Бөгенбай қазасын Абылай ханға естірту Үмбетей Жырау

بوگەنباي قازاسىن ابىلاي حانعا ەستىرتۋ ۇمبەتەي جىراۋ

| May 17, 2015

ابىلاي حان تۇسىنداعى باتىر, اتاقتى قولباسشى. قازاق جاۋىنگەرلەرى اراسىندا زور بەدەلگە يە بولعان، سوندىقتان ونى حالىققانجىعالى بوگەنباي دەپ اتاپ كەتكەن. سىرداريا وزەنىنىڭ جاعاسىندا دۇنيەگە كەلىپتى

ونىڭ اتاسى — الدەكۇن، اكەسى اقشا قانجىعالى رۋى ىشىندە بەلگىلى ادامدار بولعان. ءاز تاۋكە حان ونىڭ اكەسىنە 80 مىڭ ساربازدان تۇراتىن اسكەرگە قولباسشى بولۋدى سەنىپ تاپسىرعان. ول سونىمەن قاتار ونەرلى ادام بولعان. ۇستالىق ونەرمەن اينالىسىپ، سوعىس قارۋ-جاراقتارىن جاساعان. بويىندا اقىندىق، ايتىسكەرلىك ونەرى دە بولعان. اكەسىنىڭ ونەرى بالاسىنا دارىعان. بالا كەزىنەن قازاق دالاسىنىڭ شەشەندىك ونەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ول جىگىت شاعىندا اۋىلدارعا بارىپ، رۋ اراسىنداعى داۋلاردى شەشىپ، بيلەردىڭ قۇرىلتايلارىنا قاتىسقان. وزىنە جاقىن ادامداردان توپ قۇرىپ، كەيىن ەلدە “قانجىعالىنىڭ قىرىق باتىرى” دەپ اتالىپ كەتكەن. باتىرلىعى مەن قولباسشىلىق دارىنى ارقاسىندا بوگەنباي ۇلكەن قۇرمەتكە بولەنىپ، ەرلىگى ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالىپ كەتتى. بوگەنبايدىڭ قالماقتارمەن جانە قىتاي وسكەرلەرىمەن بولعان قيان-كەسكى شايقاستاردا كورسەتكەن قايراتى سول كەزدەگى جورىق جىراۋلارىنىڭ تولعاۋلارىندا ماڭگى وشپەس ولەڭ تىلىمەن ورنەكتەلىپ قالدى.

ەي، ابىلاي، ابىلاي،
ابىلاي حانىم، بۇل قالاي؟
بۇل قالايدان سەسكەنىپ،
ءسوزىمدى قويما تىنداماي.
تالاي ىستەر باسىڭنان
ءوتىپ ەدى-اۋ جاسىڭنان،
قيىن، قىزىق ءاربىر جاي.
جاس كۇنىندە، ابىلاي،
ۇرگەنىشتەن مۇندا كەپ،
سارىارقانى جەرىم دەپ،
قالىڭ قازاق ەلىم دەپ،
كەلمەپ پە ەدىڭ جاياۋلاي؟!
تولە ءبيدى تاپقاندا،
كۇندىز تۇيە باققاندا،
جالعىزبىن دەپ شوشىماي،
ەش مالشىعا قوسىلماي،
قارا جەرگە وتىرماي،
كۇپىندى سالىپ استىڭا،
جەڭ جاستانىپ باسىڭا،
قول-اياعىڭ ءتورت جاقتا،
جاتۋشى ەدىڭ سول شاقتا،
ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

جيىرما جاسىڭ تولعاندا،
قالماقپەن سوعىس بولعاندا،
العاشقى باقتى تاپقاندا،
شارىشتىڭ باسىن قاققاندا،
قانجىعاڭا باس بايلاپ،
جاۋ قاشتى دەپ ايعايلاپ،
ابىلايلاپ شاپقاندا…
ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

سول ەرلىكپەن حان بولدىڭ،
الەم اسقان جان بولدىڭ،
بارشا الەمگە داڭ بولدىڭ،
ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

قالدان حاننىڭ اسكەرى
ىزدەپ سەنى ءارى-بەرى،
قاپىدا ۇستاپ العاندا،
الىپ بارىپ تاشكەندە
كور زىڭدانعا سالعاندا،
ەلىڭ قاراڭ قالعاندا،
توقسان جاقسى ءۇش جۇزدەن
سەنى سۇراي بارعاندا،
ولتىرەم دەپ قالدان حان
ورايىنا شارىشتىڭ،
سوزىنە قارسى ءسوز ايتىپ،
جاۋاپتاستىڭ، قارىستىڭ.
قاپيادا تۇتىلدىڭ،
قالماققا بىتەۋ جۇتىلدىڭ،
شەشەندىك جولىن تۇتىندىڭ،
ءۇش اۋىز سوزبەن قۇتىلدىڭ،
ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

ارۋاعىڭا بولىسقان،
ءادىل بيلىك قىلىسقان،
قاشپاعان قانداي ۇرىستان
كەرەيدە باتىر جانىبەك،
قاز داۋىستى قازىبەك،
قۋ داۋىستى قۇتتىباي،
قاراكەرەي قابانباي،
قانجىعالى بوگەنباي -
ابىلاي، سەنىڭ تۇسىڭدا
سول بەسەۋى بولىپتى-اي!
كەيى باتىر، كەيى بي،
ءتاڭىرىم بەرگەن سونداي سىي،
ۇمىتتڭ با سونى، ابىلاي!

