وزبەكستاننىڭ “اشىقتىعى”

ۇلىبريتانيالىق Financial Times گازەتى ء“بىر كەزدەگى رەپرەسسيالىق وزبەكستان كاريموۆتەن كەيىنگى اشىقتىق [داۋىرىنە] اياق باستى” دەگەن ماقالاسىندا وزبەكستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزياەۆتىڭ ساياساتىن ماقتاپ، “Freedom House ۇيىمى ساياسي قۇقىق، ازاماتتىق ەركىندىك جاعىنان سولتۇستىك كورەياعا تەڭەستىرگەن ەل قىسىمدى بوساڭسىتا باستاعانىن بىلدىرەتىن بەلگىلەر بايقالادى” دەپ جازعان.

“13 جىل بويى پرەمەر-مينيستر قىزمەتىن اتقارعان شاۆكات ميرزياەۆ تە ەسكى جۇيەنىڭ ءبىر بولىگى بولدى، بىراق [23 جىل بويى وزبەكستاننىڭ قۇپيا پوليتسيا باستىعى بولعان رۋستام] ينوياتوۆتى قىزمەتىنەن الۋى ەلدى “اشىق ەتۋ” پروتسەسىن باستاۋعا باعىتتالعان ەڭ باتىل قادام بولدى” دەپ جازعان Financial Times. ماقالا اۆتورىنىڭ جازۋىنشا، “مىڭداعان ادام ءالى تۇرمەدە قالعانىمەن”، 18 جوعارى لاۋازىمدى ساياسي تۇتقىن تۇرمەدەن بوساعان; 16 مىڭعا جۋىق ادامدى “ەكسترەميزمگە بەيىمدەر” ەسەبىنەن شىعارعان; “ازاماتتار تىكەلەي شاعىمدانا الاتىن ۆيرتۋالدى قابىلداۋ بولمەسى” ىسكە قوسىلدى; بۇعان قوسا، وزبەك ۆاليۋتاسىن ايىرباستاۋعا سالىنعان شەكتەۋدى الىپ تاستاعان.

بىراق “ميرزياەۆ مىرزانىڭ وزگەرىستەرى ازىرشە ساياسي ەمەس، كوبىنەسە ەكونوميكالىق سيپاتتا بولىپ وتىر، سوندىقتان ونىڭ ساياسي سالانى ليبەرالداندىرۋعا قاتىستى ۇستانىمى ءالى دە ايقىن ەمەس” دەپ جازعان Financial Times. بۇعان قوسا، ماقالا اۆتورى ەگەر ميرزياەۆ رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋدى جالعاستىرسا، “بۇل اۆتوريتارلى باسشىلارىنىڭ كوبى قارتايعان ايماققا ولار و دۇنيەلىك بولعاننان كەيىن ساياسي وزگەرىستەر باستالۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتە الادى”.

Financial Times پىكىرىنشە، ميرزياەۆتى بۇل رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە يتەرمەلەپ وتىرعان سەبەپتەردىڭ ىشىندە “ەلدىڭ ءوز ىشىندە جانە شەتەلدە راديكالدانۋ قاتەرىن ازايتۋ ءۇشىن ءال-اۋقاتتى ارتتىرۋ” جانە “ەكونوميكاسى ءسال ىلگەرى، بىراق پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوۆەت زامانىنان بەرى باسقارىپ وتىرعان قازاقستانعا دەگەن قىزعانىش” بار. “دۇنيەجۇزىلىك بانك دەرەگىنشە، حالقىنىڭ سانى 18 ميلليوننان اسپايتىنىنا قاراماستان، رەپرەسسيالىق ءاۆتوريتاريزمى بوساڭداۋ ءارى ەكونوميكاسى ءبىرشاما ليبەرالدى نارىق سيپاتىنداعى قازاقستان 25 جىلدىڭ ىشىندە، ياعني 2016 جىلعا دەيىن 152 ميلليارد دوللار تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتقان، ال وزبەكستان 9,6 ميلليارد دوللار عانا تارتقان” دەلىنگەن ماقالادا. كاريموۆ قايتىس بولعان تۇستا وزبەكستاننىڭ جالپى ىشكى ءونىمى حالىقتىڭ جان باسىنا شاققاندا، التى مىڭ دوللاردان ءسال عانا كوپ بولعان، ال قازاقستاندا شامامەن 25 مىڭ دوللاردى قۇراعان.

“شەتەلدىك ديپلوماتتار [ميرزياەۆ] وزبەكستاندى باتىس دەموكراتياسىنا ۇقسايتىن الدەبىر جولمەن دامىتۋدى ەمەس، ءسال ليبەرالداۋ ەكونوميكاسى ءالى دە قاتاڭ ساياسي باقىلاۋمەن ۇشتاساتىنقازاقستاندىق مودەلدى يميتاتسيالاۋ دەپ توپشىلايدى. […] بىلتىر دەموكراتيادان الشاقتاۋ تەندەنتسياسى انىق بايقالعان ەلدەگى جانە الەمدەگى “تۇنەك ۋاقىتتى” ەسكەرسەك، وزبەكتەردىڭ كوبى ءۇشىن بۇل ءتىپتى قوشەمەتتەۋگە بولاتىن پروگرەسكە اينالار ەدى” دەپ جازعان Financial Times.

داۋلى زاڭ جوباسى

اعىلشىن تىلىندە شىعاتىن EurasiaNet جاڭالىقتار سايتى “قازاقستان اسىرە راديكالدى يسلامعا قارسى كامپانيانى ىسكە قوسىپ جاتىر” دەگەن ماقالاسىندا قازاقستاندا بىلتىردان بەرى قارالىپ جاتقان ءدىن قىزمەتى تۋرالى زاڭ جوباسىنا قاتىستى كوممەنتاري جازعان.

“جوبانىڭ ەڭ داۋلى تۇستارىنىڭ ىشىندە ادامداردىڭ قوعامدىق ورىنداردا بەت-اۋزىن تۇمشالاعان كيىم كيۋىنە تىيىم سالۋ. بۇل نيقاب پەن ايەلدەر كويلەگىنىڭ وسى ءتارىزدى تۇرلەرى ەكەنى انىق . وتكەن ايدا پارلامەنتتە زاڭ جوباسىن تانىستىرعاننان كەيىن جۋرناليستەردىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن ءدىن ىستەرى ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆ زاڭ تالاپتارى قولدانىلاتىن سالانى ءتىپتى كوبەيتىپ كورسەتكەن” دەپ جازعان EurasiaNet.بۇدان بولەك، سايت ءمينيستردىڭ دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم بەلگىلەرى قاتارىنا “توزىمسىزدىكتى ۋاعىزداۋ، بەت-اۋزىن تۇمشالايتىن كيىم كيۋ، وزگەشە سيپاتتاعى ساقال، بالاعى كەسىلگەن شالبار جاتادى. بىراق بۇل بەلگىلەر جەكە-جەكە ەمەس، ولاردىڭ جيىنتىعى عانا جاتادى” دەگەن ءسوزىن كەلتىرگەن.

بۇعان قوسا، زاڭ جوباسىندا شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋ ەرەجەلەرىن دە كۇشەيتۋ قاراستىرىلعان، بىراق قازىر وقۋ ىزدەپ تاياۋ شىعىسقا اتتاناتىن قازاقستاندىق جاستار كوبەيىپ بارادى. “رەسمي تۇلعالار ولاردىڭ كوبى شەتەلدە – وتباسىلارىنان جىراقتا، جات ورتادا ءجۇرىپ راديكالدانۋ قۇربانىنا اينالادى” دەپ جازعان سايت.

بىراق “كەي ساراپشىلار جوعارىدان تۇسكەن قىسىم نارازىلىق كوڭىل-كۇيدى باسۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە، قوزدىرىپ، كەرى اسەرگە ۇلاسۋى مۇمكىن دەگەن جۇرتىڭ اراسىندا كوپ تاراعان پىكىردى ۇستانادى” دەلىنگەن ماقالادا.

وليمپيادا وتكىزۋگە ىنتالى قالالار ازايىپ بارادى

باتىستىڭ بىرنەشە باسىلىمى كورەيادا ءوتىپ جاتقان قىسقى وليمپياداعا قاتىستى كوممەنتاريلەرىندە سوچي وليمپياداسىنان كەيىنگى جانجالدان سوڭ سپورت ويىندارىن وتكىزگىسى كەلەتىن قالانى تابۋ قيىنداپ بارادى دەپ جازعان. كەي شولۋشىلار ءتىپتى وليمپيادا ويىندارىن تۇراقتى ءبىر ورىندا وتكىزۋدى ۇسىنادى.

امەريكالىق New York Times گازەتىندە “2026 جىلعى قىسقى وليمپيادا وتكىزۋ ءۇشىن قالا تابىلماي جاتىر” دەگەن ماقالا شىقتى.

“وليمپيادا وتكىزۋگە ۇمىتكەر قالا ۇنەمى وڭاي تابىلاتىن. بىراق قازىر ولاي ەمەس – اسىرەسە قىسقى ويىندار وتىزەتىن قالا تابۋ قيىن. بىرنەشە جىل بۇرىن حوك 2022 جىلعى قىسقى وليمپيادانى وتكىزۋگە كانديداتتار ىزدەگەندە ەۋروپانىڭ التى قالاسى نيەتىنەن اينىپ، وتىنىشتەرىن قايتارىپ العان. قالالار قىرۋار قارجى جۇمساۋدان، ساياسي تولقۋلاردان نەمەسە قوعامدىق قولداۋ بولمايتىنىن كورسەتكەن رەفەرەندۋم ناتيجەلەرىنەن قورىققان. بۇل جاعداي حوك تاڭداۋىنا ەكى نۇسقا عانا قالدىرعان – ەكەۋى دە قىسقى سپورت جارىستارىن وتكىزۋ تاجىريبەسى جوق قالالارىن ۇسىنعان اۆتوريتارلى ۇكىمەتتەر – قازاقستانداعى الماتى جانە قىتايداعى پەكين. پەكين ءسال باسىمدىقپەن جەڭگەن، بىراق بۇل شۆەيتساريانىڭ لوزاننا قالاسىندا ورنالاسقان حوك-ءتىڭ شتاب- پاتەرىن الاڭداۋىنا ۇلاسقان بولاتىن”.

Forbes سايتى “سوچي ساباقتارى: وڭتۇستىك كورەيا [وليمپيادا] شىعىندارىن مۇنشالىقتى قالاي ازايتا الدى” دەگەن ماقالاسىندا سوچي وليمپياداسىن وتكىزۋگە جۇمسالعان شىعىنداردى قازىر پحيونچحاندا ءوتىپ جاتقان ويىندارمەن سالىستىراتالداعان. “2014 جىلى قۇنى 50 ميلليارد دوللارعا تۇسكەن سوچي قىسقى وليمپياداسى تاريحتاعى ەڭ قىمبات وليمپياداعا اينالدى. بۇل جولى وڭتۇستىك كورەيا باعانى 12,9 ميللياردتان اسىرعان جوق، بىراق شىعىن ءبارىبىر وتىنىشىندە كورسەتكەن بيۋدجەتتەن اسىپ تۇر. بىراق وڭتۇستىك كورەياداعى وليمپيادانىڭ ءتورت جىل بۇرىن رەسەيدە وتكىزىلگەن وليمپيادادان مۇنشالىقتى ارزانعا ءتۇسۋ سىرى نەدە؟”.

ماقالا اۆتورىنىڭ سوزىنشە، مۇنى سەبەبى “وليمپيادالاردىڭ ءبارىنىڭ شىعىنى اۋەلگى جوسپارلانعان بيۋدجەتتەن اسىپ كەتكەنىندە” جانە “كوررۋپتسيادا”.

ال ۇلىبريتانيالىق Telegraph گازەتى پەكيننەن كەيىن قىسقى وليمپيادا وتكىزە الاتىن قالالاردىڭ ءبىرى رەتىندە الماتىنى اتاعان. ءوتىنىش بەرۋگە بولاتىن ەڭ سوڭعى كۇن – 2018 جىلعى 31 ناۋرىز دەپ بەلگىلەنگەن.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى