ازاتتىق: قازاقستانداعى سايلاۋالدى ناسيحاتى تۇرلىشە باعالانىپ جاتىر. ءبىر جاق باسەكە مەن ساياسي بالاما بار دەيدى. ەقىۇ ميسسياسى باستاعان ەكىنشى جاق سايلاۋالدى ناسيحاتىن سۇرەڭسىز، ازىن-اۋلاق ۇران مەن بيلبوردتان اسپايتىن ناۋقان دەپ سيپاتتايدى. بۇل سايلاۋالدى ناسيحاتىن تارتىستى باسەكە دەۋگە كەلە مە؟
دوسىم ساتپاەۆ: بۇل سايلاۋ باقىلاۋ تىزگىنىن ۋىسىنان شىعارماعان ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىڭ (نۇرسۇلتان نازارباەۆ – رەد.) بيلىكتى مۇراگەرگە تاپسىرۋ پروتسەسىن زاڭداستىرۋ ارەكەتى ەكەنىن نەگىزگە الۋ كەرەك. سوندىقتان سايلاۋ ويىنشىلاردىڭ ءبارى وزدەرىنە بەرىلگەن ءرولى مەن ورنىن جاقسى بىلەتىن سپەكتاكلگە كوبىرەك ۇقسايدى. سايلاۋالدى پلاتفورمالارىنا قاراپ-اق كەي كانديداتتىڭ جاساندى تۇردە ەلەكتورالدىق توردا وتىرعانىن كورەسىز.
سايلاۋ ويىنشىلاردىڭ ءبارى ءوز ءرولى مەن ورنىن جاقسى بىلەتىن سپەكتاكلگە كوبىرەك ۇقسايدى.
“اۋىل” پارتياسىنىڭ وكىلى (تولەۋتاي راقىمبەكوۆ. – رەد.), ارينە، فەرمەرلەردى قورعاۋعا شاقىرادى. كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ وكىلى (امانگەلدى تاسپيحوۆ – رەد.), ارينە، جۇمىس بەرۋشىلەردى شىمشي سويلەيدى. باسقالارى دا سول سياقتى. مىناداي پارادوكس تۋادى – قازاقستاندىق قوعامدى بىلمەيتىن بيلىك ەلەكتوراتتى جاساندى تۇردە بولشەكتەپ وتىر. مىنا ءبىر تۇستا اۋىل حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ءبىر توپ بار، ال مىنا جەردە مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن توپ بار دەگەن سياقتى. قازاقستان قوعامى ارقيلى بولىپ كەتسە دە، ارا-جىگى قاتتى اشىلىپ تۇرعان توپتار جوق.
تاعى ءبىر بايقالعان جايت، بيلىك كوزقاراسىمەن قاراعاندا ابدەن ويلاستىرىلعان بولىپ كورىنەتىن سايلاۋ تەحنولوگيالارى كەزىندە جوعارعى جاق بەيساياسي توپ ساناپ كەلگەن جاستاردىڭ كەنەتتەن ساياساتقا ارالاسىپ، بەلسەندى تۇردە پىكىر ايتا باستاعانىن كوردى.
قازاقستان جاستارىنىڭ “ويانۋى” جانە ەليتاعا تونگەن قاۋىپ
ازاتتىق: قازاقستاننىڭ جاڭادان سايلاناتىن پرەزيدەنتى ىشكى ساياساتتا قانداي قيىندىقتارعا ۇشىراۋى مۇمكىن؟
دوسىم ساتپاەۆ: سوڭعى كەزدە “سانا ءترانزيتى” دەگەن تەرميندى قولدانىپ ءجۇرمىن. بۇل جۇزەگە اسىپ تا ۇلگەردى. ەليتانىڭ كوپتەگەن مۇشەسى ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىڭ ساياسي بەلسەندىلىك مەرزىمى زىر ەتىپ سوڭىنا تاياعانىن ءتۇسىندى. “سايلاۋدان كەيىن نە بولادى؟” دەگەن ماڭىزدى سۇراق تۋدى. بەس جىلدىق ساياسي مانداتقا قولى جەتكەن سوڭ [قاسىم-جومارت] توقاەۆ نە ىستەمەك؟ “وسى بەس جىلدىڭ ىشىندە ءبىرىنشى پرەزيدەنت ساياساتتان كەتىپ تىنسا، ونى قولداپ كەلگەن توقاەۆ پەن باسقا دا ادامدار ەلمەن قايتىپ قارىم-قاتىناس جاسايدى؟” دەگەن سۇراق تۋادى.
