“اسىرا سiلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن”. بۇل – كەڭەستiك جۇيەنiڭ قازاقتاردى اشتىققا ۇرىندىرىپ، جاپپاي قىرىپ-جويۋ ءۇشiن پايدالان­عان ۇرانى. 1925 جىلى ماسكەۋ قازاقستاننىڭ ولكەلiك پارتيا كوميتەتiنiڭ حاتشىلىعىنا فيليپپ يساەۆيچ گولوششەكين (شايا يتسكوۆيچ) دەگەن ەۆرەيدi جiبەردi. ونىڭ قازاق جەرiنە كەلۋiمەن بiرگە قازاق تاريحىنداعى ەڭ ناۋبەتتi جىلدار باستالدى. باي-كۋلاكتاردى كامپەسكەلەۋ تۋرالى 1928 جىلى 28 تامىزداعى قاۋلى بايلارعا عانا ەمەس، ورتا شارۋالارعا دا قيىن تيدi. 1929 جىلى قازاقستانداعى مال باسى 40 ميلليونعا جەتكەن ەكەن. الگi سۇرقيا ۇراننىڭ كەسiرiنەن ءۇش جىلدا 4 ميلليون عانا مال باسى قالعان. ونىڭ ءوزi – جاردەمگە دەپ سىرتتان اكەلiنگەن مال باسى.

تاريحشىلاردىڭ زەرتتە­ۋiن­شە، 1921-22 جىلدارداعى اشارشىلىقتان قازاق حالقىنىڭ 30 پايىزى قىرىلعان. ون جىلدان كەيiن 1931-32 جىلدارى قايتا اينالىپ سوققان ناۋبەتتەن قازاقتاردىڭ تەڭ جارىمى ولگەن. كەيبiر دەرەك كوزدەرi “اشتىقتان 2,5 ميلليون ادام ءولدi” دەسە، ەندi بiر زەرتتەۋشiلەر “قىرىلعانداردىڭ سانى 3 ميلليوننان دا اسىپ ءتۇستi” دەگەن ءۋاج ايتادى.

سالىستىرۋ ءۇشiن ايتا كە­تەيiك، ەل باسىنا كۇن تۋعان اقتابان شۇبىرىندى (1723-25) جىلدارىندا نەمەسە ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىس (1941-45) كەزiندە مۇنشا كوپ قازاق قىرىلعان جوق.

ستاليننiڭ تiكەلەي قولداۋىنا يە بولعان “قۋجاق” گولوششەكين قازاق دالاسىن قان ساسىتتى. سانكت-پەتەربوردا II نيكولاي پاتشانى وتباسىمەن بiرگە ازاپتاپ ولتiرگەن قانقۇيلى جاۋىزداردىڭ بiرi – ف.گولوششەكين قازاق جەرiن­دە ودان اسىپ تۇسپەسە، كەم تۇسكەن جوق. قازاق حالقىنىڭ جارتىسىن جەر بەتiنەن جو­يىپ جiبەرگەنi ءوز الدىنا، قازاق ينتەلليگەنتسياسىن دا قۋعىنعا ۇشىراتتى.

سويتكەن “قۋجاق” ءوزi دە “انتيسوۆەتتiك ۇيىم قۇردى، گوموسەكسۋاليست بولدى” دەگەن ايىپپەن 1941 جىلى 27 قاراشادا اتىلدى.

قازاق حالقىنىڭ جارتىسىن قىرعان اشارشىلىق ءناۋ­بەتi – ناعىز گەنوتسيد. بۇل – قۋعىن-سۇرگiن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنi عانا ايتىلاتىن تاقىرىپ ەمەس، كوزiڭنەن قان­دى جاسىڭ اعىپ وتىرىپ كۇندە كوتەرۋگە تيiس ماسەلەڭ.

گەنوتسيد دەگەن نە؟ ونىڭ انىقتاماسى مىناداي: گەنوتسيد – تۇتاستاي بiر ۇلتتى، ەتنيكالىق نەمەسە دiني توپتى ءولتiرۋ، دەنساۋلىعىنا زيان كەلتiرۋ، بالا-شاعاسىن تارتىپ الۋ، ءومiر ءسۇرۋ مۇمكiندi­گiنەن ايىرۋ جولىمەن جويىپ جiبەرۋ.

