تۇلعالار ادەبي الەم

       قازاق پوەزياسىنىڭ ءتاڭىرى…

kerey.kz

 |  Dec 6, 2020

      بيىل، 2020 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ۇلى اقىن، اعارتۋشى، عۇلاما، ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، قازاق ادەبيەتىندەگى قايتالانباس زور تۇلعا اباي قۇنانبايۇلىنا 175 جىل تولدى. ورىستار ءۇشىن – پۋشكين، اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير، گرۋزيندەر ءۇشىن – رۋستاۆەلي قانداي ۇلى قۇبىلىس بولسا، اباي دا قازاقتار ءۇشىن سونداي تەڭدەسسىز قۇبىلىس.                                            

       اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1904 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. اباي ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن اجەسى مەن اناسىنىڭ قاسىندا وتكىزدى. بولاشاق اقىن ەل اناسى اتانعان زەرە اجەسىنىڭ تاۋسىلمايتىن اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستىپ، سوزگە شەبەر ۇلجان اناسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستى. ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ساۋاتىن اشقاننان كەيىن ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن سەمەيدەگى احمەت-ريزا مەدرەسەسىنە وقۋعا بارادى. اباي مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن كەزدە شىعىس، باتىس اقىندارى مەن عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقيدى. شىعىس كلاسسيكتەرىنەن نيزامي، ساعدي، ناۋاي، فيزۋلي، ءجامي جانە تاعى باسقالارىن وقىسا، ەكىنشى جاعىنان  پۋشكين، گەرتسەن، نەكراسوۆ، تولستوي، كرىلوۆ، دوستاەۆسكي، تۋرگەنەۆ مۇرالارىن وقىپ، سپينوزا، سپەنسەر، ليۋيس سىندى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەيدى. ابايتانۋدىڭ بىلگىرى مۇحتار اۋەزوۆ اباي تۋرالى ەستەلىكتەرىندە: «ءوزى تۇستاس ۇلكەن-كىشى بالالاردىڭ بارلىعىنان اناعۇرلىم زەيىندى، ۇعىمتال جانە ەرەكشە ىقىلاستى بولعان. دارىستە ارابشا كىتاپتى مولداسىنىڭ ءبىر وقىپ جانە ءبىر-اق رەت تۇرىكشەگە اۋدارىپ بەرگەن سوزدەرىن كىتاپقا قاراماي جاتقا ايتىپ شىعا الاتىنداي زەرەك بولادى. سونىمەن ءدارىس ۇستىندە وقىلاتىن ساباقتاردى وقىپ ءبىلۋ ابايعا وزگە بالالاردان اناعۇرلىم وڭاي تيگەن. كوپ ۋاقىتىن الماعان. سوندىقتان بارلىق ارتىلعان ۋاقىتىن اباي ءوز بەتىمەن ءوزى سۇيگەن كىتاپتارىن وقۋعا جۇمساپ، كوپ ىزدەنۋگە سالىنادى.» – دەپ، ابايدىڭ زەرەكتىگى مەن وقۋعا دەگەن ىنتاسىن ءدوپ باسىپ كورسەتەدى. جازۋشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، اباي بالا كۇنىندە جاتتاعان كەيبىر ولەڭدەرىن كارىلىككە جەتكەن ۋاقىتىنا دەيىن ۇمىتپاعان.

اكەسى قۇنانباي ءوز زامانىنداعى اتاق داڭقى الىسقا جەتكەن ادامداردىڭ ءبىرى بولعان. ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى اباي جاستايىنان-اق ەرەكشە قابىلەتىمەن، اقىلدىلىعىمەن كوزگە تۇسەدى. بالاعا سىنشى اكەسى وسى بالاسىنان قاتتى ءۇمىت كۇتەدى. مەدرەسەدە ءتورت جىل وقىعاننان كەيىن، وقۋدان شىعارىپ الىپ، ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاستىرادى. باسىندا «بارىپ كەل، شاۋىپ كەلمەن» جۇرگەن جاس اباي از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جۋان بي جانە ەل-جۇرتىنىڭ قامىن جەيتىن ازامات بولىپ شىعا كەلەدى. اكەسىنىڭ توڭىرەگىندە ەل جاقسىلارىمەن ارالاسىپ، ءبىراز تاجىريبە جيناقتاعاننان كەيىن، ول حالىق تۇرمىسىنداعى كولەڭكەلى جاقتارعا ساۋلە تۇسىرۋگە كۇش سالىپ باعادى. سوندىقتان حالقىنا پايدالى دەپ تاپقان ىستەرىن كوركەم سوزبەن، ولەڭدەرمەن ناسيحاتتاماق بولدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ: «قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي قۇنانبايۇلى. ودان اسقان بۇرىنعى-سوڭعى زاماندا قازاق دالاسىندا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق. ابايدى قازاق بالاسى تەگىس تانىپ، تەگىس ءبىلۋى كەرەك» – دەپ، ابايدىڭ قايتالانباس ۇلى تۇلعا ەكەنىن ءسوز ەتتى.

اباي العاشقى ولەڭدەرىن 80-ءىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا جازعان. اباي ولەڭدەرىن ۇزبەي جازۋعا تىرىسقان. بىراق، سول كەزدەگى ەل اراسىنداعى تارتىستار بىرىڭعاي اقىندىقپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەن. اباي اقىندىق جولعا بەت بۇرعاندا ولەڭ جولدارىن بىلىمگە، ونەر مەن مادەنيەتكە ارنادى. ول 1885 جىلى «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم» – دەگەن تۇڭعىش شىعارماسىن جازعان. اباي پوەما جانرىن دا مەڭگەرگەن. وعان «ماسعۇت»، « ەسكەندىر»، «ءازىمنىڭ اڭگىمەسى» شىعارمالارى دالەل. اباي ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە مازمۇنى جاعىنان دا ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن ۇزدىك تۋىندىلارى كوپ. «كوكتەم»، «جاز»، «سەگىز اياق»، «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى، ءسوز ساراسى»، «كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىر شارتاراپقا» سەكىلدى ولەڭدەرىنىڭ اربىرەۋى تىڭ دۇنيە، شىعارماشىلىق جاڭالىق.

ابايدىڭ قارا سوزدەرى – اقىننىڭ ءسوز ونەرىندەگى كوركەمدىك قۋاتىن، دانالىق دۇنيەتانىمىن كورسەتەتىن پروزالىق شىعارما. جالپى 45 قارا ءسوزى بار. ونىڭ بەس-التى قارا ءسوزى قىسقا بولسا، كەيبىرەۋى تاقىرىبى جاعىنان اۋقىمدى بولىپ كەلەدى. اباي ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىندە شىعارمانىڭ كوركىنە عانا نازار اۋدارا قويماي، سونىمەن قاتار شىعارمانىڭ تەرەڭدىگى مەن يدەياسىنا زەر سالعان. ونىڭ قارا سوزدەرى جالپى قازاق حالقىنا ورتاق اسىل سوزگە اينالدى.   ونىڭ قارا سوزدەرىنىڭ بىرنەشەۋى ەڭ العاش 1918  جىلى سەمەيدە شىققان «اباي» جۋرنالىندا جارىق كوردى. كەيىننەن ابايدىڭ قارا سوزدەرى ورىس، قىتاي، فرانتسۋز، ت.ب. كوپتەگەن الەم تىلدەرىنە اۋدارىلدى.

اباي – دانا، اباي – دارا قازاقتا،

تانىماعان ۇلى ابايدى قازاق پا؟

قازاق داڭقىن اسقاقتاتقان الەمگە،

اباي تەڭدەس اقىن بولماس قازاقتا…

قورىتىندىلاي كەلە، ابايدىڭ كوز جەتپەس كوكجيەكتەي كەڭ، تەڭىزدەي تەرەڭ ويلارىن، التىنداي اسىل، قورعاسىنداي سالماقتى سوزدەرىن ءاربىر قازاق بالاسى جانە حالقىمىز وقىپ سانامەن، جۇرەكپەن قابىلداپ ومىردە رۋحاني باعدارشامداي پايدالانۋ كەرەك. اباي وتاندىق تاريحىمىز بەن ادەبيەتىمىزدە اسا كورنەكتى ورىن الادى. اباي قازاقتىڭ ۇلتتىق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالادى. اقىننىڭ مول ادەبي مۇراسى تەك ءبىر حالىقتىڭ ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ رۋحاني قازىناسى بولىپ سانالادى. اباي سونىسىمەن ماڭگىلىك!

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

جانيا وماروۆا، 1-كۋرس ستۋدەنتى