شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسىنىڭ ءبىربولىم اسكەري ادامدارى
kerey.kz
شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسىنىڭ ءبىربولىم اسكەري ادامدارى.
نۇسىپقان كونباي، زۋنۋن تايپوۆ، فوتي يۆاونۆيچ لەسكين، سوپاxۋن سۋۆروۆ، مارگۋپ يسقاقوۆ، بادەلقان سۇگىرباەۆ، تاعى كىمدەردى تانىدىڭىز؟ ەكى اسكەري ادامنىڭ قول يشاراتى نە ماعىنا بىلدىرەدى؟
شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ قۇلجا قالاسىنداعى كەزەكتى قۇرىلتايى.
قۇرىلتايعا التاي (تومەنگى التاي), تارباعاتاي ۋالاياتىنىڭ دەلەگاتتارى دا كەلىپ قاتىسقان.
تاريxي سۋرەتتە ا.قاسمي، اكىمبەك قوجا، دالەلقان سۇگىرباەۆ، باسباي باپين، ىسقاقبەك مونونوۆ، ابىلقايىر تورە، ءشامسي ءماميۇلى، ءانۋار جاكۋلين، تاعى باسقا كىمدەردى تانىدىڭىزدار؟
گەنەرال دالەلقان سۇگىرباەۆ تۋرالى سيرەك قۇجاتتاردىڭ (كۋالىك) ءبىرى.
كۋالىكتە “شىڭجاڭ” دەپ جازىلعان (1948). شارقي ۇكىمەتى مەن نان كين ۇكىمەتى كەلىسسوز وتكىزگەن سوڭ شارقي تۇركىستان اتاۋى ورنىنا شىڭجاڭ اتاۋى قايتا جاڭعىرتىلدى. التاي، تارباعاتاي، ىلە ۋالاياتىندا قۇرىلعان ۋاقىتشا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى كۇشىن جويىپ ورنىنا ء“ۇش ايماق ۇكىمەتى” ورنادى جانە ۇرىمجىمەن كوالەتسسيالىق كەلسىمگە كەلدى. سول ۋاقىتتا شىققان قۇجات.
شارقي تۇركىستان جۇمعۇريتى ءبىرىنچى دەۋلەت حاربي زايومى، 1945 
شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى ءبىرىنشى مەملەكەت(تىك) اسكەري زايومى، 1945
سونىمەن قاتار مۇڭعولشا جازۋى دا بار. زايوم قاعازىنا ىلە ۋالاياتىنداعى قازاق ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسىن بەينەلەيتىن سيمۆولدى كورىنىستى باسقان.
ەكىنشى سۋرەت، باج ماركىسى (سالىق ماركاسى)
جاڭ جىجۇڭ-نىڭ (张治中) قۇلجاعا كەلۋى اتتى سۋرەت. 1946-جىلى تامىز ايىندا كەلگەن. جاڭ-نىڭ الدىندا اسكەري سالەم بەرىپ تۇرعان جاۋىنگەر ىلە ۋالاياتى قازاق توڭكەرىسشىلەرى ەكەنى اپ-انىق (باس كيىمىنەن تانيسىز).
جاڭ سەكسەنگە كەلىپ 69-جىلى پەكيندە قايتىس بولعان. بۇل تۇلعانىڭ “شارقي تۇركىستان ماسەلەسىنە” قاتىستى ستراتەگيالىق تاكتيكاسىن جاقسى زەرتتەمەي تۇرىپ شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ قىتايداعى اقيقاتىن اشام دەۋ وتە قيىن. جالپى، بىلىكتى ساياساتكەر، ستراتەگ بولعان. ماسكەۋدىڭ شىڭجاڭداعى ساياسي ويىنىنا قارسى قىتاي مۇددەسى تۇرعىسىنان ساۋاتتى ويىنشى بولدى. ونىڭ پەكينگە (北京), ماسكەۋگە، نان كين (南京) مەن چۋن چينگە (重庆) جولداعان جەدەلxاتتارى، ەستەلىكتەرى جانە ساياسي ستراتەگيالىق تاكتيكالارى 40-جىلدارداعى شىڭجاڭ تاريxى ءۇشىن تىڭ كوزعاراس ورناتۋعا تۇرتكى بولارى انىق.
