بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار

بالتىق ەلدەرىندە شىعاتىن Baltic Times گازەتىندەگى «ورىس ءتىلى بۇكىل الەم بويىنشا پوزيتسياسىنان ايىرىلا باستادى» دەگەن ماقالادا بريتاندىق Retirementgenius سايتىنا سىلتەمە جاساپ، كەيىنگى 20 جىل ىشىندە «وزگە تىلدەرگە قاراعاندا ورىس ءتىلى بازاسىن بارىنەن كوپ جوعالتقانىن» جازعان. بۇل جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان ەلدەر «ءوزىنىڭ لينگۆيستيكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە» تىرىسىپ جاتقان تۇستا بولىپ جاتىر. مىسالى، Euromonitor International زەرتتەۋ توبىنا سىلتەمە جاساپ، 2016 جىلى ۇيىندە ورىس تىلىندە سويلەسەتىنىن جۇرتتىڭ 20,7 پايىزى عانا ايتقان قازاقستاندا ورىس ءتىلىن پايدالانۋ دەڭگەيى بارىنەن شاپشاڭ تومەندەگەنى، ال 1994 جىلى بۇل كورسەتكىش 33,7 پايىز بولعانى ايتىلعان. ۋكراينادا دا وسىنداي جاعداي بايقالادى – ول ەلدە 1994 جىلعى 33,9 پايىزدان 2016 جىلى 24,4 پايىزعا دەيىن كەمىگەن. ورىس تىلىندە سويلەيتىندەر ازەربايجان، ليتۆا، تۇركىمەنستان جانە وزبەكستاندا دا ازايعان. 2016 جىلى گرۋزيادا بۇل كورسەتكىش 6,4 پايىزدان 1,1 پايىزعا دەيىن كەمىگەن.

ماسكەۋدە ورنالاسقان Macro-Advisory كونسالتينگ فيرماسىنىڭ جەتەكشى سەرىكتەسى كريس ۋيفەردىڭ پىكىرىنشە، «ورىس ءتىلىن [قولدانۋدىڭ] ازايۋى مەن قازاق، لاتىش جانە ۋكراين سياقتى جەرگىلىكتى تىلدەردى قولدانۋ اياسىنىڭ ۇلعايۋىنا سسسر ىدىراعاننان كەيىن ەركىندىك العان ساياسي كۇشتەر تۇرتكى بولعان. كەي ەلدەر ورىس تىلىنەن باتىس ەلدەرىمەن جانە ازيامەن ساياسي اليانس قۇرۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ستراتەگياسى كەزىندە سىرت اينالدى» دەپ جازادى Baltic Times.

جۋىردا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي لاتىن ستاندارتىن بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قۇراستىرۋ جايلى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. لاتىن الىپبيىنە تولىق كوشۋدى 2025 جىلعا قاراي اياقتاۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ايتۋىنشا، 1940 جىلدان كەيىن ەلدە كيريلليتسا «ساياسي» سەبەپپەن پايدالانىلعان. باقىلاۋشىلار نازارباەۆ قازاقستانداعى ورىس ءتىلىنىڭ ءالى دە مىقتى پوزيتسياسىن وسىلاي السىرەتۋگە تىرىسىپ وتىر دەپ سانايدى. وزگەلەردىڭ پىكىرىنشە، نازارباەۆ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى ەلدە ۇلعايىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ساياسي پروبلەمالاردان حالىق نازارىن اۋدارۋعا تىرىسىپ وتىر، لاتىندى ەنگىزۋ ارەكەتى قازاق ءتىلىن پايدالانۋعا جايسىز اسەر ەتۋى مۇمكىن.

GOOGLE مەن ياندەكستىڭ تارتىسى

ۇلىبريتانيانىڭ Guardian گازەتى Google مەن ياندەكس ىزدەۋ جۇيەلەرىنىڭ باسەكەلەستىك تارتىسى تۋرالى جازعان. «ورىستاردىڭ Google-ءى» دەپ ءجيى اتالاتىن ياندەكس رەسەيدىڭ فەدەرالدىق مونوپولياعا قارسى قىزمەتىنە (فاس) Android جۇيەسىن پايدالاناتىن ۇيالى تەلەفوندارعا رەسەيلىك ىزدەۋ جۇيەسى مەن وزگە قوسىمشالاردى ورناتۋدى شەكتەۋگە قارسى شاعىم تۇسىرگەن. فاس-تىڭ شەشىمىندە زاڭ تالابىن بۇزۋ جانە نارىقتاعى ۇستەمدىگىن تەرىس پايدالانۋ فاكتىلەرى انىقتالىپ، 2016 جىلعى تامىزدا Google كومپانياسىنا 438 ميلليون رۋبل ايىپپۇل سالىندى دەپ جازىلعان.

وسى اپتادا ەكى ءىرى جۇيە رەسەيدىڭ اربيتراج سوتى ماقۇلداعان كوممەرتسيالىق مامىلەگە كەلدى. وعان سايكەس، Google 438 ميلليون رۋبل ايىپپۇل تولەپ، Android جۇيەسىن پايدالاناتىن رەسەيلىكتەرگە ىزدەۋ جۇيەسىن تاڭداۋ ەركىن بەرەتىن بولىپ كەلىستى.

