ШЫҒЫС ТҮРКІСТАН ҚАЗАҚТАРЫ ПАТШАЛЫҚ РУССИЯҒА ҚАНШАЛЫҚ ТӘУЕЛДІ болған

ŞIĞIS TÜRKİSTAN QAZAQTARI PATŞALIQ RUSSIYAĞA QANŞALIQ TÄUELDİ bolğan

| Feb 23, 2018

Eldeç Orda sureti. Eki surettiñ anıqtaması: äuelgisi Cin memleketi (清朝) kezinde qıtay saudagerleriniñ Russiyağa (沙俄) barğan kezde qoldanğan jolxatı yağni pasportı. Kelesi suret, Russiyanıñ köne valyutası. Ol köne aqşa Cin (清) men Gomendañ (民国) ükimetine ekonomikalıq ıqpal jasap twrğan.

Bir qızığı, Şığıs Türkistan qazaqtarı äldebir sebeptermen (mısalı, qajılıq) şetelge barmaqşı bolsa jolxattı yağni pasporttı patşalıq Russiya (沙俄) jasap beretin bolğan, onımen qoymay jol jauapkerşiligi men mwsılmanşılıq anıqtamasın patşalıq Russiyanıñ müftiyatı anıqtap beretin bolğan. Tipten bwl ürdis bertinge deyin yağni 1912-jılı Cin ükimeti qwlap jaña demokratiyalıq qıtay respubilikası qwrılğan soñ da biraz uaqıt jalğasıp otırğan. Keyin Şığıs Türkistannıñ Qazaq depudattarı Pekinge qayta ant bergen soñ bwl jağday tübegeyli özgergen. Qızığı, Qazaq depudattarı Pekinge (北京) qatınau üşin patşalıq Russiyadan jolxat (pasport) alıp, Russiya aumağı arqılı Pekinniñ ökpe twsınan tik qwldap jetip otırğan. Olardıñ bwl jol alısı turalı patşalıq Russiyağa qarastı mwsılman basılımı (qaz, tatar) kündelik aqparat taratıp otırğan. Bwl ŞIĞIS TÜRKİSTAN QAZAQTARI PATŞALIQ RUSSIYAĞA QANŞALIQ TÄUELDİ bolğan degen swraqtı qoyğızadı…
Şığıs Türkistanda YAñ Zıñşin , Jin Şurin jäne Şıñ Duban däuirinde orıs tili memlekettik til därejesine deyin köterilgen. Bwğan senbeseñiz, Şığıs Türkistandağı twñğış joğarı oqu ornınıñ atauı- ORIS TİLİ JÄNE SAYASI ZAÑ MEKTEBİ degen atpen bolğan. Bwl oqu ornı qazirgi Şıñjañ Universiteti men birqanşa Insituttardıñ arğı jwrtı sanaladı. Şığıs Türkistan qazaqtarınıñ eñ alğaşqı joğarı oqu ornı da osı Ürimjidegi (乌鲁木齐) Orıs Tili jäne Sayasi Zañ mektebiniñ birqanşa bölmesinde bastılğanın köp eşkim bile bermeydi. Bwl 1922-jıl edi.

Sosın, Qıtaydıñ wlttıq respubilikası resmi ornağanğa deyin Şığıs Türkistan patşalıq Russiyanıñ aqşasın qoldanatın bolğan. Altay (ol kezde Sarsümbe), Şäueşek, Qwlja jäne Ürimjide orıs konsulı men orıs saudagerleriniñ sauda üyleri bolğan. Osı tört ülken qalada Russiya saudagerleriniñ köşesi bolğan, olardıñ qwqın konsul közdiñ qaraşığınday qorğağan. Ekonomikalıq ıqpaldastıqtan soñ Russiya valyutası men orıs tiliniñ salmağı artqan. Sonımen qatar bwl öñirge Europa saudagerleri de qaptağan. Mısalı, Grek, Joyıt (Evrey), German jäne tb.

Jılt etken osı tarixi oqiğadan soñ biz Şığıs Türkistan turalı Russiya men Cin ükimeti 19-ğasırdıñ soñında qanday kelsimder jasadı dep oylanıp otırmız… Şığıs Türkistan qazaqtarı jer men mülik salığın Cin ükimetine tapsırıp otırğanımen sırtqı qarastılığı patşalıq Russiyağa tän bolmasına kim kepil? Äytpegende, Cinniñ Dixua (Ürimji) men Qobda, Qwljadağı işki-sırtqı ister basqarması jolxat (pasport) jasap beretin şaması bar edi ğoy. Biz Russiya-Cin arasındağı kelsimşarttı tolıq zerttemegen soñ bwğan anıq jauap beruge şarasızbız.
Bir anıq zat bar. 1917-jılğı töñkeris patşalıq Reseydi Europa maydanınan ğana emes, Şığıs Türkistandağı maydannan da keri şegindirip äketti. Alda jalda töñkeris bes jılğa keşikse patşalıq Resey Şığıs Türkistandağı Altay, Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qatarlı bes ülken öñirdi Qazağımen qosa JWTIP ALAR edi. Töñkeris kesirinen osı tört ülken qaladağı Resey saudası qwldırap, äskeri şeginip, mwjıq orıstar men köpes orıstar Ertis pen İleni boylap qayta keri köşip ketti. Wlttıq qıtay ükimeti osı oraydı qoldan jibermey SOLTÜSTİK ŞIĞIS TÜRKİSTANdı qayta jwtıp aldı.

Eldeç Ordatıñ facebook paraqşasınan alındı

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,