تارباعاتاي ۋالاياتى شاۋەشەك قالاسىنداعى دۋبەك شالعىنباەۆتى سۋعا تۇنشىقتىرىپ ءولتىرۋ وقيعاسىنان سوڭ (ادەبيەتتەردە بۇنى ايتپايدى) تارباعاتاي ۋالاياتى اتىنان سەيفۋتدين ازەزيدىڭ ساياساتتاعى تاسى بىردەن ورگە دومالادى. اسىرەسە، ا.قاسمي، د.سۇگىرباەۆ، ءا.ابباسوۆتاردىڭ “ۇشاق وقيعاسىنان” سوڭ ول شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى، ءۇش ايماق ۇكىمەتى اتىنان پەكينمەن تىكە سويلەسەتىن ساناۋلى ادامنىڭ ءبىرى بولدى. ا.قاسمي، د.سۇگىرباەۆ، ءا.ابباسوۆ پەكينگە بارا الماي قالعان سوڭ ورنىنا وسى باردى. پەكيندە “شىڭجاڭنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى” وسى كىسىنىڭ اۋزىنان تىڭدالدى. ا.قاسمي، د.سۇگىرباەۆ، ءا.ابباسوۆتاردىڭ “ۇشاق وپاتىن” ولكەلىك ۇكىمەتتەن بۇرىن سوۆەت اگەنتى ارقىلى كۇنى بۇرتىن ءبىلىپ قويعانىنا قاراعاندا وڭاي ادام ەمەس. وقىعان ولكەسى تاشكەندەگى ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى. پەكيندەگى ماو زەيدۋڭ-نىڭ “سەيفۋتدين ازەز مىرزا تۇرعاندا ەشقاشان شىڭجاڭ ماسەلەسىنەن الاڭدامايمىن” دەۋىنىڭ سەبەبى بار. بۇل كىسى، شارقي تۇركىستاننىڭ ىشكى ازاماتتىق سوعىسىن باستىقتىرعان تۇلعانىڭ ءبىرى (ماناس، ىلە وقيعاسى، تب); شارقي تۇركىستاننىڭ ا.قاسمي، د.سۇگىرباەۆ، ءا.ابباسوۆتان كەيىنگى كادر الماسۋلارىندا سوۆەتتىك فاكتوردى پەكينگە بارىنشا جۋاسىتىپ بەردى; قازاقتاردىڭ جەكە اۆتونوميا بولىپ ءبولىنىپ شىعۋىنا توسقاۋىل بولدى; قازاق اۆتونومياسىنىڭ تۇتاس تۇستىكتە قۇرۋ جوسپارىن بولدىرمادى; سوۆەتشىل قازاق ۇلتشىلدارىن جانىشتادى (كوبى، 55-62 جج سوۆەت استى); تب
ارعى تەگى اتۇشتىق بولعاندىقتان قىتاي ستراتەگتەرى بيلىك باسىنا اتۇشتىق ۆاريانتتى قويۋ ارقىلى قاشقار، حوتان، اقسۋ جانە قۇلجا باقتالاستىعىن باستىقتىردى. شىڭجاڭداعى ۇيعىر زيالىلارىن شارشالاۋدا قىتايدىڭ وڭ جامباسىنا كەلدى. دەيتۇرعانىمەن دە سەيفۋتدين مەن شىڭجاڭداعى قازاق-ۇيعىر زيالىلارى بىرلەسە العان تۇستارى دا كورىنىس بەرىپ جاتتى. سول ارقىلى ورتالىق بيلىكتىڭ شىڭجاڭعا جىبەرگەن قىتاي كادرلارىنا باعىنبايتىن، ءسوزىن تىڭدامايتىن ءداۋىر كەزەڭى بولدى. بىراق، ۇزاققا بارمادى…
پىكىر قالدىرۋ