Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары

شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسىنىڭ ءبىربولىم اسكەري ادامدارى

| Nov 15, 2018

شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسىنىڭ ءبىربولىم اسكەري ادامدارى.

نۇسىپقان كونباي، زۋنۋن تايپوۆ، فوتي يۆاونۆيچ لەسكين، سوپاxۋن سۋۆروۆ، مارگۋپ يسقاقوۆ، بادەلقان سۇگىرباەۆ، تاعى كىمدەردى تانىدىڭىز؟ ەكى اسكەري ادامنىڭ قول يشاراتى نە ماعىنا بىلدىرەدى؟

شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ قۇلجا قالاسىنداعى كەزەكتى قۇرىلتايى.

قۇرىلتايعا التاي (تومەنگى التاي), تارباعاتاي ۋالاياتىنىڭ دەلەگاتتارى دا كەلىپ قاتىسقان.

تاريxي سۋرەتتە ا.قاسمي، اكىمبەك قوجا، دالەلقان سۇگىرباەۆ، باسباي باپين، ىسقاقبەك مونونوۆ، ابىلقايىر تورە، ءشامسي ءماميۇلى، ءانۋار جاكۋلين، تاعى باسقا كىمدەردى تانىدىڭىزدار؟

گەنەرال دالەلقان سۇگىرباەۆ تۋرالى سيرەك قۇجاتتاردىڭ (كۋالىك) ءبىرى.
كۋالىكتە “شىڭجاڭ” دەپ جازىلعان (1948). شارقي ۇكىمەتى مەن نان كين ۇكىمەتى كەلىسسوز وتكىزگەن سوڭ شارقي تۇركىستان اتاۋى ورنىنا شىڭجاڭ اتاۋى قايتا جاڭعىرتىلدى. التاي، تارباعاتاي، ىلە ۋالاياتىندا قۇرىلعان ۋاقىتشا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى كۇشىن جويىپ ورنىنا ء“ۇش ايماق ۇكىمەتى” ورنادى جانە ۇرىمجىمەن كوالەتسسيالىق كەلسىمگە كەلدى. سول ۋاقىتتا شىققان قۇجات.

شارقي تۇركىستان جۇمعۇريتى ءبىرىنچى دەۋلەت حاربي زايومى، 1945

شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى ءبىرىنشى مەملەكەت(تىك) اسكەري زايومى، 1945

سونىمەن قاتار مۇڭعولشا جازۋى دا بار. زايوم قاعازىنا ىلە ۋالاياتىنداعى قازاق ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسىن بەينەلەيتىن سيمۆولدى كورىنىستى باسقان.

ەكىنشى سۋرەت، باج ماركىسى (سالىق ماركاسى)

جاڭ جىجۇڭ-نىڭ (张治中) قۇلجاعا كەلۋى اتتى سۋرەت. 1946-جىلى تامىز ايىندا كەلگەن. جاڭ-نىڭ الدىندا اسكەري سالەم بەرىپ تۇرعان جاۋىنگەر ىلە ۋالاياتى قازاق توڭكەرىسشىلەرى ەكەنى اپ-انىق (باس كيىمىنەن تانيسىز).

جاڭ سەكسەنگە كەلىپ 69-جىلى پەكيندە قايتىس بولعان. بۇل تۇلعانىڭ “شارقي تۇركىستان ماسەلەسىنە” قاتىستى ستراتەگيالىق تاكتيكاسىن جاقسى زەرتتەمەي تۇرىپ شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ قىتايداعى اقيقاتىن اشام دەۋ وتە قيىن. جالپى، بىلىكتى ساياساتكەر، ستراتەگ بولعان. ماسكەۋدىڭ شىڭجاڭداعى ساياسي ويىنىنا قارسى قىتاي مۇددەسى تۇرعىسىنان ساۋاتتى ويىنشى بولدى. ونىڭ پەكينگە (北京), ماسكەۋگە، نان كين (南京) مەن چۋن چينگە (重庆) جولداعان جەدەلxاتتارى، ەستەلىكتەرى جانە ساياسي ستراتەگيالىق تاكتيكالارى 40-جىلدارداعى شىڭجاڭ تاريxى ءۇشىن تىڭ كوزعاراس ورناتۋعا تۇرتكى بولارى انىق.