باتىرى حانعا ساي بولدى،
ەلىڭ جايپاق باي بولدى،
قىس قىستاۋى تاۋ بولدى،
جاز جايلاۋى كول بولدى،
سالقىن سارى بەل بولدى،
ەلگە لايىق ەر بولدى،
سارىارقا دەپ تاڭدانىپ،
وزگە جۇرت اڭسار جاي بولدى،
ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

ايتقان ءسوزىڭ ەم ەدى،
جولىندى تەرىس دەمەدى،
قاي باقىتىڭ كەم ەدى،
ەل قورعانى كوپ ەدى،
قالىپ پا ەڭ باتىر تابا الماي؟
جاۋىڭنىڭ قانىن اعىزعان،
اۋزىنان بالدى تامىزعان،
بي مەن باتىر از بولىپ،
تاسىرقاپ پا ەدىڭ شابا الماي!؟
اناۋ ءبىر جىلى اتتانعان
اسكەردى قىرعىز قىرعاندا،
باسىنان وبا قىلعاندا،
ول حاباردى ەل ءبىلىپ،
كوپ باتىرمەن سەن ءجۇرىپ،
كوزىڭنىڭ جاسىن كول قىلىپ،
كىسىلعان اسكەرباسىنىڭ
قاسىنا بارىپ تۇرعاندا،
اقبوز اتتى شالعاندا،
موينىڭا كىسە سالعاندا،
بابا تۇكتى شاشتى ءازيز،
سودان باتا العاندا،
تىلەۋىڭ قابىل بولعانىن،
باسىڭا قىدىر قونعانىن،
ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

ۇلى ساسكە بولعاندا
جاساعان جاقسى جول بەرىپ،
جول بەرگەندە مول بەرىپ،
ويلاماعان باق بەرىپ،
قىرعىزدى ءتاڭىرىم قاق ءبولىپ،
سادىربالا بىتەم دەپ،
اتەكە سوعىس كۇتەم دەپ،
ءبىرى كونبەي بىرىنە،
سادىر كەتتى ءبولىنىپ،
سوعىسۋدان ءتۇڭىلىپ،
اتەكە سىندى جىرىقتىڭ
قابىرعاسى سوگىلىپ،
شاپقاندا باتىر توگىلىپ:
قاراكەرەي قابانباي،
قانجىعالى بوگەنباي،
سارى، بايان مەن ساعىنباي
قىرماپ پا ەدى جاۋىڭدى،
قۋانتپاپ پا ەدى قاۋىمدى،
ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

دۇنيە كەزەك، ابىلاي!
قالاسىڭ ءالى-اق سەن بىلاي!
ارتىڭداعى بالاڭا
تابىلار باتىر تاعى دا-اي!
سونداي ەرلەر كوپ تۋسىن
دەپ تىلەي بەر، ا قۇداي!
ورتا جۇزدە قاتىن كوپ،
تۋاتىن كەيىن باتىر كوپ،
سول مۇقاتار جاۋدى دەپ،
ەلەستەر كوزگە ساعىمداي.

ەي، ابىلاي، ابىلاي،
ءسوزىمدى تىندا تاعى دا-اي!
وزىڭنەن ءبىراز جاسى ۇلكەن،
دومپەش تاۋداي باسى ۇلكەن،
جاسىڭدا بولعان سىرلاسىڭ،
ۇلكەن دە بولسا قۇرداسىڭ،
سەكسەننەن اسا بەرگەندە،
قايرىلماس قازا كەلگەندە،
باتىرىڭ ءولدى – بوگەنباي!
يمانىن ايتىپ ولەردە،
يەككە جانى كەلگەندە،
سالەم ايتتى ءۇش قايتا،
كەتتىم دەپ ءسىزدى كورە الماي.