«2016 جىلعى ساۋىردە ەۋروپالىق كوميسسيا Google كومپانياسىن Android جۇيەسىندەگى ۇستەمدىگىن اسىرا پايدالانادى دەپ ايىپتاپ، بۇل ارەكەتى ءۇشىن 5,9 ميلليارد فۋنت ستەرلينگكە دەيىن، ياعني ونىڭ عالامدىق كىرىسىنىڭ 10 پايىزىنا دەيىنگى ايىپپۇل سالۋعا ۇلاسۋى مۇمكىن دەپ ەسكەرتكەن. Google الگى ايىپتاۋدى جوققا شىعارعان، بىراق رەسەيلىك فاس كەلىسىمى Google-ءدىڭ ەو-پەن شايقاسىندا دومينو ويىنى اسەرىن تۋعىزۋى مۇمكىن» دەپ جازادى Guardian.

سولتۇستىك كورەياداعى داعدارىس جانە قىتاي

كورەي تۇبەگىندەگى جاعداي شيەلەنىسكەن تۇستا باتىستىڭ بىرنەشە باسىلىمى قىتايدىڭ ايماقتاعى ىقپالىن تالداعان. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى رەكس تيللەرسون يادرولىق باعدارلاماعا قاتىستى كەلىسسوز جۇرگىزۋگە قايتا كوندىرۋ ءۇشىن سولتۇستىك كورەيا بيلىگىنە قىسىم جاساۋ تاسىلدەرىن تابۋ قاجەت دەپ مالىمدەگەننەن كەيىن سولتۇستىك كورەيا «الدىن الا جويقىن سوققى بەرەمىز» دەپ اقش-قا تاعى سەس كورسەتتى. بۇعان قوسا، سولتۇستىك كورەيامەن شەكاراسىنا رەسەي اۋىر اسكەري تەحنيكاسىن شوعىرلاندىرىپ جاتقانى جايلى اقپارات تارادى، بىراق رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى الگى مانەۆرىن «جوسپارلى» جاتتىعۋ دەپ اتايدى.

امەريكالىق New York Times گازەتىندەگى «پەكيننىڭ سولتۇستىك كورەياداعى ساياساتىن كۇماندى ورىننان – قىتايدا وتىرىپ سىناۋ» دەگەن ماقالادا كورەي سوعىسىن زەرتتەگەن قىتايلىق تاريحشى شەن زيحۋانىڭ «قىتاي ەكىگە بولىنگەن كورەي تۇبەگىندە ۇستاناتىن ساياساتىن ابدەن ءبۇلدىردى» دەگەن سوزىنە قاتىستى كوممەنتاري بەرگەن.

قىتاي اقپاندا سولتۇستىك كورەيادان كومىر يمپورتتاۋدى ۋاقىتشا توقتاتىپ، ونى ءىرى كىرىس كوزىنەن ايىرعانى جايلى حابار تاراعان. بىراق قىتاي ساۋدا-ساتتىقتى مۇلدە توقتاتۋعا كەلىسپەي وتىر، ال پحەنيان، سەۋل جانە ۆاشينگتونمەن بۇل ماسەلەگە قاتىستى تالاستىڭ بەتى بارعان سايىن وكتەم بولىپ بارادى. «تاراپتاردىڭ بارىمەن دوس بولۋ ارەكەتى قاۋىپتى بولىپ شىقتى» دەپ جازادى New York Times.

ۇلىبريتانيانىڭ Economist جۋرنالىنداعى «قىتايدىڭ ازيالىق كورشىلەرى ۇلى دەرجاۆامەن باسكەلەستىكتە قالاي تىرىشىلىك ەتىپ وتىر؟» دەگەن ماقالادا وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى قىتايدىڭ ىقپالىن تالداعان. بۇل ماقالادا دا «بۇل ەلدەر بارىمەن دوستاسۋعا شەبەر، بىراق بۇل بارعان سايىن قيىنداپ بارادى» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.

«قىتايدان تىسقارى سولتۇستىك كورەيادان وزگە ازيالىق ەلدەردىڭ ءبارى ايماقتا اقش-تىڭ ىقپالى بولعانىن قۇپتايدى ءارى ونىڭ جالعاسا بەرگەنىن قالايدى. سينگاپۋر ەلشىسىنىڭ سوزىنشە، ايماق ەلدەرى «تاڭداعىسى كەلمەيدى، ويتكەنى بۇل مانەۆر جاساۋعا كوبىرەك ورىن بەرەدى» […] بىراق ولاردىڭ ءۇمىت ەتۋى بارعان سايىن قيىنداپ بارادى. ەلشىنىڭ ايتۋىنشا، قىتاي ازيانىڭ ەكىگە جارىلۋى، ياعني قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن امەريكاعا، ال ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن قىتايعا سۇيەنۋ ساياساتى ەندى جالعاسا المايدى دەگەن تالاپ قويىپ وتىر» دەپ جازادى Economist.

قازاقستان كورشى قىتايدى ەكونوميكالىق ءارى ساياسي ءىرى سەرىكتەس ەل دەپ سانايدى. ەكى ەل اراسىندا ونداعان ميلليارد دوللاردىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كەلىسىمى بەكىتىلگەن.                                                                                                                                                                     ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى