىندە پراكتيكالىق تۇرعىدان قولدانىلدى. كەڭەستىك جۇيە ونى عىلىمي اتەيز ءىلىمى رەتىندە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن دارىپتەدى.

پوزيتيۆيزم رۋحاني الەمدى، رۋحتى، كيەلىنى، قۇتتى، اقىرەتتى، تاعدىردى، اللانى مويىندامادى. ونىڭ نەگىزگى اسپەكتىسى ماتەريالدى الەم، ءتان، اقىل، ەڭبەك، ەۆوليۋتسيا، تاجىريبە،سوسىن تابيعي دامۋ ديالەكتيكاسى بولدى. قولمەن ۇستاپ، كوزبەن كورمەيتىن، اقىلعا سىيمايتىن، تاجىريبەگە اينالمايتىن، گيپوتەزاعا باعىنبايتىن نارسەلەردىڭ بارلىعى ادامدى قۇل قىلاتىن وزىنە ءوزى جات قىلاتىن تانىمدار رەتىندە جوققا شىعاردى. مىنا الەمدى بيلەيتىن تەك ادام عانا بولۋ كەرەك دەپ گۋمانيزم سياقتى قوسالقى يدەولوگيالاردى، دارۆينيزم سياقتى قولدان جاسالعان مەحانيزمدەردى العان تارتىپ، عىلىمي تانىمدى ەڭ باسىم قۇرال دەپ دارىپتەدى. سونىمەن وسى تەورياعا ساي باتىستا گەگەل شىعىپ “فيلوسوفيا ءولدى” دەپ مالىمدەدى. ونىڭ ورنىنا عىلىم سالتاناتى تاق قۇرادى دەپ جار سالدى. بۇل جەردە ادامزات تاريحىندا عىلىم ونسىزدا سالتانات قۇرىپ كەلگەندىگىن جاسىرىپ باقتى. ادامدى قورشاعان تانىمداردىڭ ءوزىن رەۆيزيالاپ، ورىندارىن اۋىستىرىپ، بىرىنشىلىك، ەكىنشىلىك دەگەن سياقتى باسىمدىلىقتار منە يەرارحيالار ويلاپ تاپتى. بۇعان گرەك فيلوسوفياسىناداعى “سانا مەن بولمىس” قاتىناسىنىڭ يەرارحيالىق بايلانىستارى نەگىز بولدى.

وسى تەوريا نەگىزىندە كەڭەستىك رەجيم جاڭا يدەولوگيالىق عىلىمي اتەيزم ءىلىمىن ويلاپ شىعاردى. جالپى ول كەزدە ءبارى تەك عىلىمي بولۋ كەرەك بولاتىن. فيلوسوفيانىڭ ءوزىن عىلىمي فيلوسوفيا دەپ انىقتادى. فيلوسوفيادا دا وبەكت پەن سۋبەكت قانا بار “ترەتەگو نە دانو” دەپ توپشىلادى. ال وعان دەيىن ادامزات اللا، ادام، الەم اراسىنداعى قاتىناستار بويىنشا وي تولعايتىن. ادام مەن الەم اراسىنداعى قاتىناستار عانا ادامدى راتسيونالىلىققا، شىنايى اقيقاتقا جەتكىزەدى دەپ ءبىلدى. ال ورتاسىنا اللا ارالاسسا، وندا تانىم دا وبەكتيۆتى بولماي قالادى، ول جالپىعا بىردەي سەزىلمەگەن سوڭ، تانىلماعان سوڭ ونىڭ عىلىميلىعى دا جوق. سول سەبەپتى ءۇشىنشىسى اللا ارتىق دەپ تاپتى.

ەندى وسى تەوريالاردى پراكتيكادا قولدانۋ قالدى. وعان دا باتىستىڭ اسىرەسە فرانتسياداعى رەۆوليۋتسيالىق قۇبىلىستار مەن لايتسيزم تەوريالارى نەگىز بولدى.

