كوز قاراس

قازاقستانداعى تۇرىك ليتسەيلەرى قاجەت پە؟

kerey.kz

 |  Jun 17, 2015

قازتاگ – دانيار سەرىكوۆ. قازاق­تۇرىك ليتسەيلەرى قازاقستاندا وسىمەن جيىرمادان استام جىل جۇمىس جاساپ كەلەدى. ولاردىڭ قاينار باستاۋىندا كوپ قازاقستاندىقتار «مۇنىڭ ارتىندا كىم تۇر جانە ولار نە ءۇشىن ۇيىمداستىرىلدى؟» دەگەن سۇراقتارىن قويىپ جاتتى. نە دەگەنمەن قازىرگى الەمدە پوسكەڭەستىك رەسپۋبليكالارعا تەك جالپى يگىلىكتەردى ەنگىزۋ ءۇشىن عانا ولشەۋسىز كۇش­جىگەرىن سالاتىندار از. ونىڭ ۇستىنە، ەگەر ادال نيەتتىڭ ءوزى دە دامۋشى ەل مارتەبەسىندە تۇرعان مەملەكەتتەن شىعىپ وتىرسا. ادەتتە مۇنداي باستامالار شىنايى ماقسات­ مۇددەلەرمەن وتەلەدى نەمەسە ورناتىلعان قارىم­قاتىناستار جۇيەسىنە كىرپىش بولىپ قالانادى. وسى جاعىنان العاندا قازاق­تۇرىك ليتسەيلەرى گەوساياسي ىلگەرىلەۋ، ءدىلدى وزگەرتۋ جانە ەلدىڭ وسكەلەڭ بولىگىن قايتا فورماتتاۋ تۇرعىسىنان ءوز ءرولىن اتقاردى. جەڭىل تىلمەن ايتقاندا، قازاقستاندىق قوعامداعى جاس گەنەراتسيانىڭ ازعانتاي بولىگىن وزگەرتىپ، ترانسفورماتسيا تۋدىردى.

ليتسەيلەر تاماشا، جەڭىمپازدار – ءبارى قايدا

تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ 1990 جىلدارداعى جەتىستىگى ولاردىڭ جاڭالىعىمەن، اعىلشىن ءتىلىنىڭ بار بولۋىمەن جانە ءبىرىنشى جاس وقىتۋشىلاردىڭ پاسسيونارلىعىمەن ءتۇسىندىرىلدى. ودان وزگە، ۇبت­مەن پاراپار كەلەتىن باسەكەلى ىرىكتەۋ ستراتەگياسى باستاپقىدا سىنىپتاردى قالالار مەن اۋىلداردان وقۋشىلاردى پارانىڭ ەمەس، ولاردىڭ دارىنىنىڭ ارقاسىندا 90%­عا تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇلدار مەن قىز بالالاردىڭ زەيىنى وقۋعا شوعىرلانعان اتموسفەرادا جارىس رۋحى پايدا بولدى. بۇدان بولەك، ليتسەيلەردەگى وقىتۋ كوبىرەك وزات وقۋشىلارعا باعىتتالدى، بۇل كوزگە از كورىنەتىندەردى ءوز ارتىنان تارتاتىن يادرو قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ونداي ەليتارلىق ورتا مەكتەپتەردەگى باعدارلارعا ۇقساعان جوق، سوڭعىلارىندا پوستكەڭەستىك جۇيە ينەرتسيا بويىنشا وقۋشىلاردىڭ ورتاشا دەڭگەيىنە جۇمىس ىستەپ، قالىس قالۋشىلار مەن مەيلىنشە ۇزدىكتەردى رەتكە كەلتىرىپ وتىردى. ول كەزدە تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ ورتاسى، كوپ باقىلاۋشىلاردىڭ مويىنداۋى بويىنشا، وزىنە باستاپقىدا كوپ العا ۇمتىلۋشىلاردى ءسىڭىرىپ جاتقان ەدى. باستاپقى كەزەڭدە ليتسەيلەر تۇرىك بيزنەسمەندەرىنىڭ اقشاسىنا قارجىلاندىرىلدى، ونىڭ كوپ بولىگى «حيزمەت» قوزعالىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. العاشقى سالىمداردىڭ قورىتىندىسى ليتسەيشىلەردىڭ ۇلتتىق جانە حالىقارالىق وليمپيادالارداعى كوپتەگەن جەڭىستەرى بولدى. ونداي جەتىستىكتەردىڭ باستى كەپىلى كوپ ءۇمىت كۇتتىرەتىن وقۋشىلارعا ولاردىڭ ليتسەيدەگى وقۋىنىڭ ەڭ باسىنان باستاپ شىنايى ينۆەستيتسيالار قۇيۋ، جەڭىستەرگە تەرەڭ ۋاجدەندىرۋ ءۇشىن وليمپاداعا قاتىسۋشىلارعا ەرەكشە اتموسفەرا جاساۋ بولدى، بۇلار پاندەگى ءوز ءبىلىمىڭدى ماقساتتى تۇردە تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ليتسەيشىلەردىڭ وليمپيادالارداعى جانە سان ءتۇرلى بايقاۋلارداعى كەزەكتى جەڭىستەرى سۇمدىق پەن پارا سالتانات قۇرعان ورتاق الەۋمەتتىك ورتاعا قاراماستان، وقۋشىلار امبيتسيا، جاسالعان ەڭبەك جانە وزىنە دەگەن سەنىم باردا جەتىستىككە جەتە الاتىندارىن كورسەتتى. جالپى العاندا الەۋمەتتىك موبيلدىلىكتىڭ مۇنداي نىشانى ءبىلىم بەرۋدىڭ ارقاسىندا كۇش­جىگەر مەن ىقىلاستىڭ بارىندا جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشاتىن ناتيجەلەر كورسەتۋگە بولاتىنىنا شىنايى مىسالدار كورسەتتى. ونداي مىسال ليتسەيلەردىڭ جالپى ورتاشا دەڭگەيىن تارتىپ، وقۋشىلاردىڭ دامۋىن جىلدامداتتى. ءتىپتى كوپ جىلدار وتكەننەن كەيىن دە جەكەلەگەن باقىلاۋشىلار الەۋمەتتىك ساتىلار جوقتىعىنىڭ جالپىلاما اتموسفەراسىنا قاراماستان، ءوز ەڭبەگىڭمەن ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنا سەنگەن تۇرىك ليتسەي تۇلەكتەرىنىڭ ايرىقشا پسيحولوگياسى مەن مەنتاليتەتىن اتاپ ءوتتى. مۇمكىن، سول سەبەپتى دە قازىر تۇلەكتەردىڭ كوپشىلىگى كاسىپكەرلەر مەن بيزنەسمەندەر اتاندى، ولار كوبىنەسە تۇرىك كاپيتالىمەن جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتپەن جۇمىسقا جۇمىلدىرىلعان.