ياعني، گولوششەكيننiڭ تۇ­سىندا قازاق حالقىنا قارسى جاسالعان iس-ارەكەتتiڭ ءبارi – حالىقتى ماقساتتى تۇردە قىرىپ-جويۋ، ياعني گەنوتسيد. ەندەشە، مۇنىڭ گەنوتسيد ەكە­نiن رەسمي تۇردە اشىق ءمالiم­دەۋدەن نەگە تارتىنشاقتاي بەرەمiز؟ كiمنەن قورقامىز؟

1937-38 جىلدارداعى كەڭەس وداعىنداعى جاپپاي قۋ­عىن-سۇرگiن تۋرالى بريتاندىق تاريحشى روبەرت كونكۆەست “ۇلكەن تەررور” دەگەن كi­تاپ جازدى. قازiرگi تاريح عىلىمىنداعى “ۇلكەن تەررور” دەگەن تەرميندi ويلاپ تاپ­قان دا سول.

“ۇلكەن تەرروردىڭ” باستى كەيiپكەرلەرi دە ۇلكەن. “ەج­وۆ­­­­ششينا” دەگەن ەكiنشi اتى بار ناۋبەتتiڭ ەڭ ۇلكەن كەيiپكەرi – يوسيف ستالين. تاريحي دەرەكتەرگە كوز سالساڭىز، ستاليننiڭ ءوز قولىمەن بەكiتكەن جۇزدەگەن قۇجاتتارى بار. اتۋ جازاسىنا كەسۋ تۋرالى ۇكiمدi قىزىل قارىنداشپەن بەلگiلەپ وتىرعان. كەيبiر قۇجاتتاردىڭ اياعىنا “قاتتىراق سوعا تۇسiڭدەر!” دەپ ءتۇرتiپ قويعان. “حالىق جاۋلارى” مۇرنىنان تiزiلگەن بiرنەشە بەتتiك تiزiمنiڭ سوڭىنا ءبارiنiڭ باسىن بiر-اق قا­يىرىپ: “تۇگەل اتىڭدار!” دەپ جازعان. تiپتi كەيبiر كۇندەرi ستالين ءۇش مىڭ ادامدى ات­قىزعان…

“ۇلكەن تەرروردى” زەرت­تەۋشiلەر 1936-39 جىلدارى كەڭەس وداعى بويىنشا 1,5 ميلليون ادام تۇتقىندالىپ، ونىڭ تەڭ جارىمى اتىلعان نەمەسە لاگەرلەردە ولگەن دەگەن دەرەك ايتادى.

مەملەكەتتiك قاۋiپسiزدiك باس كوميسسارى گەنريح گريگورەۆيچ ياگودانىڭ (ەنوح گەرشونوۆيچ ياگودا) باستاماسىمەن ميلليونداردىڭ تاعدىرىن تاس-تالقان ەتكەن گۋلاگ – تۇرمەلەر جاساقتالدى.

1936-38 جىلدارى iشكi iستەر حالىق كوميسسارى بولعان نيكولاي يۆانوۆيچ ەجوۆتىڭ قا­تiگەزدiگi ءبارi­نەن ەرەكشەلەنiپ تۇردى. ستالين جاۋىزداردىڭ ءبارiن ەڭ الدىمەن قازاق جەرiنە جiبەرگەنi تاڭداندىرادى. ەجوۆ 1925-26 جىلدارى قازاقستاننىڭ ولكەلiك پارتيا كوميتەتiنiڭ حاتشىسى ف.گولوششەكيننiڭ قول استىندا جۇمىس iستەگەن.

