تاريح

شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

kerey.kz

 |  Nov 11, 2019

سلامبەك جۋماگالي

قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى اۋزىنا قاراتقان دۋالى اۋىز شەشەن اقىل ويدىڭ كەنى دەسەدى. شۇبارتاۋ اۋدان اتىن كەيىندە العان. بۇرىن سەمەي گۋبەرنياسى قارقارالى ۋەزدىنىڭ قاراماعىندا بولعان. 1930 جىلى ۇلى دۇربەلەڭ باستالىپ، كوتەرىلىس بۇرق ەتە قالعان. ونىڭ شىعۋ سەبەبى، ۇكىمەت “بايسىڭ” دەگەن جەلەۋمەن كەدەي-كەپشىك، ورتا شارۋانىڭ دا “تىشقاق لاعىنا” شەيىن تارتىپ الۋدى باستاعان. “جانىم مالىمنىڭ ساداعاسى” دەيتىن قازاق بالاسى بۇل قورلىققا شىداماي، ءتۇپتىى تۇبىندە بۇل بالا-شاعانىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ سوعاتىنىن الدىن الا اڭداپ، امالسىز جالاڭ قولمەن كۇرەسكە شىققان. سەمەي مەن قارقارالىدان شىققان قارۋلى قول قارا حالىقتى قويداي قىرىپ، ۇيىمداستىرۋشىلاردى اتىپ-اسقان. ولاردىڭ تۋىس، جاقۆن-جۇقىندارىن قۋعىنعا ۇشىراتقان. بۇل قازاق تاريحىندا “شۇبارتاۋ كوتەرىلىسى” دەگەن قارا تاڭبا، قاندى جول بولىپ جازىلىپ قالدى. ۇكىمەتتىڭ بەت الىسى مەن قۋدالانعان جوبالاي ۇرپاقتارى باس ساۋعالاپ، كىرەرگە تەسىك تاپپاي يۋالقاش كولىن جاعالاپ، توقىراۋىن (قاراعاندى وبلىسى بالقاش قالاسىنىڭ ماڭى) وزەنىنە قاراي شۇباعان. قاجىپ السىرەگەن توپ بۇل ماڭدا دا كوپ تۇراقتاپ تۇرا المادى. “قاراعاندىدان ارنايى وترياد شىعىپ، قاماۋعا الادى ەكەن” دەگەن سۋىت حابار الىپ، جايالاپ-جالپىلاپ كوش باسىن كەرى بۇرعان. بۇل كەزدە جۇرتتىڭ جاعدايى تىم تومەندەپ كەتكەن ەدى. تىگەرگە تۇياعى قالماي، بالا-شاعا اش قۇرساقتىن. “قىرسىققاندا قىمىران ەريدى” دەگەندەي، تاپ وسى كەز 1932 جىلعى اشارشىلىقپەن تۇسپا-تۇس كەلمەسى بار ما؟ كارى-قۇرتاڭ مەن شيەتتەي بالا-شاعا كوشكە ىلەسە الماي جان ءتاسىلىم ەتىپ، ءار بايالىشتىڭ ءتۇبى مەن قامىس-قوعانىڭ اراسىندا قالدى. قىرىلعان ەلدە ەسەپ-قيساپ جوقتى. ولاردى جەرلەۋگە سىركەسى سۋ كوتەرمەگەن، قابىرعاسى ىرسيىپ، دۇدەپ-جاداعان ەل كوز جاستارىن كولدەتە توگىپ، تۋىسقاندارى مەن بىرگە تۋعان اعايىندارىن ارۋلاپ جەرلەۋگە مۇرشالارى كەلمەي، امالسىز تىرشىلىك كوزىن ىزدەپ امالسىز العا جىلجي بەرگەن. سول كەزدە قازاق دالاسى قان ساسىپ، ولگەن، سۇيەكتەردەن جەر بەتى اپپاق بوپ جاتتى. يت-قۇسقا جەم بولعان ادامنىڭ سانى ءتىرى قالعانداردان الدەقايدا مول ەدى. كەي تاريحشىلار وسى قاندى قاپاستى ەسكە الىپ، سول تۇستا قارقارالىدا اشتىقتان 1,5-2 ملن. ادامداي جەر قۇشتى دەيدى. سونىڭ 80-90 پايىزى شۇبارتاۋدان اۋعان جاستابان ۇرپاقتارى، ياعني، جوبالاي كەرەيلەرتىن. اللا زىپ امان قالعان 200-250-دەي ءتۇتىن سۇلدەرى كەتىپ، ىلدەبايلاپ بالقاش كولىنىڭ ءبىر پۇشپاعى سانالاتىن مايقامىس پەن سارىقامىس تۇبەاتەرىنە كەلىپ جان شاقىرادى. كوزدەرى ىشىنە كىرىپ، قابىرعالارى ىرسيعان جۇرت ءبىر-ءبىرىن تانىمايتىنداي قالدە ەدى. اقىرى كولدىڭ بالىعىن