تەك قانا ءوز ەڭبەگىمەن – پاراسىز

ولاردىڭ كوبى ءوز تاعدىرىن باستاما مەن امبيتسيالار ءجيى جازاعا ۇشىراپ جاتاتىن مەمسەكتورمەن بايلانىستىرامىز دەپ شەشتى. بىراق ءتىپتى قازىر ۇلتتىق كومپانيالاردا، اكىمدىكتەردە جانە مەمورگانداردا جۇمىس ىستەيتىندەر ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. بۇل قانداي دا ءبىر توڭكەرىسشىل باستامالاردىڭ ارقاسىندا ەمەس، «تۇراقتى كۇش­جىگەر – ۇزاقمەرزىمدىك جەمىس» سحەماسى ءوزىن ايقىن كورسەتكەن تاپ سول ليتسەيلەردە دامۋ العان بەلسەندىلىك، پراگماتيزم، بەيىمدەلگىشتىك جانە قىزمەتتىك بولمىس ەسەبىنەن ورىن الدى. ناتيجەسىندە تۇرىك ليتسەيلەردىڭ تۇلەكتەرىن قازىر اكىمدىكتەردىڭ، قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ، شەشۋشى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ، ۇلتتىق بانك قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلىعىنان تابۋعا بولادى. بىراق بۇل ولار تۇرىكشە العان ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا تۇركيانىڭ مۇددەسىن العا سۇيرەپ ءجۇر دەگەندى بىلدىرمەيدى، سەبەبى ولار ءبىرىنشى كەزەكتە بار ساياسي جۇيەگە قاتىستى جۇمساق. ولار تۇرىك مادەنيەتىنە نەمەسە قوزعالىستىڭ نەگىزىن قالاۋشى فەتحۋللاھ گۇلەن ۋاعىزدايتىن يسلامنىڭ ءبىر ۆەرسياسىن ۇعىنا الار ەدى، الايدا قورىتىندىسىندا ولار ءوز ەلدەرىندە وتتومان يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋ ۋاقىتىنداعى كونترەليتا فورماتىندا ارەكەت ەتەتىن جاڭا جاس تۇركىلەر بولا قويمادى. رەسەيلىك كەيبىر ساراپشىلاردىڭ الاڭداۋشىلىعىنا قاراماي، تۇركيالىق ليتسەيلەردىڭ تۇلەكتەرىنىڭ دىنگە اسا بەرىلۋى از جانە 3­4% اۋماعىندا عانا. ونىڭ ۇستىنە كوبىندە «حيزمەت» قوزعالىسىن باتىس ساراپشىلارى ءدىني بەرىلگەندىكپەن ەمەس، تۇركيالىق ۇلتشىلدىقپەن بايلانىستىرادى. قوزعالىستىڭ شتاب پاتەرى اقش­تا ەكەنىن، ال تۇركيادا بيلىك ءۇشىن كۇرەس بولىنگەن ەليتالار اراسىندا قوزعالىستىڭ ءوز وتانىندا پوزيتسياسىنىڭ جوعالتۋىنا سوقتىرعانىن ەسكەرسەك، قازاقستاندا فەتحۋللاھ گۇلەن مەن ونىڭ جاقتاستارىنىڭ قانشالىقتى ىقپالدى ەكەنىن ايتۋ قيىن. ەگەر نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ورحان پامۋكتىڭ كىتاپتارىنا سۇيەنسەك، تۇركياداعى سەكتالار فورماتى وتە قىزىقتى، بىراق تمد ەلدەرىندە تۇرىك ليتسەيلەرىن اشۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق باستاما تۇركيانىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيى ءۇشىن تىم جوعارى دەڭگەي. ونىڭ ۇستىنە ونىڭ رەسۋرستارداعى يدەيالىق جانە ەكونوميكالىق قولىنىڭ قىسقالىعىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندىقتان تۇركيالىق ليتسەيلەر جوباسى ءىرى حالىقارالىق ويىنشىلاردىڭ جوباسىنا ۇقسايدى. جوققا شىعارمايتىن اقيتقات نارسە، وندا وقىعان جاستاردىڭ ويلاۋ ءورىسىنىڭ وزگەرگەندىگىندە. ەڭ باستىسى – جاستاردى وزدەرىنىڭ ۇمتىلىستارىندا سەنىمدىرەك، ەكپىنمەن كەلە جاتقان ومىردە بىرنارسەنى وزگەرتە الادى دەگەن سەنىمىن كۇشەيتە ءتۇستى. ءوز كەزەگىندە، ول دا قازاقستاندىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك­ەكونوميكالىق جانە مادەني كەلبەتىنە كۇشتى ىقپال ەتت. مۇنداعى ورتادا تۇركى ءتىلى مەن مادەنيەتى ەلەۋلى رولدە بولىپ، ەكونوميكاداعى تۇركيا بيزنەسى ساراپشىلار ەسەبىنشە، شامامەن 10% بولادى.

 بىلىم بەرۋدەن باسقا تۇك تە ەمەس…

ەگەر تۇركيا ىقپالىنىڭ جۇمساق كۇش كوزقاراسى تۇرعىسىنان وسىنشاما ءوسۋى رەسەيلىك ساراپشىلاردى الاڭداتسا، وندا، ءپرينتسيپتى تۇردە، وندا وسىنداي وقۋ ورىندارىن قازاقستاندا روسسوترۋدنيچەستۆو نەمەسە باسقا دا ءبىلىم بەرۋ باستامالارى ارقىلى وقۋ مەكەمەلەرىن اشۋعا ەشنارسە كەدەرگى كەلتىرە المايدى. ال ازىرگە ءبىز سبەربانك مىسالىندا جانە «تۇركيا اعىمى» تۇرىندەگى جوبالاردان رەسەيلىك باسشىلىق ەليتا تۇركيامەن بايلانىستارىن ارتتىرىپ جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ينتەگراتسيالانۋىن جالعاستىرىپ وتىرعانىن كورۋدەمىز. ەگەر قازاقستانداعى تۇركيالىق ليتسەيلەرگە وتكەن جىلدار تۇرعىسىنان كوز جۇگىرتسەك، وندا ولاردىڭ سالىستىرمالى تۇردە كوممەرتسيالانعانىن ايتۋىمىز كەرەك. قازىردىڭ وزىندە ولاردىڭ كەيبىرىندە ايىنداعى وقۋ اقىسى ت100 مىڭنان اسادى. ول، وسى وقۋ مەكەلەرىندە قازاقستاندىق جوعارعى ەليتا مەن ورتا كلاسس باقىۋاتتىلارىنىڭ بالالارى وقي الادى دەگەن ءسوز. ودان باسقا، ليتسەيلەر قازاقستاندىق ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە تىعىز ءسىڭىسىپ كەتۋىنەن ولار مەمتاپسىرما الا الادى دەگەن ءسوز. ول قارجىلىق تۇرعىدان تۇركيالىق مەكتەپتەر قازىردىڭ وزىندە قانداي دا شەتەلدىك كوممەرتسيالىق قۇرىلىمداردارعا نەمەسە قوعامدىق قۇرىلىمدارعا تاۋەلدى ەمەس، قانداي دا مولشەردە جەرگىلىكتى ورتا قاجەتتىلىكتەرىنە جاۋاپ بەرەتىنىن كورسەتەدى. قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە ەر جەتۋىن ەسكەرسەك، مەملەكەت تۇركى ليتسەيلەرى كوپتەگەن جىل جيناقتاعان قۇندى تاجىريبەنى قولدانعان بولار ەدى جانە ول تاجىريبەنى ەلدەگى ءبىلىم جۇيەسىنە گەوساياسيجاعدايدى ەسكەرەوتىرىپ پايدالانعان بولار ەدى. جانە دە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ تاجىريبەسى مەن ەڭ ۇزدىك مەكتەپتەر مەن گيمنازيالاردىڭ تاجىريبەسىن دە سىڭىرگەن بولار ەدى. پرەزيدەنتتىڭ جاريالاعان ءۇش تىلدىلىك ساياساتىن، سونداي­اق ءوساىپ كەلە جاتقان قىتاي ىقپالىن نازارعا الا وتىرىپ، تۇركيالىق ليتسەيلەردى وزگەرىپ وتىرعان حالىقارالىق جاعدايعا بەيىمدەۋگە بولار ەدى. سەبەبى ەلدىڭ ىشكى كەڭىستىگى سىرتقى فاكتورلارعا وتە كۇشتى تاۋەلدى عوي.

kaztag.info