1936 جىلى گ.ياگودانىڭ ورنىنا ن.ەجوۆ iشكi iستەر حالىق كوميسسارى بولىپ تاعايىندالدى دا، قۋعىن-سۇرگiن بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكپiنمەن جۇرگiزiلدi. 1937 جىلدىڭ قاڭتارىنان 1938 جىلدىڭ تامىزىنا دەيiن ەجوۆ ستالينگە ون بەس مىڭنان استام قۇپيا حات جولداپ، جازالاۋ وپەراتسياسىنىڭ جايىن بايانداپ وتىرعان. وسى مەرزiمدە ستالين­نiڭ قابىلداۋ بولمەسiندەگi جۋرنالدا ەجوۆ “كوسەمنiڭ” قابىلداۋىنا 290 مارتە كiرiپ، 850 ساعات اڭگiمەلەسكەن. “حالىق جاۋلارىمەن ىمىراسىز كۇرەسۋشi” ەجوۆ تۋرالى باللادالاردىڭ جازىل­عانى دا وسى تۇس.

سويتكەن ەجوۆتىڭ ءوزi 1939 جىلى ساۋiردە تۇتقىندالىپ، “گوموسەكسۋاليست” مەملەكەتتiك ءتوڭ­كەرiس جاساماق بولدى، تەررورلىق توپ قۇردى” دەپ ايىپتالىپ، 1940 جىلى 4 اقپاندا اتىلدى.

لاۆرەنتي پاۆلوۆيچ بەريا. “ۇلكەن تەررور” تۋرالى اڭگiمە بولعاندا جاۋىزداردىڭ iشiنەن ەڭ الدىمەن وسى بەريانىڭ اتى-ءجونi ەسكە تۇسەدi. ونىڭ سەبەبi بار. بەريا ەجوۆ سياقتى بiلiمسiز، نادان ادام بولعان جوق. ول وتە اككi ساياساتكەر ەدi. ءارi “كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى”، “سوتسياليستiك ەڭبەك ەرi”. ەجوۆتى ءوز قولىمەن تۇتقىنداپ، اتقىزىپ جiبەرگەن دە وسى – بەريا.

تاريحشىلار “بەريانىڭ iشكi iستەر حالىق كوميسسارى بولىپ كەلۋiمەن جاپپاي قۋعىن-سۇرگiن بiرشاما ازايدى” دەپ ەسەپتەيدi. 1939-40 جىلدارى بەس مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ساياسي سەبەپپەن تۇتقىندالعانىن، ال ەجوۆتىڭ تۇسىندا 1,5 ميلليون ادام جازالانعانىن العا تارتادى. بiراق بۇل سەبەپ بەريانى اقتاي المايدى. اقتاي المايتىن سەبەبi – بەريانىڭ تۇسىندا دا از ادام قۋعىندالعان جوق. اسiرەسە، قا­زاقستاندا.

توبە شاشىڭدى تiك تۇرعىزاتىن تاعى بiر تاريحي دەرەك مىناۋ: ستالين، ەجوۆ، بەريا ءۇشتi­گiنiڭ جانالعىشى – گەنەرال ۆاسيلي بلوحين 20 مىڭ ادامدى ءوز قولىمەن اتسا، پەتر ماگگو دەگەن جاۋىز وفيتسەر 10 مىڭ ادامدى جاھاننامعا جiبەرگەن. مىنا دەرەككە كوز سالىڭىز: 1937 جىلى 353 074 ادام اتۋ جازاسىنا كەسiلگەن – كۇنiنە 1000 ادامنان اتىپ وتىرعان. 1938 جىلى 328 618 ادام اتىلىپتى. 1939 جىلى – 2552, 1940 جىلى – 1649, 1950 جىلى – 1609 ادامدى ستاليننiڭ جانالعىشتارى اتقان.

“ستاحانوۆشى” جانالعىشتاردىڭ جۇمىسى قانشالىقتى جيiر­كەنiشتi ەكەنiن ولاردىڭ iس-ارەكەتiنەن بايقاۋعا بولادى. پەتر ماگگو بiر كۇندە 20 تۇتقىندى اتىپ كوزi قانتالاعانى سونشالىق، جانىندا تۇرعان نكۆد وفيتسەرiنە: “شەشiن، كانە! بول تەز! ايتپەسە تۇرعان جەرiڭدە اتىپ سالامىن!” دەپ تۇرا ۇمتىلعان.

