BWRINĞI ODAQTAS RESPUBLIKALAR

Baltıq elderinde şığatın Baltic Times gazetindegi «Orıs tili bükil älem boyınşa poziciyasınan ayırıla bastadı» degen maqalada britandıq Retirementgenius saytına silteme jasap, keyingi 20 jıl işinde «özge tilderge qarağanda orıs tili bazasın bärinen köp joğaltqanın» jazğan. Bwl jañadan täuelsizdik alğan elder «öziniñ lingvistikalıq täuelsizdigin qamtamasız etuge» tırısıp jatqan twsta bolıp jatır. Mısalı, Euromonitor International zertteu tobına silteme jasap, 2016 jılı üyinde orıs tilinde söylesetinin jwrttıñ 20,7 payızı ğana aytqan Qazaqstanda orıs tilin paydalanu deñgeyi bärinen şapşañ tömendegeni, al 1994 jılı bwl körsetkiş 33,7 payız bolğanı aytılğan. Ukrainada da osınday jağday bayqaladı – ol elde 1994 jılğı 33,9 payızdan 2016 jılı 24,4 payızğa deyin kemigen. Orıs tilinde söyleytinder Äzerbayjan, Litva, Türkimenstan jäne Özbekstanda da azayğan. 2016 jılı Gruziyada bwl körsetkiş 6,4 payızdan 1,1 payızğa deyin kemigen.

Mäskeude ornalasqan Macro-Advisory konsalting firmasınıñ jetekşi seriktesi Kris Uiferdiñ pikirinşe, «orıs tilin [qoldanudıñ] azayuı men qazaq, latış jäne ukrain siyaqtı jergilikti tilderdi qoldanu ayasınıñ wlğayuına SSSR ıdırağannan keyin erkindik alğan sayasi küşter türtki bolğan. Key elder orıs tilinen Batıs elderimen jäne Aziyamen sayasi al'yans qwru jäne investiciya tartu strategiyası kezinde sırt aynaldı» dep jazadı Baltic Times.

Juırda Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev qazaq älipbiiniñ birıñğay latın standartın biılğı jıldıñ ayağına deyin qwrastıru jaylı tapsırma bergen bolatın. Latın älipbiine tolıq köşudi 2025 jılğa qaray ayaqtau josparlanğan. Onıñ aytuınşa, 1940 jıldan keyin elde kirillica «sayasi» sebeppen paydalanılğan. Baqılauşılar Nazarbaev Qazaqstandağı orıs tiliniñ äli de mıqtı poziciyasın osılay älsiretuge tırısıp otır dep sanaydı. Özgelerdiñ pikirinşe, Nazarbaev latın älipbiine köşu arqılı elde wlğayıp kele jatqan ekonomikalıq, äleumettik jäne sayasi problemalardan halıq nazarın audaruğa tırısıp otır, latındı engizu äreketi qazaq tilin paydalanuğa jaysız äser etui mümkin.

GOOGLE MEN YANDEKSTİÑ TARTISI

Wlıbritaniyanıñ Guardian gazeti Google men YAndeks izdeu jüyeleriniñ bäsekelestik tartısı turalı jazğan. «Orıstardıñ Google-i» dep jii atalatın YAndeks Reseydiñ federaldıq monopoliyağa qarsı qızmetine (FAS) Android jüyesin paydalanatın wyalı telefondarğa reseylik izdeu jüyesi men özge qosımşalardı ornatudı şekteuge qarsı şağım tüsirgen. FAS-tıñ şeşiminde zañ talabın bwzu jäne narıqtağı üstemdigin teris paydalanu faktileri anıqtalıp, 2016 jılğı tamızda Google kompaniyasına 438 million rubl' ayıppwl salındı dep jazılğan.

Osı aptada eki iri jüye Reseydiñ arbitraj sotı maqwldağan kommerciyalıq mämilege keldi. Oğan säykes, Google 438 million rubl' ayıppwl tölep, Android jüyesin paydalanatın reseylikterge izdeu jüyesin tañdau erkin beretin bolıp kelisti.

