قازاق قانداي قابىلەتىنەن ايىرىلدى؟
kerey.kz
حات تانيتىن قازاقتىڭ ءبارى ءبىلۋى كەرەك. وتە كونە عاسىردان بەرى كەلە جاتقان «ايازبي» دەيتىن ەرتەگى بار. ەرتەگىنىڭ جەلىسى مىناداي: ەرتەدە مادان دەگەن حان بولىپتى دەپ باستالادى، ول ءوزىنىڭ قىرىق ءۋازىرى ارقىلى جەر بەتىندەگى ەڭ جامان (بولاشاق ايازبي) ادامدى ىزدەستىرەدى. ۋازىرلەر «ەڭ جامان ادام مىناۋ» دەپ ءبىر ادامدى الىپ كەلەدى. وعان اتىڭ كىم، دەسە، «جامانمىن» دەپ جاۋاپ بەرەدى.
شىن مانىندە، جامان جامان بولماي شىعادى، ونىڭ سىنشىلىق قابىلەتى اسا قاتتى دامىعان، كورەگەن ادام بولىپ شىعادى. ونىڭ وسى ءبىر قاسيەتىنە ءتانتى بولعان حان جاماندى شاقىرىپ الىپ، سۇرايدى:
– ەي، جامان سەن مەنى سىناشى، مەن نەشە اتامنان بەرى حان ەكەنمىن؟ – دەيدى. جامان:
– جارايدى! – دەپ، جامان تاقتا وتىرعان حاننىڭ الدى-ارتىن شولىپ شىعىپ، الدىنا كەلىپ، حاننىڭ بەتىنە تىكە قاراپ تۇرىپ:
– تاقسىر حانىم! اقىل-ويىڭ ەشكىمنەن كەم ەمەس، بىراق حاندىق قارا باسىڭدا، قارادان تۋىپ حان بولعانسىز، اتاڭدا حاندىق جوق،- دەيدى. حان جاماننىڭ ءسوزىن ءبولىپ:
– جوق، قاتە ايتاسىڭ! مەن جەتى اتامنان بەرى حانمىن. ءوزىمدى قويعاندا التى اتامدى قايدا جىبەرەسىڭ؟ – دەپ زەكىرەدى. جامان ساسپايدى.
– جوق، تاقسىر! ءسىزدىڭ قارا باسىڭىزدان باسقا تەگىڭىزدە حاندىق جوق. ءسىز ناعىز ناۋبايشىنىڭ بالاسىسىز،-دەيدى.
حان نە دەرىن بىلمەي، تۋعان اناسىن الدىرىپ، شىندىقتى ايتۋىن سۇرايدى. اناسى بولعان جايدىڭ اقيقاتىن ايتىپ، ونىڭ شىن مانىندە حاننىڭ ۇلى ەمەس ەكەنىن، وزىنە دەيىنگى ون توعىز ايەلدى اكەسى ءزارلى حان كىلەڭ قىز تۋعانى ءۇشىن جارىپ ولتىرگەندىگىن، قۇرساعىنا كوتەرگەنى قىز ەكەنىن تاۋىپتەر ارقىلى ءبىلىپ، شىبىن جانىن ساقتاۋ ماقساتىندا وزىمەن ءبىر مەزگىلدە ۇل كوتەرگەن سارايداعى ناۋبايشىنىڭ ايەلىمەن جاسىرىن كەلىسىپ، كەيىن كۇنى جەتكەسىن نارەستەلەردى الماستىرىپ، سودان بەرى ەكەۋى بۇل جونىندە ەشكىمگە ءتىس جارماعاندارىن تاپتىشتەيدى. حان:
– ياپىرماي، مەنىڭ ناۋبايشىنىڭ بالاسى ەكەنىمدى قايدان ءبىلدىڭىز؟ – دەيدى. سوندا جامان:
– مەن جامان-جاقسى بولسام دا ۇيىڭىزگە كەلگەن قوناق ەدىم. حانداردىڭ ىشەر اسى – جال مەن جايا اۋزىڭىزعا تۇسپەي، نان، كوجە ءتۇسىپ، مەنى كەلىسىمەن اسپازعا جىبەردىڭىز. سالتىڭىزعا تارتتىڭىز. ءسىزدىڭ حان تۇقىمىنان ەمەس ەكەنىڭىزدى سودان بايقادىم، – دەيدى.
وسى سياقتى مىسالدار كوپ. مىسالى، تولىباي دەيتىن اتبەگى-سىنشى جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ، اناداي جەردە جاتقان اتتىڭ قۋباسىن كوزى شالادى. تىزگىندى تارتىپ تۇرا قالىپ: «مىناۋ ەرەن جۇيرىكتىڭ باسى ەكەن، يمەك تۇمسىق، بوكەن تاناۋ، كوزىنىڭ ويىندىسى تەرەڭ، جار قاباق، ەكى جاقتىڭ ورتاسى الشاق، تىستەرى ءالى جالتىراپ تۇر، سۇيەگى قانداي اسىل ەدى جانۋاردىڭ. مىنا تۇمسىعىنا قاراعاندا شوقتىعى بيىك، اياعى ۇزىن، قويان تىرسەك، سەرپىنى قاتتى، ءسىڭىرلى ەكەن. قۇمداۋىت، بوساڭ، كوبەلەڭ جەردە بايگە بەرمەيتىن جىلقى. جاسى توعىزدان اسىپ، ونعا قاراعان دەر شاعىندا ولگەن ەكەن، جانۋار. اتتىڭ ولگەنىنە ءۇش جىل بولىپتى» دەپتى.
بۇل دۇنيەلەردى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ بۇرىنعى قازاقتار الدىنداعى تۇرعان ءتىرى جاننىڭ كوزگە كورىنىپ تۇرعان سىرتقى سيپاتىن بىلاي قويىپ، ونىڭ تەك-تۇقىمى كىم ەكەنىن تانيتىن. بۇنداي قابىلەتتى قازاق «سۇڭعىلالىق» دەپ اتاعان. مىنا تولىبايدى كورمەيسىز بە، دالا دا قاڭسىپ جاتقان قۋ باسقا قاراپ قالاي سويلەگەنىن.
ءبىزدىڭ قازاق ءدال وسى قابىلەتىنەن ايىرىلىپ قالدى. دوس پەن قاستى اجىراتپايدى؟ شىعىس دانالىعى دەسەك تە بولار، «قورلىققا (قور بولعان) ۇشىراعان جۇرت قابىلەتىنەن ايىرىلادى» دەيتىن ءتامسىل بار. دەمەك، قور بولۋ دەگەن نە سوعان توقتالايىق. اباي ايتادى: «كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سونان قاشپاق كەرەك: اۋەلى – ناداندىق، ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك، ءۇشىنشى – زالىمدىق. ناداندىق – ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعى، دۇنيەدە ەشبىر نارسەنى ولارسىز ءبىلىپ بولمايدى. بىلىمسىزدىك حايۋاندىق بولادى. ەرىنشەكتىك – كۇللى دۇنيەدەگى ونەردىڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق، جىگەرسىزدىك، ۇياتسىزدىق، كەدەيلىك – ءبارى وسىدان شىعادى. زالىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا، ادامنان بولىنەدى، ءبىر جىرتقىش حايۋان قيسابىنا قوسىلادى» دەيدى.
بۇنداي قورلىقتان قالاي قۇتىلۋعا بولادى؟ ونىڭ جولىن تاعى دا اباي ايتادى: قورلىقتىڭ ەمى – حاللاقىنا ماحاببات، حالىق عالامعا شاپقات، – دەيدى. دەمەك، قاۋىمىنىڭ حاللاققا (يمانعا) سەنىم-ماحابباتى جوعالسا، حالىق عالامعا (ەل-جۇرتقا) مەيىرىم-شاپاعاتى ازايسا، ول جۇرت قابىلەتىنەن ايىرىلىپ قور بولادى ەكەن.
بەكەن قايراتۇلى
facebook پاراقشاسىنان الىندى
پىكىر قالدىرۋ