قىرعىزستان 2023 جىلى ىشكى جالپى ءونىمىن باقانداي 7%-عا ارتتىرا الادى. بۇل رەسمي بىشكەك ءۇشىن تاماشا جاڭالىق. سەبەبى، ول رەسپۋبليكاعا “ورتا تابىس تۇزاعىنان” شىعىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ەكونوميكالىق ءوسىمى جىلىنا 4 پايىزدان اسا الماي جۇرگەن قازاقستان ءۇشىن 7 دەگەن قاسيەتتى سان – قول جەتپەس ارمان بولىپ قالا بەرمەك.

بىراق بىشكەك نەنىڭ ەسەبىنەن ەكونوميكالىق “چۋدو” جاساپ وتىر؟ ونىڭ جاۋابىن جاس بالا دا بىلەدى. قىرعىزدار رەسەيگە سالىنعان سانكتسيا مەن پارالەللدى يمپورت ارقاسىندا بارىنشا تابىس تاۋىپ قالۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ءارى ولاردى ەشكىم توقتاتا الار ەمەس. “قىتاي، تۇركيا، دۋبايدان الىپ، رەسەيگە بەرۋ” سحەماسى وتە قاراپايىم، سونىمەن قاتار وتە تابىستى.

2022 جىلى قىرعىزستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 919 ميلليارد سومدى قۇرادى. بۇل 10,4 ميلليارد دوللار. بىلتىر رەسەيگە پارالەللدى يمپورتپەن اينالىسۋ قىرعىزستانعا 36 ميلليارد سوم الىپ كەلگەن. ول تابىس ءىجو-ءنىڭ 4 پايىزىن قۇرايدى.

2022 جىلى قىرعىزستان رەسەيگە 964 ميلليون دوللاردىڭ تاۋارىن ەكسپورتتاپ، رەكورد جاڭارتقان ەدى. ال 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ولار ەكسپورتتى تاعى 26 پايىزعا ارتتىرىپ وتىر. سوعان قاراعاندا رەسمي بىشكەك 2023 جىلدىڭ بار ءسولىن سىعىپ العىسى كەلىپ تۇر. تەك، قازاقستان عانا وسى جوسپارعا قاتەر ءتوندىرىپ وتىر.

قازاقستان قيىن جاعدايدا قالدى. قىرعىزستان ءبىزدى اۋزىنا جارماسىپ، تابىستان ايىرىپ جاتىر دەپ ويلايدى. ءبىز قىرعىزستاننىڭ رەسەيگە رەەكسپەرتىنە قارسى ەمەسپىز، تەك سانكتسيالىق تاۋارلاردىڭ ءبىزدىڭ جەر ارقىلى وتۋىنە قارسىمىز، سەبەبى بۇل جاعدايدا سانكتسيا رەجيمىن بۇزعان ەل بولىپ سانالامىز.

سانكتسيا الدە تابىس؟

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەڭ الدىمەن قىرعىزستان مەن بەلارۋسقا كەرەمەت كىرىس اكەلدى. شىنتۋايتىنا كەلسەك، ەگەر باتىس ءدال قازىر بىشكەككە بارىپ، نە رەسەيمەن ۇزەسىڭدەر، نەمەسە سانكتسيا سالامىز دەسە، ولار سانكتسياعا قاراماستان رەسەيدى تاڭداۋى دا مۇمكىن.

نەگە؟

قىرعىزستانداعى حالىق سانى 7 ميلليون ادام. ونىڭ ىشىندە، 3 ميلليونداي ەكونوميكالىق بەلسەندى، ياعني ەڭبەككە جارامدى حالىق بار. ونىڭ 1 ميلليونى رەسەيدە جۇمىس ىستەيدى. ياعني، جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءاربىر ءۇشىنشى قىرعىزعا ءدال وسى رەسەي جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىر. قىرعىزستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 10,4 ميلليارد دوللار دەسەك، 2022 جىلى ميگرانتتار رەسەيدەن قىرعىز ەلىنە اۋدارعان اقشا كولەمى 2,8 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. بۇل اۋدارىمدار قىرعىز ەكونوميكاسىنا جان ءبىتىرىپ وتىر.

مۇنىمەن بىتپەيدى. قىرعىزستاندى رەسەي تاماقتاندىرىپ وتىر. ازىق-تۇلىك يمپورتىنىڭ 70 پايىزى رەسەيدەن كەلەدى. تاماقپەن قويماي، ەنەرگەتيكا، جانارمايدا تولىق تاۋەلدىلىك بار. 50 مىڭ توننا قانت، ۇن، بيداي الادى. بەنزين، ديزەل نارىعىن رەسەي كومپانيالارى باقىلايدى. جانە 700 ميلليون كيلوۆاتت-ساعات ەلەكتر جارىعىن دا رەسەي بەرگەن.

باتىس سالاتىن سانكتسيا قىرعىزستانعا بانك كارتالارىنىڭ بۇعاتتالۋىنان باسقا ەشتەڭە وزگەرتپەيدى. ولاردىڭ سىرتتا اكتيۆتەرى جوق. ال ساۋدالارى تەك رەسەي مەن قىتاي سىندى جاقىن ەلدەرمەن جۇرەدى.

قويساي، بايكە

قىرعىزستان قازاقستاندى بارىنشا “سىندىرعىسى” كەلىپ تۇر. رەسمي استانا تاۋارلاردى ونلاين باقىلايتىن جۇيە ەنگىزىپ، ءوز جەرىنەن وتەتىن ءترانزيتتى پاراللەلدى يمپورتتى توقتاتقاندا، الدىمەن “قازاقستاندى كاسپي ارقىلى اينالىپ وتەمىز” دەپ بوپسالادى. بىراق ول ۋتوپيا ەكەنىن وزدەرى دە ءبىلىپ تۇرعان ەدى.

بىزدىكىلەر دە سەلت ەتپەدى. سەبەبى:

ا) تۇركىمەنستان ۆيزا سۇرادى;

ب) كاسپيمەن قىرعىز تاۋارىن تاسيتىن بارجا فلوتى جوق;

ۆ) رەسەي ۇسىنعان وليا پورتى مۇلدە دايىن ەمەس.

ەندى ەكىنشى قۇرال ىسكە قوسىلدى. ول سۋ. جامبىل وبلىسىنا قاجەت سۋ رەسۋرستارى شۋ مەن تالاس وزەندەرىمەن كەلەدى جانە ونىڭ كولەمىن گيدروتەحنيكالىق شليۋزدار ارقىلى رەسمي بىشكەك رەتتەپ وتىرادى. سۋ ءبىزدىڭ جاندى جەرىمىز دەسەك تە، استانا بۇل ماسەلەگە دە ادەيى سەلت ەتپەي وتىر.

قازاقستان سىرتقى ساياساتتا وتە اقىلدى جانە سابىرلى مەملەكەت بولىپ سانالادى. كەيدە، ەلدەگى ەڭ اقىلدى، ءبىلىمدى ەليتا وسى ديپلوماتيانى تاڭداعان سياقتى بولىپ كورىنەدى. ديسبالانس بار. سىرتقى ديپلوماتيادا تىم مىقتىمىز، ەسەسىنە ىشكى ماسەلەلەردە، ينفراقۇرىلىم، تۋريزم، اۋدانداردىڭ دامۋىنا كەلگەندە وتە ءالسىز كادرلار قالىپ قالعان.

قازاقستان نەگە بىشكەك شانتاجىنا ۇندەمەيدى؟ سەبەبى وتە قاراپايىم. قىرعىزستان سۋدى وزىندە كوپ ۇستاپ تۇرا المايدى. سۋ قويمالارىنان ايرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل بوپسا دا ۇزاققا سوزىلمايتىنى انىق.

قازاقستان قىرعىزستان سياقتى رەسەيگە بايلانباعان جانە بايلانا المايدى. ءبىز باتىسپەن كوبىرەك ينتەگراتسيالانعانبىز. جانە ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمىز باتىسپەن تىعىز بايلانىستى. ءبىزدىڭ نەگىزگى ينۆەستور، مۇنايىمىزدى ساتىپ الۋشى، ۇلتتىق قورىمىزدى تولتىرۋشى – ەۋرووداق. نەگىزگى يمپورتەرىمىز، حالىققا كەرەك تاۋارمەن قامتاماسىز ەتۋشى – قىتاي. رەسەي تەك ءۇشىنشى پوزيتسيالاردا عانا ءجۇر. ال اقش پەن ەۋرووداق سانكتسيالارى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى ەكى ايدىڭ ىشىندە جوق قىلىپ جىبەرە الادى.

سوندىقتان ءبىز باتىستى تاڭداۋعا، ال قىرعىزدار رەسەيدى تاڭداۋعا ءماجبۇر. ولار مۇمكىندىكتەر ەسىگى اشىلعاندىقتان، سانكتسيا قاۋپىنە قاراماستان پايدا تاپقىسى كەلەدى. ال ءبىز ونداي قىسقا مەرزىمدى پايداعا قىزىقپاي، سانكتسيانى ويلاپ وتىرمىز.

الاتاۋدىڭ ارعى بەتى مەن بەرگى بەتىندەگى ەكونوميكالىق-ساياسي كارتينا وسىنداي.