ەليتانىڭ كوپتەگەن مۇشەسى ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىڭ ساياسي بەلسەندىلىك مەرزىمى زىر ەتىپ سوڭىنا تاياعانىن ءتۇسىندى.
ەڭ جاقسى دەگەندە ەليتانىڭ ىشىندەگى رەفورمانى قولداۋشىلار مەن كۇشتىك قۇرىلىم تەكە-تىرەسكە تۇسەدى. سوڭعى ۋاقىتتا ەكىنشى توپتىڭ پوزيتسياسى كۇشەيدى. بۇلار (كۇشتىك قۇرىلىم – رەد.) ءبىرىنشى پرەزيدەنت كەتكەن سوڭ دا جۇيەنى سول قالپى ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلاتىن كونسەرۆاتورلارمەن وداقتاسادى. بۇل – جارعا جىعاتىن جول. ويتكەنى جۇيەنى ەسكىشە باسقارۋ مۇمكىن بولماي قالادى.
بىراق ەسكى ساياسي ەليتا ءتيىمسىز مەملەكەتتىك اپپاراتتى قولدانسا، ماسەلەلەر شەشىلمەيدى. ەسكى كادرلارمەن جۇيەنى جاڭارتۋ مۇمكىن ەمەس. قازىر وزگەرىس بايقالسا دا، اۋقىمى تار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. توقاەۆتىڭ تۇسىندا دا، ودان كەيىن دە كوپتەگەن جۇرت ماسەلەنى وسىنداي تاسىلمەن شەشۋگە تىرىسا بەرە مە دەپ قورقامىن.
ازاتتىق: بۇل جۇيەدەن تىس ءبىر ادام بيلىك باسىنا كەلمەي قالعان جاعدايدا تۋاتىن احۋال عوي.
دوسىم ساتپاەۆ: بىرىنشى پرەزيدەنت كەتكەن سوڭ “قاراقۋ” كوبەيەدى (امەريكالىق جازۋشى ناسسيم نيكولاس تالەبتىڭ بولجاۋعا كەلمەيتىن ىقپالى كۇشتى وقيعالار تۋرالى تەورياسى – رەد.) مەن فورس-ماجور جاعداي كوبەيەدى. ۆاريانت كوپ. ءتۋنيستى مىسال ەتەيىك. ءدال وسى ەلدە 30 جىل بيلىك قۇرعان پرەزيدەنت قىزمەتتەن كەتكەن سوڭ قۇرىلعان دەموكراتيالىق جۇيە جۇمىس ىستەي الاتىنىن كورسەتتى. ەل ءىشى ليبەرال، كونسەرۆاتور، ءدىني جانە زايىرلى دامۋ جاقتاستارى بولىپ بولىنگەن ەدى. بۇلار نە قىلدى؟ جەكە باس مۇددەسىن ىسىرىپ تاستاپ، ءبىر عانا ماقساتتى – ەلدەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدى جانە بارشا جۇرتتىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى سەزىنۋىن كوزدەيتىن كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇردى. اقىرى سوعان قول جەتكىزدى.
ازاتتىق: جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنت سىرتقى ساياساتتا نەمەن بەتپە-بەت كەلۋى مۇمكىن؟ قانداي قيىندىق تۋماق؟
دوسىم ساتپاەۆ: قيىندىق كوپۆەكتورلىقتىڭ شەبەرىنە اينالعان ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىڭ كەزىندە-اق بايقالعان. توقاەۆ پەن وزگە دە جەتەكشىلەر رەسەي مەن قىتاي سياقتى وركەۋدە تاراپتار ورتاسىندا بالانس ساقتاي الا ما؟ [ۆلاديمير] پۋتين مەن سي تسزينپين [نۇرسۇلتان] نازارباەۆتى جاسى مەن تاجىريبەسىنە قاراپ وزدەرىنە تەڭ ساناسا دا، ودان كەيىنگىلەر ەكىنشى قاتارداعى ويىنشىلارعا اينالادى. توقاەۆتى سىرتقى ساياساتقا قاتىستى نازارباەۆتىڭ مۇراگەرى دەپ بىلەدى. ديپلوماتيالىق تاجىريبەدەن بولەك باسقا دا قابىلەت كەرەك.