ءبىرىنشى تەزيس رەتىندە ادام مەن اللا اراسىن اجىراتۋدى قولعا الدى. ەكىنشى مەملەكەتتىك جۇيەنى دىننەن اجىراتۋ باتىستىق تىلىمەن ايتقاندا لايتسيزم-سەكۋلياريزم ۇستانىمدارىن قۇقىقتىق تۇرعىدان عانا ەمەس، بولمىستىق، الەۋمەتتىك، پسيحولوگيالىق، اكسيولوگيالىق جانە مورالدىق تۇرعىدان اجىراتىپ كورسەتتى. بۇل جەردە ۇلكەن ءىرى مەكتەپتەر جۇمىس ىستەدى. بولمىس كيەسىز، الەۋمەت تە قۇندىلىقسىز، پيسحولوگيا دا رۋحسىز، مورال دا وجدانسىز قابىلداۋدى باستى پرينتسيپ دەپ كورسەتتى. سەبەبى يدەياسى اللانى جوققا شىعارۋ، اتەيزمدى ۇلىقتاۋ بولاتىن.

سودان مەملەكەت دىننەن اجىراتىلدى، مادەنيەت تە دىننەن اجىتالدى، جالپى قوعام ءدىنسىز، ەڭ سوڭىنان ادام دا ءدىنسىز، اللاسىز ەركىندىككە جەتۋى ءتيىس بولاتىن.

ەندى بۇگىن ءبىز دەموكرتيالىق، الەۋمەتتىك، قۇقىقتىق جانە زايىرلى مەملەكەتپىز. زايىرلىلىق سەكۋلياريزم ەمەس. ول تەك قانا قۇقىقتىق ۇستانىم. ونىڭ ءمانى مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇقىقتىق شەشىمدەرى ءدىني نەگىزدە قارالمايدى. ءدنى مەن مەملەكەت وسى نەگىزدە ءوزارا بولەك بولادى. ال قازىرگى تۇجىرىمدار ءدىندى تەك مەملەكەتتەن عانا ەمەس، مادەنيەتتەن دە، بولمىستان دا، ەكونوميكادان دا، الەۋمەتتەن دە، وتباسىنان دا، ونەردەن دە، مەديتسيدان دا، اجىراتىپ، “زايىرلى قوعام” لوزۋنگىسىن تىقپالاپ جاتىر. ماقسات يسلاموفوبيانى سەيىلتۋ. ەلباسى “تەرروريزممەن كۇرەسەمىز دەپ، يسلاممەن كۇرەسىپ كەتپەڭدەر” دەگەن ەسكەرتۋى جولدا قالدى. ال زايىرلىلىق ۇستانىمى دەموكرتايالىق ەگمەن ەلدە تەك مەملەكەت ءۇشىن تانىلعان قۇقىقتىق ۇستانىم. تەورياسى دا اقيقاتى دا وسىلاي. يسلام تابيعاتىنان زايىرلى ءدىن. ول ءدىن مەن دۇنيە، اللا مەن الەم، ادام مەن اقىرەتتى ءوز الدىنا جۇيەلەپ تانىتاتىن، قابىلدايتىن ءدىن.

سوندىقتان زايىرلىلىق ول مەملەكەتكە عانا قاتىستى ۇستانىم، ول قوعامعا قاتىستى ەمەس. ولاي بولسا كەشەگى كەڭەستىك اتەيزم ۇستانىمىنان ەش ايىرماشىلىعى قالمايدى.

سوسىن دەموكرتايالىق ەلدە ادام قۇقى تەڭ، ونىڭ كاسىبىنە مىندەتىنە، قىزمەتىنە قاراي قۇقى انىقتالمايدى. قۇقىق ءبىر، بىراق جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتتەرى ناقتىلانادى. ال قازىر بىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگىلەر ءدىني سەنىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا شەكتەۋ، تىيىم سالىنباقشى. بۇل دەگەن ءسوز بيلىكتىڭ ساۋاتسىز ۇستانىمى ارقىلى قوعامدا قولدان “كاستا” جاساۋ دەگەن ءسوز.

جالعاسى بار…

دوساي كەنجەتاي،

ۇلت پورتالى