باتىردى قولدان وتكىزدىم،
سالەمىن مىنە جەتكىزدىم.
جىلاماي تىندا، ابىلاي!
جاراعا جاقسى قاسقارار،
ويبايلاپ جامان باس سالار.
كورىسپەي ايتتى دەمەڭىز،
وسى ەدى ءبىزدىڭ كەلگەن جاي.
كوزىڭنىڭ جاسىن تىيا كور،
جاقسىلىق باتا قىلا كور.
تاعى دا تالاي باق بەرسىن،
بالاڭا التىن تاق بەرسىن،
بوگەنبايداي جاس بەرسىن،
ولشەۋسىز مال مەن باس بەرسىن!
بوگەنباي سىندى باتىردىڭ
بەرەكە بەرسىن ارتىنا-اي،
سابىر بەرسىن حالقىنا-اي.
جاساعان يە جار بولىپ،
بەيىشتە نۇرى شالقىعاي!

بۇلانتى-اڭىراقاي شايقاستارى: جالعانى مەن شىندىعى

kerey.kz

ءسوز باسى «سوۆەت وكىمەتى تۇسىندا قازاق تاريحى بۇرمالانىپ، تەرىس تۇسىنىك بەرىلدى» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلادى قازىر. باسىلىم بەتتەرىندە بولسىن، تاريحشىلاردىڭ باس قوسقان جيىندارىندا بولسىن. جالعانى جوق، انىق ەدى. كۋامىز، 70-جىلدارداعى قازاق تاريحى وقۋلىعىنىڭ قالىڭدىعى پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا-تىن. ونىڭ ءوزى ماردىمدى وقىتىلمادى. بۇل شەجىرەمىزدىڭ وتار كەزدەگى كۇيى ەدى… ال قازىرگى تاريحىمىز بۇرىنعىدان دا بەتەر سوراقى جاعدايعا ءتۇستى. ءبىلىم مەن عىلىمعا كوڭىل ءبولۋدىڭ ورنىنا بۇگىنگى قازاق رۋ-تايپا ۇيماسىنان شىعا الماي ءجۇر. وسى كۇنى اركىم ءوز اتالاسىنىڭ نەمەسە باباسىنىڭ بي بولعانىن، جىراۋ نە باتىر بولعانىن ويدان شىعارعان جالعان دەرەكتەرىمەن ۇزدىكسىز ناسيحاتتاپ، كەيىن وعان سان ميلليونداعان قارجى شاشىپ، كىتاپ شىعارۋ، اس بەرىپ، كەسەنە، ەسكەرتكىش ورناتۋ سىقىلدى ت.ب. بەرەكەسىز ءىستىڭ سوڭىنا تۇسكەن. وكىنىشكە قاراي، جاعىمسىز
تارباعاتايداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس

kerey.kz

(وسى تاريحي وقيعانىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالادى) قازاق جەرىنىڭ شىعىسىنداعى تارباعاتاي جەرىدە تاريحتىڭ تارعالاڭ جىلدارىنىدا بولىسكە ءتۇسىپ جارىمى قازىرگى قىتاي جەرىندە قالعانى بەلگىلى. وسى قاسيەتتى توپىراق ەجەلدەن اتام قازاقتىڭ قۇتتى قونىسى بولىپ كەلگەن ەدى، وسى تارباعاتايدىڭ ارعى بەتىندە (1944-1962) جىلدارعا دەيىن ءتۇرلى تاريحي، ساياسي وقيعالار بولىپ جاتتى، ىشىندە ەڭ كورنەكتىسى 1944-1947 جىلدار ارالىعىندا بولعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر ەدى. دەسەدە وسى كۇرەستەر بولعان قازاقتىڭ ءتورت ايماعىنىڭ ەكەۋىندە ياعني التايمەن ىلەدە بولعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەرى تۋرالى كوپ ايتىلىپتا جازىلىپتا كەلەدى، دەسەدە تارباعاتاي جەرىندە بولعان كۇرەستەر ايتىلماي كەلەدى، بولعان تاريح تاسادا قالماۋ كەرەك، ەندەشە تارباعاتايداعى وقيعالار قالاي بولدى؟ كىمدەر قوزعالىس باستادى؟ سوڭى نەمەن اياقتالدى؟ وسى ساۋالدارعا تاريحي دەرەكتەرمەن سول وقيعاعا قاتىسقان كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى ، تاريحي كارتينالار ارقىلى جاۋاپ
قازاق-جوڭعار ءدىن ءۇشىن سوعىسپاعان!

kerey.kz

قازاق-جوڭعار ءدىن ءۇشىن سوعىسقان دەگەندەر مىنا دەرەككە سۇيەنسە كەرەك: 1691 جىلى 6 اقپاندا يركۋتسك قالاسىندا جوڭعار حانى گالدان بوشوگتۋ (موڭعول. گالدان بوشيگت; قالم. گالدان-بوشيگت; 1644 – 1697) ەلشىلەرىنىڭ قازاق حاندىعى تۋرالى اڭگىمەسى. «…شابارماندار: «وسىدان ون جىلداي بۇرىن ولار، قالماق بۋشۋحتۋ حانى مەن كازاك ورداسى، ءدىنى ءارتۇرلى بولعان. بۋشۋحتۋ حان قالماقتارمەن جانە باسقا دا وردا مۇشەلەرىمەن بىرگە دالاي-لاماعا سەنەدى، ال كازاك ورداسى اسىرەسە مۇحامەتكە قىرىمدىق جولمەن سەنەدى، بۇسۋرماندىق جولمەن سۇندەتتەلەدى. ال بۋشۋحتۋ حان كازاك ورداسىنا ونىمەن، قالماق بۋشۋحتۋ حانىمەن جانە وردانىڭ باسقالارىمەن ءبىر دالاي لاماعا بىرىگىپ بۋدداعا سەنسىن دەپ جىبەردى. سوندىقتان دا ولارمەن جانجال تۋىندادى، ويتكەنى ولار قالماق جولىمەن دالاي-لاماعا سەنگىسى كەلمەدى، وسىنىڭ سالدارىنان ۇلكەن شايقاستار بولىپ، بۋشۋحتۋ حان ولاردىڭ كوپتەگەن
ءبورىنىڭ اتىن العان يتەلى مەن مولقى

kerey.kz

(«”ۆ”دىبىسىنىڭ ءومىرى» ماقالاسىنان ءۇزىندى) ۆورگ(ۆورك). بۇل كادىمگى كوك ءتۇستى جانە وسىعان بايلانىستى ءبورىنى ءبىلدىردى. ءبورى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى كوك ءتۇستى ۇعىندىرادى. ۆورگ(ۆورك) ءسوزى ۆ دىبىسىنىڭ “ۇب، وب، اب، با، بو، بۇ، ۇ، ۋ” بولىپ تۇرلەنۋىنە ساي، بۋرع، ۆورع، بۋرى، ۆلۋە، ءبورى، بورىك، ۆولك سوزدەرىن تۋدىردى. ۆولك – ولەكشىن. ۆلۋە(بورە، بولە) – اعىلشىن تىلىنە كوك ءتۇستى بىلدىرەتىن اتاۋ رەتىندە عۇندار جاعىنان ەندى. ءۆولف(بورىپ) ءسوزى ولاردا ءبورىنى بىلدىرەدى. بۋرىل ءتۇس تە كوك ءتۇستى نەگىز ەتەدى. قازاقتا “بورىكتىرىپ قىرادى” دەگەن ءسوز بار. بۇل بىرىكتىرىپ قىرادى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. قازاقتىڭ بىرىگۋ دەگەن ءسوزىنىڭ ءاۋباستا تۋىلۋىنا دا بورىلەردىڭ ازىعىن ۇستاۋداعى ۇيىمشاڭ ارەكەتى اسەر ەتكەن. ۆولك(بورع) – شىعىس ەۋروپا جەرىندە ءبورىنى ءبىلدىردى. ۆولك ءسوزى بولع، بولقى
تۇعىرىل حاننىڭ الەمدى بيلەگەن ۇرپاقتارى

kerey.kz

تۇعىرىل حاننىڭ نىلقى شامعۇن(سانعۇن), ەكە(ۇكى), تايبۇعا دەگەن ءۇش ۇلى بولدى. نىلقى شامعۇننان تاراعان اۋلەت تورعاۋىت، قالماق، اباق-ساحارا قاتارلى وردالاردىڭ بيلەۋشىلەرى بولسا، تايبۇعادان تاراعان اۋلەت ءسىبىر، تومەن حاندىقتارىن بيلەدى. تۇعىرىل حاننىڭ ءىنىسى جاقا قامبىنىڭ قىزىنان تۋعان جيەندەر ۇلى موعول ورداسىن، قىتايدى، يراندى بيلەسە، ءوزىنىڭ قۇلاعۋدان تۋعان جيەندەرى يراندى تاعى دۇبىرلەتتى. تۇعىرىل حاننىڭ ۇرپاقتارىنان قازان، قاجى-تارحان(استراحان), قاسىم حاندىقتارىنىڭ تاعىنا وتىرعاندار دا بولدى. قىرىم حاندىعىن بيلەگەن تۇعىرىل حان ۇرپاقتارى تۇتاس جوشى ۇلىسىنداعى بارلىق حاندىقتاردى شەڭگەلىندە ۇستادى. جوشى ۇلىسىنان شىققان حاندىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ جولىنداعى شايقاستاردى ۇيىمداستىرۋشى بولدى. قىرىم حاندىعىن بيلەگەن تۇعىرىل حاننىڭ ۇرپاقتارى قىرىم حاندارىنىڭ ەسىمىنىڭ بارىندە كەرەي قوسىمشاسى بار. بۇل تۋرالى ورىس زەرتتەۋشىلەرى ەكىگە جارىلادى. ءبىرى، قاجى -كەرەيدى تۇعىرىل حان اۋلەتىنەن دەسە، ءبىرى