Tarih

Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

kerey.kz

 |  Nov 11, 2019

Slambek Jumagali

Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi auzına qaratqan dualı auız şeşen aqıl oydıñ keni desedi. Şwbartau audan atın keyinde alğan. Bwrın Semey guberniyası Qarqaralı uezdiniñ qaramağında bolğan. 1930 jılı wlı dürbeleñ bastalıp, köterilis bwrq ete qalğan. Onıñ şığu sebebi, ükimet “baysıñ” degen jeleumen kedey-kepşik, orta şaruanıñ da “tışqaq lağına” şeyin tartıp aludı bastağan. “Janım malımnıñ sadağası” deytin qazaq balası bwl qorlıqqa şıdamay, tüptii tübinde bwl bala-şağanıñ qırıluına äkelip soğatının aldın ala añdap, amalsız jalañ qolmen küreske şıqqan. Semey men Qarqaralıdan şıqqan qarulı qol qara halıqtı qoyday qırıp, wyımdastıruşılardı atıp-asqan. Olardıñ tuıs, jaqvn-jwqındarın quğınğa wşıratqan. Bwl qazaq tarihında “Şwbartau köterilisi” degen qara tañba, qandı jol bolıp jazılıp qaldı. Ükimettiñ bet alısı men qudalanğan Jobalay wrpaqtarı bas sauğalap, kirerge tesik tappay YUalqaş kölin jağalap, Toqırauın (Qarağandı oblısı Balqaş qalasınıñ mañı) özenine qaray şwbağan. Qajıp älsiregen top bwl mañda da köp twraqtap twra almadı. “Qarağandıdan arnayı otryad şığıp, qamauğa aladı eken” degen suıt habar alıp, jayalap-jalpılap köş basın keri bwrğan. Bwl kezde jwrttıñ jağdayı tım tömendep ketken edi. Tigerge twyağı qalmay, bala-şağa aş qwrsaqtın. “Qırsıqqanda qımıran eridi” degendey, tap osı kez 1932 jılğı aşarşılıqpen twspa-tws kelmesi bar ma? Käri-qwrtañ men şiettey bala-şağa köşke ilese almay jan täsilim etip, är bayalıştıñ tübi men qamıs-qoğanıñ arasında qaldı. Qırılğan elde esep-qisap joqtı. Olardı jerleuge sirkesi su kötermegen, qabırğası ırsiıp, düdep-jadağan el köz jastarın köldete tögip, tuısqandarı men birge tuğan ağayındarın arulap jerleuge mwrşaları kelmey, amalsız tirşilik közin izdep amalsız alğa jılji bergen. Sol kezde qazaq dalası qan sasıp, ölgen, süyekterden jer beti äppaq bop jattı. It-qwsqa jem bolğan adamnıñ sanı tiri qalğandardan äldeqayda mol edi. Key tarihşılar osı qandı qapastı eske alıp, sol twsta Qarqaralıda aştıqtan 1,5-2 mln. adamday jer qwştı deydi. Sonıñ 80-90 payızı Şwbartaudan auğan Jastaban wrpaqtarı, yağni, Jobalay Kereylertin. Alla zıp aman qalğan 200-250-dey tütin sülderi ketip, ildebaylap Balqaş köliniñ bir pwşpağı sanalatın Mayqamıs pen Sarıqamıs tübeaterine kelip jan şaqıradı. Közderi işine kirip, qabırğaları ırsiğan jwrt bir-birin tanımaytınday qalde edi. Aqırı köldiñ balığın aulap, qwstıñ jwmırtqasın jinap, qamıs işinen qws pen añ aulap, bastarın aşarşılıqtan araşalap qaldı. Keyin jağdayları tüzelñp, arnay artel'der qwrılıp, ükimet balıq şaruaşılığına jekti. Osılayşa twrğılıqtı halıqqa aynaldı. Endi oñalıp, ayaqtarınan tik twra bastağanda alapat soğıs bastalıp, er azamattar qan maydanğa attandı. Ana balasınan, süygen jarınan ayırılıp, talay şañıraq tağı da ortasına tüsti. Sol qırği qabaq srğıstan talay azamattar jau oğınan jer qwşıp, tuğan jerdiñ bir uıs topırağı bwyırmay jat jerde qaldı. Jandarı jännätta, tänderi rahatta, topıraqtarı torqa bolsın, asıl erlerdiñ! Osınday nebir qiınşılıqtı basınan ötkergen Jobalay wrpaqtarı öz aldına tütin tütetip, tirşilik otın mazdatıp keledi. Şwbartaudan auıp kelgen “Bes Qasqa” atanğan eldiñ 1000-1500 dey şañırağı äli künge Lepsi özeniniñ Balqaş köline qwyar sağasında ösip-önip jatır. Bwl öñir qazir Almatı oblısınıñ Sarqan audanınıñ qwramında. Jergilikti jerdiñ Nayman atasınan taraytın Sadır wrpaqtarı olardı Jobalay Kerey nemese “Bes Qasqa” demey, Şwbartaudan auğandarına oray “Şwbartau” deydi. Osı jerde KSRO Halıq ärtisi, KSRO Memlekettik sıylığınıñ iegeri, Eñbek Eri, professor, ataqtı kompozitor Erkeğali Rahmadiev es jiıp, ülken ömirge joldama alğan qwt meken. Eski közder bwl jerdi Şwbartübek dep te ataydı. Jeri qwmdauıt, alayda añ men qws jırtılıp ayırılatın bay öñir. Ne ekseñ sol şığatın, jeri suarmalı. Qızıl kitapqa engen sekseuil men torañğı ağaşı da kezdesedi. Negizgi käsibi balıq pen mal şaruaşılığı. Lepsi özeniniñ boyına, eki jağın jağalay “Ülgi” men “Mwqan Tölebaev” jäne “Qızıl balıq” aulı ornalasqan. Bwrındarı jemis-jidek ösirip, Balqaş qalasın qamtamasız etetin. Älgi atı şulı äri etti bolıp keletin “Balqaştıñ pomidorı” degen sortınıñ ata mekeni osı jer. Büginde, may tamıp twratın, öte dämdi balıq sanalğan “qara balıq” (marinka) Balqaşta mülde qwrıp bitti. Oğan sebep jırtqış balıqtar; sudak, jerih, som t. b. Ala bwğa (Okon') degen de köp edi, ol da ızım-qayım közden bwlbwl wştı. Bwl jerde qoy şaruaşılığı da qolğa alınıp, mıñğırğan mal örip jüretin. Ökinişke oray, derliktey sovhoz tarağan soñ tigerge twyaq qalmadı, tek menşiktiñ ğana qolında. Jobalay wrpaqtarın izdeseñiz osı mañğa at basın tireñiz?! Eldiñ eldigin tanıtatın, aq dastarhanın jayıp, qwşaq jaya qarsı alatın keñ qoltıq Kerey wrpaqtarı jer qaratpası aydan anıq. Bi Atanıñ (Jobalay) ümbeti eşqaşanda jolınan jığılmaq emes. Alla jar bolsın!