پۋتين مەن سي تسزينپين نازارباەۆتى جاسى مەن تاجىريبەسىنە قاراپ وزدەرىنە تەڭ ساناسا دا، ودان كەيىنگىلەر ەكىنشى قاتارداعى ويىنشىلارعا اينالادى.
كەيبىر پوستسوۆەتتىك ەلدە ىشكى ساياسات ءۇشىن ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ ءمانى زور. پۋتينگە قاراساڭىز، پوستسوۆەتتىك كەڭىستىكتە ول مارقۇم يسلام كاريموۆ (وزبەكستاننىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى – رەد.) پەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى عانا وزىنە تەڭ كوردى. قالعاندارى – الەكساندر لۋكاشەنكو، سوورونباي جەەنبەكوۆ، ەمومالي راحمون (بەلارۋس، قىرعىزستان مەن تاجىكستان پرەزيدەنتتەرى – رەد.) وعان ەكىنشى قاتارداعى ويىنشى كورىنەدى. قازاقستاننىڭ كەلەسى پرەزيدەنتتەرىنە ىشكى ساياسي پروتسەستەر دە قاتتى اسەر ەتەتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ويتكەنى مۇنداعى رەسەي مەن قىتايعا قارسى كوڭىل-كۇي وتە كۇشتى.
ازاتتىق: ۆاليۋتا قورىنىڭ داعدارۋى، سىرتقى قارىزدىڭ ءوسۋى، بيۋدجەتتىڭ كىرىسىنەن شىعىسىنىڭ اسىپ كەتۋى سياقتى وتە كۇردەلى ەكونوميكالىق ماسەلەلەر تۋعانىن بايقاپ وتىرمىز. وسىنداي كەزەڭدە بيلىك الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى شىعىستى كوبەيتۋگە ۋادە بەردى. مۇنىڭ سوڭى نەگە سوقتىرۋى مۇمكىن؟
دوسىم ساتپاەۆ: قازاقستاننان ازيا بارىسىن جاساعىسى كەلگەندەر بولعان، بىراق شيكىزاتتىڭ ساۋىن سيىرى بولىپ قالا بەردىك. ەكونوميكالىق پارامەترلەر جاعىنان العاندا ۇزاق ۋاقىت ءجىو بەس پايىزدان ارتىق وسپەيتىن ەل قاقپانعا ءتۇسىپ، دامۋشى كۇيى قالادى. قازاقستان قازىردىڭ وزىندە ورتاشا دامۋ قاقپانىنا تۇسكەن. بۇدان شىعۋدىڭ ءبىر جولى شيكىزاتقا بايلانعان سانادان اجىراپ، ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق سەگمەنتىن دامىتۋ. بىراق ولاي جاساۋ ءۇشىن ادام كاپيتالى كەرەك. بىلىكتى ماماندارىمىز، جاستارىمىز [شەتكە] كەتىپ جاتىر.
قازاقستاننان ازيا بارىسىن جاساعىسى كەلگەندەر بولعان، بىراق شيكىزاتتىڭ ساۋىن سيىرى بولىپ قالا بەردىك.
ۇزاق ۋاقىت [بيلىك]: “اۋەلى – ەكونوميكا، سوسىن – ساياسات” دەپ كەلدى. بۇل سحەمادان قايران بولمادى. ەكونوميكامىز باسەكەگە جارامسىز، بيۋدجەتىمىزدى مۇنايدىڭ اقشاسى قۇراپ تۇر. ساياساتىمىز دا باسەكەگە جارامسىز – كلاسسيكالىق اۆتوكراتيالىق مودەل. ارمەنيا مەن گرۋزيا سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ءتيىمدى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ساياسي رەفورمالاردان، ياعني جەمقورلىقپەن كۇرەستەن جانە ساياسي ەليتانى وزگەرتۋدەن باستاۋ الاتىنىن كورسەتتى. ويتكەنى ەسكى كادرلارمەن بىردەڭە وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. ۋاقىت پەن اقشا تەككە كەتەدى. امال نە، قۇرعاق ۋادەگە، ەكونوميكالىق جانە ساياسي باعدارلامالارعا ارقاندالىپ تۇرمىز. دانەڭە دە وزگەرىپ جاتقان جوق.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