«2016 jılğı säuirde Europalıq komissiya Google kompaniyasın Android jüyesindegi üstemdigin asıra paydalanadı dep ayıptap, bwl äreketi üşin 5,9 milliard funt sterlingke deyin, yağni onıñ ğalamdıq kirisiniñ 10 payızına deyingi ayıppwl saluğa wlasuı mümkin dep eskertken. Google älgi ayıptaudı joqqa şığarğan, biraq reseylik FAS kelisimi Google-diñ EO-pen şayqasında domino oyını äserin tuğızuı mümkin» dep jazadı Guardian.

SOLTÜSTİK KOREYADAĞI DAĞDARIS JÄNE QITAY

Korey tübegindegi jağday şielenisken twsta Batıstıñ birneşe basılımı Qıtaydıñ aymaqtağı ıqpalın taldağan. AQŞ-tıñ memlekettik hatşısı Reks Tillerson yadrolıq bağdarlamağa qatıstı kelissöz jürgizuge qayta köndiru üşin Soltüstik Koreya biligine qısım jasau täsilderin tabu qajet dep mälimdegennen keyin Soltüstik Koreya «aldın ala joyqın soqqı beremiz» dep AQŞ-qa tağı ses körsetti. Bwğan qosa, Soltüstik Koreyamen şekarasına Resey auır äskeri tehnikasın şoğırlandırıp jatqanı jaylı aqparat taradı, biraq Resey qorğanıs ministrligi älgi manevrin «josparlı» jattığu dep ataydı.

Amerikalıq New York Times gazetindegi «Pekinniñ Soltüstik Koreyadağı sayasatın kümändi orınnan – Qıtayda otırıp sınau» degen maqalada Korey soğısın zerttegen qıtaylıq tarihşı Şen Zihuanıñ «Qıtay ekige bölingen Korey tübeginde wstanatın sayasatın äbden büldirdi» degen sözine qatıstı kommentariy bergen.

Qıtay aqpanda Soltüstik Koreyadan kömir importtaudı uaqıtşa toqtatıp, onı iri kiris közinen ayırğanı jaylı habar tarağan. Biraq Qıtay sauda-sattıqtı mülde toqtatuğa kelispey otır, al Phen'yan, Seul jäne Vaşingtonmen bwl mäselege qatıstı talastıñ beti barğan sayın öktem bolıp baradı. «Taraptardıñ bärimen dos bolu äreketi qauipti bolıp şıqtı» dep jazadı New York Times.

Wlıbritaniyanıñ Economist jurnalındağı «Qıtaydıñ aziyalıq körşileri wlı derjavamen bäskelestikte qalay tirişilik etip otır?» degen maqalada Oñtüstik-Şığıs Aziyadağı Qıtaydıñ ıqpalın taldağan. Bwl maqalada da «bwl elder bärimen dostasuğa şeber, biraq bwl barğan sayın qiındap baradı» degen twjırım jasaydı.

«Qıtaydan tısqarı Soltüstik Koreyadan özge aziyalıq elderdiñ bäri aymaqta AQŞ-tıñ ıqpalı bolğanın qwptaydı äri onıñ jalğasa bergenin qalaydı. Singapur elşisiniñ sözinşe, aymaq elderi «tañdağısı kelmeydi, öytkeni bwl manevr jasauğa köbirek orın beredi» […] Biraq olardıñ ümit etui barğan sayın qiındap baradı. Elşiniñ aytuınşa, Qıtay Aziyanıñ ekige jarıluı, yağni qauipsizdikti qamtamasız etu üşin Amerikağa, al äl-auqatın jaqsartu üşin Qıtayğa süyenu sayasatı endi jalğasa almaydı degen talap qoyıp otır» dep jazadı Economist.

Qazaqstan körşi Qıtaydı ekonomikalıq äri sayasi iri seriktes el dep sanaydı. Eki el arasında ondağan milliard dollardıñ ekonomikalıq ıntımaqtastıq kelisimi bekitilgen.                                                                                                                                                                     Azat Europa / Azattıq radiosı