Бөгенбай қазасын Абылай ханға естірту Үмбетей Жырау

Bögenbay qazasın Abılay hanğa estirtu Ümbetey Jırau

| May 17, 2015

Abılay han twsındağı batır, ataqtı qolbasşı. Qazaq jauıngerleri arasında zor bedelge ie bolğan, sondıqtan onı halıqQanjığalı Bögenbay dep atap ketken. Sırdariya özeniniñ jağasında düniege kelipti

Onıñ atası — Äldekün, äkesi Aqşa qanjığalı ruı işinde belgili adamdar bolğan. Äz Täuke han onıñ äkesine 80 mıñ sarbazdan twratın äskerge qolbasşı boludı senip tapsırğan. Ol sonımen qatar önerli adam bolğan. Wstalıq önermen aynalısıp, soğıs qaru-jaraqtarın jasağan. Boyında aqındıq, aytıskerlik öneri de bolğan. Äkesiniñ öneri balasına darığan. Bala kezinen qazaq dalasınıñ şeşendik önerin boyına siñirip ösken ol jigit şağında auıldarğa barıp, ru arasındağı daulardı şeşip, bilerdiñ qwrıltaylarına qatısqan. Özine jaqın adamdardan top qwrıp, keyin elde “Qanjığalınıñ qırıq batırı” dep atalıp ketken. Batırlığı men qolbasşılıq darını arqasında Bögenbay ülken qwrmetke bölenip, erligi el auzında añızğa aynalıp ketti. Bögenbaydıñ qalmaqtarmen jäne qıtay öskerlerimen bolğan qiyan-keski şayqastarda körsetken qayratı sol kezdegi jorıq jıraularınıñ tolğaularında mäñgi öşpes öleñ tilimen örnektelip qaldı.

Ey, Abılay, Abılay,
Abılay hanım, bwl qalay?
Bwl qalaydan seskenip,
Sözimdi qoyma tındamay.
Talay ister basıñnan
Ötip edi-au jasıñnan,
Qiın, qızıq ärbir jay.
Jas küninde, Abılay,
Ürgenişten mwnda kep,
Sarıarqanı jerim dep,
Qalıñ qazaq elim dep,
Kelmep pe ediñ jayaulay?!
Töle bidi tapqanda,
Kündiz tüye baqqanda,
Jalğızbın dep şoşımay,
Eş malşığa qosılmay,
Qara jerge otırmay,
Küpindi salıp astıña,
Jeñ jastanıp basıña,
Qol-ayağıñ tört jaqta,
Jatuşı ediñ sol şaqta,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Jiırma jasıñ tolğanda,
Qalmaqpen soğıs bolğanda,
Alğaşqı baqtı tapqanda,
Şarıştıñ basın qaqqanda,
Qanjığaña bas baylap,
Jau qaştı dep ayğaylap,
Abılaylap şapqanda…
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Sol erlikpen han boldıñ,
Älem asqan jan boldıñ,
Barşa älemge dañ boldıñ,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Qaldan hannıñ äskeri
İzdep seni äri-beri,
Qapıda wstap alğanda,
Alıp barıp Täşkende
Kör zıñdanğa salğanda,
Eliñ qarañ qalğanda,
Toqsan jaqsı üş jüzden
Seni swray barğanda,
Öltirem dep Qaldan han
Orayına Şarıştıñ,
Sözine qarsı söz aytıp,
Jauaptastıñ, qarıstıñ.
Qapiyada twtıldıñ,
Qalmaqqa biteu jwtıldıñ,
Şeşendik jolın twtındıñ,
Üş auız sözben qwtıldıñ,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Aruağıña bolısqan,
Ädil bilik qılısqan,
Qaşpağan qanday wrıstan
Kereyde batır Jänibek,
Qaz dauıstı Qazıbek,
Qu dauıstı Qwttıbay,
Qarakerey Qabanbay,
Qanjığalı Bögenbay -
Abılay, seniñ twsıñda
Sol beseui bolıptı-ay!
Keyi batır, keyi bi,
Täñirim bergen sonday sıy,
Wmıttñ ba sonı, Abılay!

Batırı hanğa say boldı,
Eliñ jaypaq bay boldı,
Qıs qıstauı tau boldı,
Jaz jaylauı köl boldı,
Salqın sarı bel boldı,
Elge layıq er boldı,
Sarıarqa dep tañdanıp,
Özge jwrt añsar jay boldı,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Aytqan söziñ em edi,
Jolındı teris demedi,
Qay baqıtıñ kem edi,
El qorğanı köp edi,
Qalıp pa eñ batır taba almay?
Jauıñnıñ qanın ağızğan,
Auzınan baldı tamızğan,
Bi men batır az bolıp,
Tasırqap pa ediñ şaba almay!?
Anau bir jılı attanğan
Äskerdi qırğız qırğanda,
Basınan oba qılğanda,
Ol habardı el bilip,
Köp batırmen sen jürip,
Köziñniñ jasın köl qılıp,
Kısılğan äskerbasınıñ
Qasına barıp twrğanda,
Aqboz attı şalğanda,
Moynıña kise salğanda,
Baba tükti Şaştı Äziz,
Sodan bata alğanda,
Tileuiñ qabıl bolğanın,
Basıña Qıdır qonğanın,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Wlı säske bolğanda
Jasağan jaqsı jol berip,
Jol bergende mol berip,
Oylamağan baq berip,
Qırğızdı Täñirim qaq bölip,
Sadırbala bitem dep,
Äteke soğıs kütem dep,
Biri könbey birine,
Sadır ketti bölinip,
Soğısudan tüñilip,
Äteke sındı jırıqtıñ
Qabırğası sögilip,
Şapqanda batır tögilip:
Qarakerey Qabanbay,
Qanjığalı Bögenbay,
Sarı, Bayan men Sağınbay
Qırmap pa edi jauıñdı,
Quantpap pa edi qauımdı,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Dünie kezek, Abılay!
Qalasıñ äli-aq sen bılay!
Artıñdağı balaña
Tabılar batır tağı da-ay!
Sonday erler köp tusın
Dep tiley ber, a Qwday!
Orta jüzde qatın köp,
Tuatın keyin batır köp,
Sol mwqatar jaudı dep,
Elester közge sağımday.

Ey, Abılay, Abılay,
Sözimdi tında tağı da-ay!
Öziñnen biraz jası ülken,
Dömpeş tauday bası ülken,
Jasıñda bolğan sırlasıñ,
Ülken de bolsa qwrdasıñ,
Seksennen asa bergende,
Qayrılmas qaza kelgende,
Batırıñ öldi – Bögenbay!
Imanın aytıp ölerde,
Iekke janı kelgende,
Sälem ayttı üş qayta,
Kettim dep sizdi köre almay.

Batırdı qoldan ötkizdim,
Sälemin mine jetkizdim.
Jılamay tında, Abılay!
Jarağa jaqsı qasqarar,
Oybaylap jaman bas salar.
Körispey ayttı demeñiz,
Osı edi bizdiñ kelgen jay.
Köziñniñ jasın tıya kör,
Jaqsılıq bata qıla kör.
Tağı da talay baq bersin,
Balaña altın taq bersin,
Bögenbayday jas bersin,
Ölşeusiz mal men bas bersin!
Bögenbay sındı batırdıñ
Bereke bersin artına-ay,
Sabır bersin halqına-ay.
Jasağan ie jar bolıp,
Beyişte nwrı şalqığay!

BWLANTI-AÑIRAQAY ŞAYQASTARI: JALĞANI MEN ŞINDIĞI

kerey.kz

SÖZ BASI «Sovet ökimeti twsında qazaq tarihı bwrmalanıp, teris tüsinik berildi» degen söz jii aytıladı qazir. Basılım betterinde bolsın, tarihşılardıñ bas qosqan jiındarında bolsın. Jalğanı joq, anıq edi. Kuämiz, 70-jıldardağı qazaq tarihı oqulığınıñ qalıñdığı pışaqtıñ qırınday ğana-tın. Onıñ özi mardımdı oqıtılmadı. Bwl şejiremizdiñ otar kezdegi küyi edi… Al qazirgi tarihımız bwrınğıdan da beter soraqı jağdayğa tüsti. Bilim men ğılımğa köñil böludiñ ornına bügingi qazaq ru-taypa wymasınan şığa almay jür. Osı küni ärkim öz atalasınıñ nemese babasınıñ bi bolğanın, jırau ne batır bolğanın oydan şığarğan jalğan derekterimen üzdiksiz nasihattap, keyin oğan san milliondağan qarjı şaşıp, kitap şığaru, as berip, kesene, eskertkiş ornatu sıqıldı t.b. berekesiz istiñ soñına tüsken. Ökinişke qaray, jağımsız
Tarbağataydağı wlt-azattıq küres

kerey.kz

(Osı tarihi oqiğanıñ 70 jıldığına arnaladı) Qazaq jeriniñ şığısındağı Tarbağatay jeride tarihtıñ tarğalañ jıldarınıda böliske tüsip jarımı qazirgi Qıtay jerinde qalğanı belgili. Osı qasietti topıraq ejelden atam qazaqtıñ qwttı qonısı bolıp kelgen edi, osı Tarbağataydıñ arğı betinde (1944-1962) jıldarğa deyin türli tarihi, sayasi oqiğalar bolıp jattı, işinde eñ körnektisi 1944-1947 jıldar aralığında bolğan wlt-azattıq kürester edi. Desede osı kürester bolğan qazaqtıñ tört aymağınıñ ekeuinde yağni Altaymen İlede bolğan wlt-azattıq küresteri turalı köp aytılıpta jazılıpta keledi, desede Tarbağatay jerinde bolğan kürester aytılmay keledi, bolğan tarih tasada qalmau kerek, endeşe Tarbağataydağı oqiğalar qalay boldı? Kimder qozğalıs bastadı? Soñı nemen ayaqtaldı? Osı saualdarğa tarihi derektermen sol oqiğağa qatısqan kuagerlerdiñ estelikteri , tarihi kartinalar arqılı jauap
Qazaq-joñğar din üşin soğıspağan!

kerey.kz

Qazaq-joñğar din üşin soğısqan degender mına derekke süyense kerek: 1691 jılı 6 aqpanda Irkutsk qalasında Joñğar hanı Galdan Boşogtu (moñğol. Galdan Boşigt; Qalm. Galdan-Boşigt; 1644 – 1697) elşileriniñ Qazaq handığı turalı äñgimesi. «…Şabarmandar: «Osıdan on jılday bwrın olar, Qalmaq Buşuhtu hanı men Kazak Ordası, dini ärtürli bolğan. Buşuhtu han qalmaqtarmen jäne basqa da orda müşelerimen birge Dalay-lamağa senedi, al kazak ordası äsirese Mwhametke Qırımdıq jolmen senedi, bwsurmandıq jolmen sündetteledi. Al Buşuhtu han Kazak Ordasına onımen, qalmaq Buşuhtu hanımen jäne Ordanıñ basqalarımen bir Dalay Lamağa birigip buddağa sensin dep jiberdi. Sondıqtan da olarmen janjal tuındadı, öytkeni olar qalmaq jolımen Dalay-lamağa sengisi kelmedi, osınıñ saldarınan ülken şayqastar bolıp, Buşuhtu han olardıñ köptegen
BÖRİNİÑ ATIN ALĞAN ITELİ MEN MOLQI

kerey.kz

(«”V”dıbısınıñ ömiri» maqalasınan üzindi) Vorg(vork). Bwl kädimgi kök tüsti jäne osığan baylanıstı börini bildirdi. Böri degen sözdiñ özi kök tüsti wğındıradı. Vorg(vork) sözi V dıbısınıñ “wb, ob, ab, ba, bo, bw, w, u” bolıp türlenuine say, burğ, vorğ, burı, vlue, böri, börik, volk sözderin tudırdı. Volk – ölekşin. Vlue(böre, böle) – ağılşın tiline kök tüsti bildiretin atau retinde ğwndar jağınan endi. Volf(börip) sözi olarda börini bildiredi. Burıl tüs te kök tüsti negiz etedi. Qazaqta “böriktirip qıradı” degen söz bar. Bwl biriktirip qıradı degen mağınanı beredi. Qazaqtıñ birigu degen söziniñ äubasta tuıluına da börilerdiñ azığın wstaudağı wyımşañ äreketi äser etken. Volk(börğ) – Şığıs Europa jerinde börini bildirdi. Volk sözi bolğ, bolqı
TWĞIRIL HANNIÑ ÄLEMDİ BILEGEN WRPAQTARI

kerey.kz

Twğırıl hannıñ Nılqı şamğwn(sanğwn), Eke(Üki), Taybwğa degen üş wlı boldı. Nılqı şamğwnnan tarağan äulet Torğauıt, Qalmaq, Abaq-Sahara qatarlı ordalardıñ bileuşileri bolsa, Taybwğadan tarağan äulet Sibir, Tömen handıqtarın biledi. Twğırıl hannıñ inisi Jaqa qambınıñ qızınan tuğan jiender Wlı Moğol ordasın, Qıtaydı, Irandı bilese, öziniñ Qwlağudan tuğan jienderi Irandı tağı dübirletti. Twğırıl hannıñ wrpaqtarınan Qazan, Qajı-Tarhan(Astrahan), Qasım handıqtarınıñ tağına otırğandar da boldı. Qırım handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı twtas Joşı wlısındağı barlıq handıqtardı şeñgelinde wstadı. Joşı wlısınan şıqqan handıqtardıñ täuelsizdigin qorğau jolındağı şayqastardı wyımdastıruşı boldı. Qırım handığın bilegen Twğırıl hannıñ wrpaqtarı Qırım handarınıñ esiminiñ bärinde Kerey qosımşası bar. Bwl turalı Orıs zertteuşileri ekige jarıladı. Biri, Qajı -Kereydi Twğırıl han äuletinen dese, biri