1991 جىلى كسرو-نىڭ باس اسكەري پروكۋراتۋراسىنا شاقىرىلعان جەندەتتەردiڭ بiرi دميتري توكارەۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: “پەتر ماگگو قان كورiپ قولى قالتىراعان جەندەتكە: “اتاتىن ادامنىڭ قولىن مiندەتتi تۇردە ارتىنا قاراتىپ بايلا. ءوزiڭ ناگاندى الىپ، ارتىنان ءجۇرiپ وتىراسىڭ. اعاش ۇگiندiسi مەن قۇم توسەلگەن جەرگە كەلگەندە “توقتا!” دەپ بۇيىر. سول جەردە جەلكەسiنە ناگاندى تاقاپ تارس ەتكiزەسiڭ دە، بiر مەزەتتە قۇيرىعىنان تەبەسiڭ. گيمناستەركاعا قان شاشىراماس ءۇشiن” دەپ كەڭەس بەرگەنiن ەستiدiم.

1940 جىلى ساۋiردە پولشالىق وفيتسەرلەردi اتاردا بلوحين: “كانە، باستايمىز با؟” دەپ يەك قاقتى. ول باسىنا قوڭىر شلياپا، ۇستiنە ۇزىن قوڭىر پلاشش، قولىنا شىنتاعىنا دەيiن جەتەتiن قوڭىر قولعاپ كيiپتi. ءبارi تەرiدەن تiگiلگەن. بۇل ماعان قاتتى اسەر ەتتi. الدىمدا ناعىز جانالعىشتىڭ ءوزi تۇردى”.

تاريحشى-عالىم تالاس وماربەكوۆ بىلاي دەيدi: 1934-38 جىلدار ارالىعىندا 30 387 ادام پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى. ول زاماندا پارتيادان شىعۋ – بولاشاعىڭا بالتا شابۋ دەگەن ءسوز. 25 833 ادام جۇمىستان قۋىلىپ، قامالدى. 8 500 ادام “حالىق جاۋى دەپ ايىپتالدى. 1920-53 جىلدارى 110 مىڭ ادام قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىرادى. قۋعىنداۋدىڭ ناتيجەسiندە قازاقستانعا 1 ميلليون 209 مىڭ ادام كوشiپ كەلدi. 1928 جىلى قازاقستاندا 4 ميلليون 800 مىڭ قازاق بولسا، 1939 جىلى 2 ميلليون 328 مىڭ عانا قازاق قالعان…”.

قازاق “مىرزاجان” دەپ اۋە­كiل­ەتكەن لەۆون ميرزويان قازاقستاندا 1933-38 جىلدارى قازاقستاننىڭ ولكەلiك پارتيا كو­ميتەتiنiڭ حاتشىسى بولدى. وسى ميرزوياننىڭ تۇسىندا قازاقتىڭ يگi جاقسىلارىنىڭ ءبارi قۋعىندالىپ، كوپشiلiگi اتىلىپ كەتتi. تاريحشى قايدار الداجۇمانوۆتىڭ ميرزويانعا قاتىستى پiكiرi مىناداي: “ساياسي-قۋعىن-سۇرگiن قۇربانى بولعان ارىستارىمىزدىڭ تiزiمگە iلiگۋi ميرزويانمەن تiكەلەي بايلانىستى. ميرزويان قازاقستاندا “حالىق جاۋلارىن” اتۋ جازاسىنا كەسۋگە ليميت سۇراپ، ستالينگە ءۇش مارتە حات جولداعان. كۇنi بۇگiنگە دەيiن ونى حالىق “مىرزاجان” دەپ دارiپتەپ كەلدi. الايدا سوڭعى ۋاقىتتا تابىلعان قۇجاتتار ونىڭ بەينەسiن وزگەرتتi”.

ءسوز باسىندا ا.سارسەنباي­ۇلىنىڭ سۇحباتىنان ءۇزiندi كەل­تiردiك قوي، ماقالادا اتى-ءجونi قارا بوياۋمەن جازىلعانداردىڭ بارلىعى دا – تاريحقا قارا تاڭبامەن كiرگەندەر. بiر وكiنiشتiسi, “قارا تاڭبالى” تiزiمنiڭ سوڭى بۇلار ەمەس…

zhasalash.kz