Qırğızstan 2023 jılı işki jalpı önimin baqanday 7%-ğa arttıra aladı. Bwl resmi Bişkek üşin tamaşa jañalıq. Sebebi, ol respublikağa “orta tabıs twzağınan” şığıp ketuge mümkindik berer edi. Ekonomikalıq ösimi jılına 4 payızdan asa almay jürgen Qazaqstan üşin 7 degen qasietti san – qol jetpes arman bolıp qala bermek.

Biraq Bişkek neniñ esebinen ekonomikalıq “çudo” jasap otır? Onıñ jauabın jas bala da biledi. Qırğızdar Reseyge salınğan sankciya men paralell'di import arqasında barınşa tabıs tauıp qaluğa tırısıp bağuda. Äri olardı eşkim toqtata alar emes. “Qıtay, Türkiya, Dubaydan alıp, Reseyge beru” sheması öte qarapayım, sonımen qatar öte tabıstı.

2022 jılı Qırğızstannıñ işki jalpı önimi 919 milliard somdı qwradı. Bwl 10,4 milliard dollar. Bıltır Reseyge paralell'di importpen aynalısu Qırğızstanğa 36 milliard som alıp kelgen. Ol tabıs İJÖ-niñ 4 payızın qwraydı.

2022 jılı Qırğızstan Reseyge 964 million dollardıñ tauarın eksporttap, rekord jañartqan edi. Al 2023 jıldıñ birinşi toqsanında olar eksporttı tağı 26 payızğa arttırıp otır. Soğan qarağanda resmi Bişkek 2023 jıldıñ bar sölin sığıp alğısı kelip twr. Tek, Qazaqstan ğana osı josparğa qater töndirip otır.

Qazaqstan qiın jağdayda qaldı. Qırğızstan bizdi auzına jarmasıp, tabıstan ayırıp jatır dep oylaydı. Biz Qırğızstannıñ Reseyge reekspertine qarsı emespiz, tek sankciyalıq tauarlardıñ bizdiñ jer arqılı ötuine qarsımız, sebebi bwl jağdayda sankciya rejimin bwzğan el bolıp sanalamız.

Sankciya älde tabıs?

Euraziyalıq ekonomikalıq odaq eñ aldımen Qırğızstan men Belarus'qa keremet kiris äkeldi. Şıntuaytına kelsek, eger Batıs däl qazir Bişkekke barıp, ne Reseymen üzesiñder, nemese sankciya salamız dese, olar sankciyağa qaramastan Reseydi tañdauı da mümkin.

Nege?

Qırğızstandağı halıq sanı 7 million adam. Onıñ işinde, 3 millionday ekonomikalıq belsendi, yağni eñbekke jaramdı halıq bar. Onıñ 1 millionı Reseyde jwmıs isteydi. YAğni, jwmıs istep jürgen ärbir üşinşi qırğızğa däl osı Resey jwmıs tauıp berip otır. Qırğızstannıñ işki jalpı önimi 10,4 milliard dollar desek, 2022 jılı migranttar Reseyden Qırğız eline audarğan aqşa kölemi 2,8 milliard dollarğa jetken. Bwl audarımdar Qırğız ekonomikasına jan bitirip otır.

Mwnımen bitpeydi. Qırğızstandı Resey tamaqtandırıp otır. Azıq-tülik importınıñ 70 payızı Reseyden keledi. Tamaqpen qoymay, energetika, janarmayda tolıq täueldilik bar. 50 mıñ tonna qant, wn, biday aladı. Benzin, dizel' narığın resey kompaniyaları baqılaydı. Jäne 700 million kilovatt-sağat elektr jarığın da Resey bergen.

Batıs salatın sankciya Qırğızstanğa bank kartalarınıñ bwğattaluınan basqa eşteñe özgertpeydi. Olardıñ sırtta aktivteri joq. Al saudaları tek Resey men Qıtay sındı jaqın eldermen jüredi.

Qoysay, bayke

Qırğızstan Qazaqstandı barınşa “sındırğısı” kelip twr. Resmi Astana tauarlardı onlayn baqılaytın jüye engizip, öz jerinen ötetin tranzitti parallel'di importtı toqtatqanda, aldımen “Qazaqstandı Kaspiy arqılı aynalıp ötemiz” dep bopsaladı. Biraq ol utopiya ekenin özderi de bilip twrğan edi.

Bizdikiler de selt etpedi. Sebebi:

a) Türkimenstan viza swradı;

b) Kaspiymen qırğız tauarın tasitın barja flotı joq;

v) Resey wsınğan Olya portı mülde dayın emes.

Endi ekinşi qwral iske qosıldı. Ol su. Jambıl oblısına qajet su resurstarı Şu men Talas özenderimen keledi jäne onıñ kölemin gidrotehnikalıq şlyuzdar arqılı resmi Bişkek rettep otıradı. Su bizdiñ jandı jerimiz desek te, Astana bwl mäselege de ädeyi selt etpey otır.

Qazaqstan sırtqı sayasatta öte aqıldı jäne sabırlı memleket bolıp sanaladı. Keyde, eldegi eñ aqıldı, bilimdi elita osı diplomatiyanı tañdağan siyaqtı bolıp körinedi. Disbalans bar. Sırtqı diplomatiyada tım mıqtımız, esesine işki mäselelerde, infraqwrılım, turizm, audandardıñ damuına kelgende öte älsiz kadrlar qalıp qalğan.

Qazaqstan nege Bişkek şantajına ündemeydi? Sebebi öte qarapayım. Qırğızstan sudı özinde köp wstap twra almaydı. Su qoymalarınan ayrılıp qaluı mümkin. Sondıqtan bwl bopsa da wzaqqa sozılmaytını anıq.

Qazaqstan Qırğızstan siyaqtı Reseyge baylanbağan jäne baylana almaydı. Biz Batıspen köbirek integraciyalanğanbız. Jäne bizdiñ ekonomikalıq damuımız Batıspen tığız baylanıstı. Bizdiñ negizgi investor, mwnayımızdı satıp aluşı, Wlttıq qorımızdı toltıruşı – Euroodaq. Negizgi importerimiz, halıqqa kerek tauarmen qamtamasız etuşi – Qıtay. Resey tek üşinşi poziciyalarda ğana jür. Al AQŞ pen Euroodaq sankciyaları bizdiñ ekonomikamızdı eki aydıñ işinde joq qılıp jibere aladı.

Sondıqtan biz Batıstı tañdauğa, al qırğızdar Reseydi tañdauğa mäjbür. Olar mümkindikter esigi aşılğandıqtan, sankciya qaupine qaramastan payda tapqısı keledi. Al biz onday qısqa merzimdi paydağa qızıqpay, sankciyanı oylap otırmız.

Alataudıñ arğı beti men bergi betindegi ekonomikalıq-sayasi kartina osınday.