ШЫҒЫС ТҮРКІСТАН ҚАЗАҚТАРЫ ПАТШАЛЫҚ РУССИЯҒА ҚАНШАЛЫҚ ТӘУЕЛДІ болған

شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پاتشالىق رۋسسياعا قانشالىق تاۋەلدى بولعان

| Feb 23, 2018

Eldeç Orda سۋرەتى. ەكى سۋرەتتىڭ انىقتاماسى: اۋەلگىسى تسين مەملەكەتى (清朝) كەزىندە قىتاي ساۋداگەرلەرىنىڭ رۋسسياعا (沙俄) بارعان كەزدە قولدانعان جولxاتى ياعني پاسپورتى. كەلەسى سۋرەت، رۋسسيانىڭ كونە ۆاليۋتاسى. ول كونە اقشا تسين (清) مەن گومەنداڭ (民国) ۇكىمەتىنە ەكونوميكالىق ىقپال جاساپ تۇرعان.

ءبىر قىزىعى، شىعىس تۇركىستان قازاقتارى الدەبىر سەبەپتەرمەن (مىسالى، قاجىلىق) شەتەلگە بارماقشى بولسا جولxاتتى ياعني پاسپورتتى پاتشالىق رۋسسيا (沙俄) جاساپ بەرەتىن بولعان، ونىمەن قويماي جول جاۋاپكەرشىلىگى مەن مۇسىلمانشىلىق انىقتاماسىن پاتشالىق رۋسسيانىڭ ءمۇفتياتى انىقتاپ بەرەتىن بولعان. تىپتەن بۇل ءۇردىس بەرتىنگە دەيىن ياعني 1912-جىلى تسين ۇكىمەتى قۇلاپ جاڭا دەموكراتيالىق قىتاي رەسپۋبيليكاسى قۇرىلعان سوڭ دا ءبىراز ۋاقىت جالعاسىپ وتىرعان. كەيىن شىعىس تۇركىستاننىڭ قازاق دەپۋداتتارى پەكينگە قايتا انت بەرگەن سوڭ بۇل جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرگەن. قىزىعى، قازاق دەپۋداتتارى پەكينگە (北京) قاتىناۋ ءۇشىن پاتشالىق رۋسسيادان جولxات (پاسپورت) الىپ، رۋسسيا اۋماعى ارقىلى پەكيننىڭ وكپە تۇسىنان تىك قۇلداپ جەتىپ وتىرعان. ولاردىڭ بۇل جول الىسى تۋرالى پاتشالىق رۋسسياعا قاراستى مۇسىلمان باسىلىمى (قاز، تاتار) كۇندەلىك اقپارات تاراتىپ وتىرعان. بۇل شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پاتشالىق رۋسسياعا قانشالىق تاۋەلدى بولعان دەگەن سۇراقتى قويعىزادى…
شىعىس تۇركىستاندا ياڭ زىڭشين ، جين ءشۋرىن جانە شىڭ دۋبان داۋىرىندە ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن. بۇعان سەنبەسەڭىز، شىعىس تۇركىستانداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اتاۋى- ورىس ءتىلى جانە ساياسي زاڭ مەكتەبى دەگەن اتپەن بولعان. بۇل وقۋ ورنى قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى مەن بىرقانشا ينسيتۋتتاردىڭ ارعى جۇرتى سانالادى. شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ەڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى دا وسى ۇرىمجىدەگى (乌鲁木齐) ورىس ءتىلى جانە ساياسي زاڭ مەكتەبىنىڭ بىرقانشا بولمەسىندە باستىلعانىن كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيدى. بۇل 1922-جىل ەدى.

سوسىن، قىتايدىڭ ۇلتتىق رەسپۋبيليكاسى رەسمي ورناعانعا دەيىن شىعىس تۇركىستان پاتشالىق رۋسسيانىڭ اقشاسىن قولداناتىن بولعان. التاي (ول كەزدە سارسۇمبە), شاۋەشەك، قۇلجا جانە ۇرىمجىدە ورىس كونسۋلى مەن ورىس ساۋداگەرلەرىنىڭ ساۋدا ۇيلەرى بولعان. وسى ءتورت ۇلكەن قالادا رۋسسيا ساۋداگەرلەرىنىڭ كوشەسى بولعان، ولاردىڭ قۇقىن كونسۋل كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاعان. ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتان سوڭ رۋسسيا ۆاليۋتاسى مەن ورىس ءتىلىنىڭ سالماعى ارتقان. سونىمەن قاتار بۇل وڭىرگە ەۋروپا ساۋداگەرلەرى دە قاپتاعان. مىسالى، گرەك، جويىت (ەۆرەي), گەرمان جانە تب.

جىلت ەتكەن وسى تاريxي وقيعادان سوڭ ءبىز شىعىس تۇركىستان تۋرالى رۋسسيا مەن تسين ۇكىمەتى 19-عاسىردىڭ سوڭىندا قانداي كەلسىمدەر جاسادى دەپ ويلانىپ وتىرمىز… شىعىس تۇركىستان قازاقتارى جەر مەن مۇلىك سالىعىن تسين ۇكىمەتىنە تاپسىرىپ وتىرعانىمەن سىرتقى قاراستىلىعى پاتشالىق رۋسسياعا ءتان بولماسىنا كىم كەپىل؟ ايتپەگەندە، ءتسيننىڭ ديxۋا ء(ۇرىمجى) مەن قوبدا، قۇلجاداعى ىشكى-سىرتقى ىستەر باسقارماسى جولxات (پاسپورت) جاساپ بەرەتىن شاماسى بار ەدى عوي. ءبىز رۋسسيا-تسين اراسىنداعى كەلسىمشارتتى تولىق زەرتتەمەگەن سوڭ بۇعان انىق جاۋاپ بەرۋگە شاراسىزبىز.
ءبىر انىق زات بار. 1917-جىلعى توڭكەرىس پاتشالىق رەسەيدى ەۋروپا مايدانىنان عانا ەمەس، شىعىس تۇركىستانداعى مايداننان دا كەرى شەگىندىرىپ اكەتتى. الدا جالدا توڭكەرىس بەس جىلعا كەشىكسە پاتشالىق رەسەي شىعىس تۇركىستانداعى التاي، شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قاتارلى بەس ۇلكەن ءوڭىردى قازاعىمەن قوسا جۇتىپ الار ەدى. توڭكەرىس كەسىرىنەن وسى ءتورت ۇلكەن قالاداعى رەسەي ساۋداسى قۇلدىراپ، اسكەرى شەگىنىپ، مۇجىق ورىستار مەن كوپەس ورىستار ەرتىس پەن ىلەنى بويلاپ قايتا كەرى كوشىپ كەتتى. ۇلتتىق قىتاي ۇكىمەتى وسى ورايدى قولدان جىبەرمەي سولتۇستىك شىعىس تۇركىستاندى قايتا جۇتىپ الدى.

Eldeç Ordaتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

kerey.kz

كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا