Köz qaras

Qazaqstandağı türik liceyleri qajet pe?

kerey.kz

 |  Jun 17, 2015

QazTAG – Daniyar Serikov. Qazaq­türik liceyleri Qazaqstanda osımen jiırmadan astam jıl jwmıs jasap keledi. Olardıñ qaynar bastauında köp qazaqstandıqtar «mwnıñ artında kim twr jäne olar ne üşin wyımdastırıldı?» degen swraqtarın qoyıp jattı. Ne degenmen qazirgi älemde poskeñestik respublikalarğa tek jalpı igilikterdi engizu üşin ğana ölşeusiz küş­jigerin salatındar az. Onıñ üstine, eger adal niettiñ özi de damuşı el märtebesinde twrğan memleketten şığıp otırsa. Ädette mwnday bastamalar şınayı maqsat­ müddelermen öteledi nemese ornatılğan qarım­qatınastar jüyesine kirpiş bolıp qalanadı. Osı jağınan alğanda qazaq­türik liceyleri geosayasi ilgerileu, dildi özgertu jäne eldiñ öskeleñ böligin qayta formattau twrğısınan öz rölin atqardı. Jeñil tilmen aytqanda, qazaqstandıq qoğamdağı jas generaciyanıñ azğantay böligin özgertip, transformaciya tudırdı.

Liceyler tamaşa, jeñimpazdar – bäri qayda

Türik liceyleriniñ 1990 jıldardağı jetistigi olardıñ jañalığımen, ağılşın tiliniñ bar boluımen jäne birinşi jas oqıtuşılardıñ passionarlığımen tüsindirildi. Odan özge, WBT­men parapar keletin bäsekeli irikteu strategiyası bastapqıda sınıptardı qalalar men auıldardan oquşılardı paranıñ emes, olardıñ darınınıñ arqasında 90%­ğa toltıruğa mümkindik berdi. Wldar men qız balalardıñ zeyini oquğa şoğırlanğan atmosferada jarıs ruhı payda boldı. Bwdan bölek, liceylerdegi oqıtu köbirek ozat oquşılarğa bağıttaldı, bwl közge az körinetinderdi öz artınan tartatın yadro qwruğa mümkindik berdi. Onday elitarlıq orta mektepterdegi bağdarlarğa wqsağan joq, soñğılarında postkeñestik jüye inerciya boyınşa oquşılardıñ ortaşa deñgeyine jwmıs istep, qalıs qaluşılar men meylinşe üzdikterdi retke keltirip otırdı. Ol kezde türik liceyleriniñ ortası, köp baqılauşılardıñ moyındauı boyınşa, özine bastapqıda köp alğa wmtıluşılardı siñirip jatqan edi. Bastapqı kezeñde liceyler türik biznesmenderiniñ aqşasına qarjılandırıldı, onıñ köp böligi «Hizmet» qozğalısımen tikeley baylanıstı boldı. Alğaşqı salımdardıñ qorıtındısı liceyşilerdiñ wlttıq jäne halıqaralıq olimpiadalardağı köptegen jeñisteri boldı. Onday jetistikterdiñ bastı kepili köp ümit küttiretin oquşılarğa olardıñ liceydegi oquınıñ eñ basınan bastap şınayı investiciyalar qwyu, jeñisterge tereñ uäjdendiru üşin olimpadağa qatısuşılarğa erekşe atmosfera jasau boldı, bwlar pändegi öz bilimiñdi maqsattı türde tereñdetuge mümkindik berdi. Liceyşilerdiñ olimpiadalardağı jäne san türli bayqaulardağı kezekti jeñisteri swmdıq pen para saltanat qwrğan ortaq äleumettik ortağa qaramastan, oquşılar ambiciya, jasalğan eñbek jäne özine degen senim barda jetistikke jete alatındarın körsetti. Jalpı alğanda äleumettik mobil'diliktiñ mwnday nışanı bilim berudiñ arqasında küş­jiger men ıqılastıñ barında jaña perspektivalar aşatın nätijeler körsetuge bolatınına şınayı mısaldar körsetti. Onday mısal liceylerdiñ jalpı ortaşa deñgeyin tartıp, oquşılardıñ damuın jıldamdattı. Tipti köp jıldar ötkennen keyin de jekelegen baqılauşılar äleumettik satılar joqtığınıñ jalpılama atmosferasına qaramastan, öz eñbegiñmen nätijege qol jetkizuge bolatınına sengen türik licey tülekteriniñ ayrıqşa psihologiyası men mentalitetin atap ötti. Mümkin, sol sebepti de qazir tülekterdiñ köpşiligi käsipkerler men biznesmender atandı, olar köbinese türik kapitalımen jäne sırtqı ekonomikalıq qızmetpen jwmısqa jwmıldırılğan.

Tek qana öz eñbegimen – parasız

Olardıñ köbi öz tağdırın bastama men ambiciyalar jii jazağa wşırap jatatın memsektormen baylanıstıramız dep şeşti. Biraq tipti qazir wlttıq kompaniyalarda, äkimdikterde jäne memorgandarda jwmıs isteytinder aytarlıqtay nätijelerge qol jetkizdi. Bwl qanday da bir töñkerisşil bastamalardıñ arqasında emes, «twraqtı küş­jiger – wzaqmerzimdik jemis» sheması özin ayqın körsetken tap sol liceylerde damu alğan belsendilik, pragmatizm, beyimdelgiştik jäne qızmettik bolmıs esebinen orın aldı. Nätijesinde türik liceylerdiñ tülekterin qazir äkimdikterdiñ, qoğamdıq instituttardıñ, şeşuşi wlttıq kompaniyalardıñ, Wlttıq bank qwrılımdarınıñ basşılığınan tabuğa boladı. Biraq bwl olar türikşe alğan biliminiñ arqasında Türkiyanıñ müddesin alğa süyrep jür degendi bildirmeydi, sebebi olar birinşi kezekte bar sayasi jüyege qatıstı jwmsaq. Olar türik mädenietine nemese qozğalıstıñ negizin qalauşı Fethullah Gülen uağızdaytın islamnıñ bir versiyasın wğına alar edi, alayda qorıtındısında olar öz elderinde Ottoman imperiyasınıñ ıdırau uaqıtındağı kontrelita formatında äreket etetin jaña jas türkiler bola qoymadı. Reseylik keybir sarapşılardıñ alañdauşılığına qaramay, türkiyalıq liceylerdiñ tülekteriniñ dinge asa berilui az jäne 3­4% aumağında ğana. Onıñ üstine köbinde «Hizmet» qozğalısın batıs sarapşıları dini berilgendikpen emes, türkiyalıq wltşıldıqpen baylanıstıradı. Qozğalıstıñ ştab päteri AQŞ­ta ekenin, al Türkiyada bilik üşin küres bölingen elitalar arasında qozğalıstıñ öz otanında poziciyasınıñ joğaltuına soqtırğanın eskersek, Qazaqstanda Fethullah Gülen men onıñ jaqtastarınıñ qanşalıqtı ıqpaldı ekenin aytu qiın. Eger Nobel' sıylığınıñ laureatı Orhan Pamuktiñ kitaptarına süyensek, Türkiyadağı sektalar formatı öte qızıqtı, biraq TMD elderinde türik liceylerin aşu jönindegi strategiyalıq bastama Türkiyanıñ sayasi mädenietiniñ deñgeyi üşin tım joğarı deñgey. Onıñ üstine onıñ resurstardağı ideyalıq jäne ekonomikalıq qolınıñ qısqalığın eskeru kerek. Sondıqtan türkiyalıq liceyler jobası iri halıqaralıq oyınşılardıñ jobasına wqsaydı. Joqqa şiğarmaytın aqitqat närse, onda oqığan jastardıñ oylau örisiniñ özgergendiginde. Eñ bastısı – jastardı özderiniñ wmtılıstarında senimdirek, ekpinmen kele jatqan ömirde birnärseni özgerte aladı degen senimin küşeyte tüsti. Öz kezeginde, ol da qazaqstandıq qoğamnıñ äleumettik­ekonomikalıq jäne mädeni kelbetine küşti ıqpal ett. Mwndağı ortada türki tili men mädenieti eleuli röl'de bolıp, ekonomikadağı türkiya biznesi sarapşılar esebinşe, şamamen 10% boladı.

 Bilim beruden basqa tük te emes…

Eger Türkiya ıqpalınıñ jwmsaq küş közqarası twrğısınan osınşama ösui reseylik sarapşılardı alañdatsa, onda, principti türde, onda osınday oqu orındarın Qazaqstanda Rossotrudniçestvo nemese basqa da bilim beru bastamaları arqılı oqu mekemelerin aşuğa eşnärse kedergi keltire almaydı. Al äzirge biz Sberbank mısalında jäne «Türkiya ağımı» türindegi jobalardan reseylik basşılıq elita Türkiyamen baylanıstarın arttırıp jäne ekonomikalıq twrğıdan integraciyalanuın jalğastırıp otırğanın körudemiz. Eger Qazaqstandağı türkiyalıq liceylerge ötken jıldar twrğısınan köz jügirtsek, onda olardıñ salıstırmalı türde kommerciyalanğanın aytuımız kerek. Qazirdiñ özinde olardıñ keybirinde ayındağı oqu aqısı T100 mıñnan asadı. Ol, osı oqu mekelerinde qazaqstandıq joğarğı elita men orta klass baqıuattılarınıñ balaları oqi aladı degen söz. Odan basqa, liceyler qazaqstandıq orta bilim beru jüyesine tığız siñisip ketuinen olar memtapsırma ala aladı degen söz. Ol qarjılıq twrğıdan türkiyalıq mektepter qazırdiñ özinde qanday da şeteldik kommerciyalıq qwrılımdardarğa nemese qoğamdıq qwrılımdarğa täueldi emes, qanday da mölşerde jergilikti orta qajettilikterine jauap beretinin körsetedi. Qazaqstannıñ memleket retinde er jetuin eskersek, memleket türki liceyleri köptegen jıl jinaqtağan qwndı täjiribeni qoldanğan bolar edi jäne ol täjiribeni eldegi bilim jüyesine geosayasijağdaydı eskereotırıp paydalanğan bolar edi. Jäne de Nazarbaev ziyatkerlik mektepteriniñ täjiribesi men eñ üzdik mektepter men gimnaziyalardıñ täjiribesin de siñirgen bolar edi. Prezidenttiñ jariyalağan üş tildilik sayasatın, sonday­aq ösäip kele jatqan qıtay ıqpalın nazarğa ala otırıp, türkiyalıq liceylerdi özgerip otırğan halıqaralıq jağdayğa beyimdeuge bolar edi. Sebebi eldiñ işki keñistigi sırtqı faktorlarğa öte küşti täueldi ğoy.

kaztag.info