اۋلاپ، قۇستىڭ جۇمىرتقاسىن جيناپ، قامىس ىشىنەن قۇس پەن اڭ اۋلاپ، باستارىن اشارشىلىقتان اراشالاپ قالدى. كەيىن جاعدايلارى تۇزەلڭپ، ارناي ارتەلدەر قۇرىلىپ، ۇكىمەت بالىق شارۋاشىلىعىنا جەكتى. وسىلايشا تۇرعىلىقتى حالىققا اينالدى. ەندى وڭالىپ، اياقتارىنان تىك تۇرا باستاعاندا الاپات سوعىس باستالىپ، ەر ازاماتتار قان مايدانعا اتتاندى. انا بالاسىنان، سۇيگەن جارىنان ايىرىلىپ، تالاي شاڭىراق تاعى دا ورتاسىنا ءتۇستى. سول قىرعي قاباق سرعىستان تالاي ازاماتتار جاۋ وعىنان جەر قۇشىپ، تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى بۇيىرماي جات جەردە قالدى. جاندارى ءجانناتتا، تاندەرى راحاتتا، توپىراقتارى تورقا بولسىن، اسىل ەرلەردىڭ! وسىنداي نەبىر قيىنشىلىقتى باسىنان وتكەرگەن جوبالاي ۇرپاقتارى ءوز الدىنا ءتۇتىن تۇتەتىپ، تىرشىلىك وتىن مازداتىپ كەلەدى. شۇبارتاۋدان اۋىپ كەلگەن “بەس قاسقا” اتانعان ەلدىڭ 1000-1500 دەي شاڭىراعى ءالى كۇنگە لەپسى وزەنىنىڭ بالقاش كولىنە قۇيار ساعاسىندا ءوسىپ-ءونىپ جاتىر. بۇل ءوڭىر قازىر الماتى وبلىسىنىڭ سارقان اۋدانىنىڭ قۇرامىندا. جەرگىلىكتى جەردىڭ نايمان اتاسىنان تارايتىن سادىر ۇرپاقتارى ولاردى جوبالاي كەرەي نەمەسە “بەس قاسقا” دەمەي، شۇبارتاۋدان اۋعاندارىنا وراي “شۇبارتاۋ” دەيدى. وسى جەردە كسرو حالىق ءارتىسى، كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، ەڭبەك ەرى، پروفەسسور، اتاقتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ ەس جيىپ، ۇلكەن ومىرگە جولداما العان قۇت مەكەن. ەسكى كوزدەر بۇل جەردى شۇبارتۇبەك دەپ تە اتايدى. جەرى قۇمداۋىت، الايدا اڭ مەن قۇس جىرتىلىپ ايىرىلاتىن باي ءوڭىر. نە ەكسەڭ سول شىعاتىن، جەرى سۋارمالى. قىزىل كىتاپقا ەنگەن سەكسەۋىل مەن توراڭعى اعاشى دا كەزدەسەدى. نەگىزگى كاسىبى بالىق پەن مال شارۋاشىلىعى. لەپسى وزەنىنىڭ بويىنا، ەكى جاعىن جاعالاي “ۇلگى” مەن “مۇقان تولەباەۆ” جانە “قىزىل بالىق” اۋلى ورنالاسقان. بۇرىندارى جەمىس-جيدەك ءوسىرىپ، بالقاش قالاسىن قامتاماسىز ەتەتىن. الگى اتى شۋلى ءارى ەتتى بولىپ كەلەتىن “بالقاشتىڭ پوميدورى” دەگەن سورتىنىڭ اتا مەكەنى وسى جەر. بۇگىندە، ماي تامىپ تۇراتىن، وتە ءدامدى بالىق سانالعان “قارا بالىق” (مارينكا) بالقاشتا مۇلدە قۇرىپ ءبىتتى. وعان سەبەپ جىرتقىش بالىقتار; سۋداك، جەريح، سوم ت. ب. الا بۇعا (وكون) دەگەن دە كوپ ەدى، ول دا ىزىم-قايىم كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. بۇل جەردە قوي شارۋاشىلىعى دا قولعا الىنىپ، مىڭعىرعان مال ءورىپ جۇرەتىن. وكىنىشكە وراي، دەرلىكتەي سوۆحوز تاراعان سوڭ تىگەرگە تۇياق قالمادى، تەك مەنشىكتىڭ عانا قولىندا. جوبالاي ۇرپاقتارىن ىزدەسەڭىز وسى ماڭعا ات باسىن تىرەڭىز؟! ەلدىڭ ەلدىگىن تانىتاتىن، اق داستارحانىن جايىپ، قۇشاق جايا قارسى الاتىن كەڭ قولتىق كەرەي ۇرپاقتارى جەر قاراتپاسى ايدان انىق. بي اتانىڭ (جوبالاي) ۇمبەتى ەشقاشاندا جولىنان جىعىلماق ەمەس. اللا جار بولسىن!