46145209_1235681226595462_1844343662247411712_n

شامامەن 1950-جىلدار، ءۇرىمجى نە قولجادا تۇسىرىلگەن.

نۇسىپقان كونباي، زۋنۋن تايپوۆ، فوتي يۆانوۆيچ لەسكين جانە مارگۋپ يسقاقوۆ، تاعى باسقا كىمدەردى تانىدىڭىزدار؟

تارباعاتاي ۋالاياتى شاۋەشەك قالاسىنداعى دۋبەك شالعىنباەۆتى سۋعا تۇنشىقتىرىپ ءولتىرۋ وقيعاسىنان سوڭ (ادەبيەتتەردە بۇنى ايتپايدى) تارباعاتاي ۋالاياتى اتىنان سەيفۋتدين ازەزيدىڭ ساياساتتاعى تاسى بىردەن ورگە دومالادى. اسىرەسە، ا.قاسمي، د.سۇگىرباەۆ، ءا.ابباسوۆتاردىڭ “ۇشاق وقيعاسىنان” سوڭ ول شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى، ءۇش ايماق ۇكىمەتى اتىنان پەكينمەن تىكە سويلەسەتىن ساناۋلى ادامنىڭ ءبىرى بولدى. ا.قاسمي، د.سۇگىرباەۆ، ءا.ابباسوۆ پەكينگە بارا الماي قالعان سوڭ ورنىنا وسى باردى. پەكيندە “شىڭجاڭنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى” وسى كىسىنىڭ اۋزىنان تىڭدالدى. ا.قاسمي، د.سۇگىرباەۆ، ءا.ابباسوۆتاردىڭ “ۇشاق وپاتىن” ولكەلىك ۇكىمەتتەن بۇرىن سوۆەت اگەنتى ارقىلى كۇنى بۇرتىن ءبىلىپ قويعانىنا قاراعاندا وڭاي ادام ەمەس. وقىعان ولكەسى تاشكەندەگى ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى. پەكيندەگى ماو زەيدۋڭ-نىڭ “سەيفۋتدين ازەز مىرزا تۇرعاندا ەشقاشان شىڭجاڭ ماسەلەسىنەن الاڭدامايمىن” دەۋىنىڭ سەبەبى بار. بۇل كىسى، شارقي تۇركىستاننىڭ ىشكى ازاماتتىق سوعىسىن باستىقتىرعان تۇلعانىڭ ءبىرى (ماناس، ىلە وقيعاسى، تب); شارقي تۇركىستاننىڭ ا.قاسمي، د.سۇگىرباەۆ، ءا.ابباسوۆتان كەيىنگى كادر الماسۋلارىندا سوۆەتتىك فاكتوردى پەكينگە بارىنشا جۋاسىتىپ بەردى; قازاقتاردىڭ جەكە اۆتونوميا بولىپ ءبولىنىپ شىعۋىنا توسقاۋىل بولدى; قازاق اۆتونومياسىنىڭ تۇتاس تۇستىكتە قۇرۋ جوسپارىن بولدىرمادى; سوۆەتشىل قازاق ۇلتشىلدارىن جانىشتادى (كوبى، 55-62 جج سوۆەت استى); تب

ارعى تەگى اتۇشتىق بولعاندىقتان قىتاي ستراتەگتەرى بيلىك باسىنا اتۇشتىق ۆاريانتتى قويۋ ارقىلى قاشقار، حوتان، اقسۋ جانە قۇلجا باقتالاستىعىن باستىقتىردى. شىڭجاڭداعى ۇيعىر زيالىلارىن شارشالاۋدا قىتايدىڭ وڭ جامباسىنا كەلدى. دەيتۇرعانىمەن دە سەيفۋتدين مەن شىڭجاڭداعى قازاق-ۇيعىر زيالىلارى بىرلەسە العان تۇستارى دا كورىنىس بەرىپ جاتتى. سول ارقىلى ورتالىق بيلىكتىڭ شىڭجاڭعا جىبەرگەن قىتاي كادرلارىنا باعىنبايتىن، ءسوزىن تىڭدامايتىن ءداۋىر كەزەڭى بولدى. بىراق، ۇزاققا بارمادى…

Eldes Orda

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،