ШЫҒЫС ТҮРКІСТАН ҚАЗАҚТАРЫ ПАТШАЛЫҚ РУССИЯҒА ҚАНШАЛЫҚ ТӘУЕЛДІ болған

ŞIĞIS TÜRKİSTAN QAZAQTARI PATŞALIQ RUSSIYAĞA QANŞALIQ TÄUELDİ bolğan

| Feb 23, 2018

Eldeç Orda sureti. Eki surettiñ anıqtaması: äuelgisi Cin memleketi (清朝) kezinde qıtay saudagerleriniñ Russiyağa (沙俄) barğan kezde qoldanğan jolxatı yağni pasportı. Kelesi suret, Russiyanıñ köne valyutası. Ol köne aqşa Cin (清) men Gomendañ (民国) ükimetine ekonomikalıq ıqpal jasap twrğan.

Bir qızığı, Şığıs Türkistan qazaqtarı äldebir sebeptermen (mısalı, qajılıq) şetelge barmaqşı bolsa jolxattı yağni pasporttı patşalıq Russiya (沙俄) jasap beretin bolğan, onımen qoymay jol jauapkerşiligi men mwsılmanşılıq anıqtamasın patşalıq Russiyanıñ müftiyatı anıqtap beretin bolğan. Tipten bwl ürdis bertinge deyin yağni 1912-jılı Cin ükimeti qwlap jaña demokratiyalıq qıtay respubilikası qwrılğan soñ da biraz uaqıt jalğasıp otırğan. Keyin Şığıs Türkistannıñ Qazaq depudattarı Pekinge qayta ant bergen soñ bwl jağday tübegeyli özgergen. Qızığı, Qazaq depudattarı Pekinge (北京) qatınau üşin patşalıq Russiyadan jolxat (pasport) alıp, Russiya aumağı arqılı Pekinniñ ökpe twsınan tik qwldap jetip otırğan. Olardıñ bwl jol alısı turalı patşalıq Russiyağa qarastı mwsılman basılımı (qaz, tatar) kündelik aqparat taratıp otırğan. Bwl ŞIĞIS TÜRKİSTAN QAZAQTARI PATŞALIQ RUSSIYAĞA QANŞALIQ TÄUELDİ bolğan degen swraqtı qoyğızadı…
Şığıs Türkistanda YAñ Zıñşin , Jin Şurin jäne Şıñ Duban däuirinde orıs tili memlekettik til därejesine deyin köterilgen. Bwğan senbeseñiz, Şığıs Türkistandağı twñğış joğarı oqu ornınıñ atauı- ORIS TİLİ JÄNE SAYASI ZAÑ MEKTEBİ degen atpen bolğan. Bwl oqu ornı qazirgi Şıñjañ Universiteti men birqanşa Insituttardıñ arğı jwrtı sanaladı. Şığıs Türkistan qazaqtarınıñ eñ alğaşqı joğarı oqu ornı da osı Ürimjidegi (乌鲁木齐) Orıs Tili jäne Sayasi Zañ mektebiniñ birqanşa bölmesinde bastılğanın köp eşkim bile bermeydi. Bwl 1922-jıl edi.

Sosın, Qıtaydıñ wlttıq respubilikası resmi ornağanğa deyin Şığıs Türkistan patşalıq Russiyanıñ aqşasın qoldanatın bolğan. Altay (ol kezde Sarsümbe), Şäueşek, Qwlja jäne Ürimjide orıs konsulı men orıs saudagerleriniñ sauda üyleri bolğan. Osı tört ülken qalada Russiya saudagerleriniñ köşesi bolğan, olardıñ qwqın konsul közdiñ qaraşığınday qorğağan. Ekonomikalıq ıqpaldastıqtan soñ Russiya valyutası men orıs tiliniñ salmağı artqan. Sonımen qatar bwl öñirge Europa saudagerleri de qaptağan. Mısalı, Grek, Joyıt (Evrey), German jäne tb.

Jılt etken osı tarixi oqiğadan soñ biz Şığıs Türkistan turalı Russiya men Cin ükimeti 19-ğasırdıñ soñında qanday kelsimder jasadı dep oylanıp otırmız… Şığıs Türkistan qazaqtarı jer men mülik salığın Cin ükimetine tapsırıp otırğanımen sırtqı qarastılığı patşalıq Russiyağa tän bolmasına kim kepil? Äytpegende, Cinniñ Dixua (Ürimji) men Qobda, Qwljadağı işki-sırtqı ister basqarması jolxat (pasport) jasap beretin şaması bar edi ğoy. Biz Russiya-Cin arasındağı kelsimşarttı tolıq zerttemegen soñ bwğan anıq jauap beruge şarasızbız.
Bir anıq zat bar. 1917-jılğı töñkeris patşalıq Reseydi Europa maydanınan ğana emes, Şığıs Türkistandağı maydannan da keri şegindirip äketti. Alda jalda töñkeris bes jılğa keşikse patşalıq Resey Şığıs Türkistandağı Altay, Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qatarlı bes ülken öñirdi Qazağımen qosa JWTIP ALAR edi. Töñkeris kesirinen osı tört ülken qaladağı Resey saudası qwldırap, äskeri şeginip, mwjıq orıstar men köpes orıstar Ertis pen İleni boylap qayta keri köşip ketti. Wlttıq qıtay ükimeti osı oraydı qoldan jibermey SOLTÜSTİK ŞIĞIS TÜRKİSTANdı qayta jwtıp aldı.

Eldeç Ordatıñ facebook paraqşasınan alındı

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin