وباستا مەن كەرقۇلا اتتى كەندەباي باتىر ەدىم… حاننىڭ تاپسىرماسىمەن التىن قۇيرىقتى قۇلىندى ىزدەپ ءجۇرىپ، وسى ەلگە تاپ كەلدىم. الا-قۇلا تىلدە سويلەيتىن يەسىز جۇرت ەكەن… الاپات قارا قۇيىن ۇشىرىپ اكەتكەن قۇيرىق-جالى التىن قۇلىندى تاۋىپ، كوڭىلىم جايلانعان سوڭ، مۇندا نە ءۇشىن كەلگەنىمدى دە ۇمىتىپ، تاق كورمەگەن بەيقام ەلگە پاتشا بولىپپىن… ءبىر كىسى تاققا وتىرسا، مىڭ كىسى اتقا مىنەدى – قۇزىرىما قۇلدىق ۇرىپ، قىزمەتىن ۇسىنىپ، ەرتەگىنىڭ ەتى ءتىرى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبارى ماڭىما ءوزى-اق جينالدى. ەشكىمدى ارنايى شاقىرتقام جوق.

حاننىڭ قىرىق ءۋازىرى بولماي ما… كولتاۋىسار، ءوزى سۇرانىپ، قازىنانى باسقاردى. ساققۇلاق – ىشكى-سىرتقى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن باقىلادى. تاۋسوعار – اسكەرباسى، جەلاياق سپورت ءۋازىرى بولدى. قىرىق وتىرىكتى زۋىلداتقاندا كىرپىگىن قاقپايتىن ء(ھام بەتى بۇلك ەتپەيتىن) تازشا – اقپارات-ناسيxات قۇرالدارىنىڭ قۇلاعىن ۇستادى. شايتاندى الداعان اسقان اقىل يەسى الداركوسە – باس ءۋازىرىم بولدى… قوجاناسىر مادەنيەت سالاسىنا يەلىك ەتتى. ۇر توقپاقتى پوليتسيا، جەزتىرناقتى ارنايى جاساق باستىعى ەتتىم. جالماۋىز كەمپىر زىنداندى كۇزەتەتىن بولدى… قۇيىرشىق مەنى قولدايتىن پارتيالار قۇرىپ، ماداق كىتاپتار جازۋمەن اينالىستى… ەرتەگىنىڭ ەڭ كۇلكىلى تۇلعالارى جارعاقباس، شيبۇت، قىلكەڭىردەكتەرگە دەيىن اسا بيىك لاۋازىمدى ورىندارعا تاعايىندالدى…

بىراق پاتشالىق قانشا ۇلكەن بولعانمەن، بارىنە بىردەي قىزمەت جەتە بەرە مە – شەنەۋنىكتىك ورىننان قاعىلعان دامەلى بەلسەندىلەر مەن تاعى ءبىراز قاۋقارسىز جۇرت قارسى شىقتى… ولارعا انا قىزمەتسىز قالعان شىناشاقتاي قاڭباق شال – كوسەم بولدى. ءتۇبى، ءبىر پالە شىقسا، سول قۋدان شىعا ما دەپ، سەسكەنەم… “قاڭباق شالدا قاۋقار جوق، ءۇپ ەتكەن جەلگە توتەپ تۇرا المايدى!” دەپ، ساققۇلاق قۇلاعىما كۇندە سىبىرلايدى. سوندا دا قورقام… جۇمىرتقانى جارىپ، جەردىڭ ميىن شىعاردىم دەپ، ديۋدىڭ زارەسىن العان پالەكەتتەن ءبارىن كۇتۋگە بولادى… جالپى، جاۋدان قايتپاعان جۇرەگىم، پاتشا بولعالى، ءار نارسەدەن سەكەمشىل تارتتى… كەيدە ەش سەبەپسىز بويىمدى ۇرەي بۋعاندا، جالپاق جاتقان ۇشى-قيىرسىز ەرتەگى الەمىندە باتىر اتى شىققان وزىمنەن ۇيالام. كوزىمە كورىنگەن كۇدىكتىنىڭ ءبارىن زىندانعا تاستاتقىم كەلىپ تۇرادى… بىراق ساققۇلاقتىڭ ايتقانى راس ەكەن – قاڭباق شال ءبىر ۇرلەگەننەن قالمايتىن، تۇك سالماعى جوق سايقىمازاق، سۋايت بولىپ شىقتى. شاڭكىلدەپ، جىنىما تيە باستاسا، كۇلدىبادام بايعۇستى “فۋ-ۋ!” دەپ ءۇرىپ، ۇشىرىپ جىبەرەم…

پاتشالىقتاعى ءدىن ىستەرىن ەرتەگىنىڭ بويى ءبىر قارىس، ساقالى قىرىق قارىس دەگەن ايگىلى كەيىپكەرى قاداعالاسىن دەپ شەشتىك. ەل بولعان سوڭ، ونىڭ بايى، كەدەيى، ورتاشاسى، قايىرشىسى بولماي ما… ايتپەسە، ونىڭ نەسى ەل؟!. كەدەيدى قويشى…- بۇل ەلدە تاس لاقتىرساڭ، ءبىر كەدەيگە تيەدى… باي تابۋدىڭ امالىن ىزدەدىك. اقىرى، جاۋدان ولجالاعان، بۇلىندىدەن قالعان مول دۇنيەدەن شىق بەرمەس شىعايبايدىڭ ۇرپاقتارى مەن ءبىر توپ قايىرشىعا مال-مۇلىك ءبولىپ بەرىپ، باي قىپ تاعايىندادىق… ايتپاقشى، وزىنە لايىق ءتولتۋما بانديت-قاراقشىلارى بولماعان ەل – ەل مە؟!. قاپتاپ جۇرگەن ءىبىلىس-شايتان، جىن-پەرى، بۇزاقى داۋلەر مەن ديۋلار، ايتقىزباي-اق، وزدەرى ءبىلىپ، بىردەن قاراقشىلىق جولعا ءتۇستى. ەڭ ۇلكەن “اۆتوريتەتتەرى” – جالعىز كوزدى ءداۋ… ءسويتىپ، ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ەل بولدىق. جاقسى ەل بولدىق. جاقسى بولاتىنىمىز، ءبىز بارلىق جاعىنان دامىدىق. ماسەلەن، بۇرىن باي جوق ەدى، ەندى باي دەگەن بىزدە ءيتتىڭ باسىنان كوپ… مىڭعىرعان مالدارى پاتشالىعىمىزدىڭ اينالاسى التى ايشىلىق كەڭ-بايتاق جەرىنە سيماي، شەتەل اسىپ جايىلاتىن بولدى. كەدەي ونسىز دا كوپ ەدى، ەندى سانىنا ادام جەتپەس سىڭسىعان قالىڭ توبىرعا اينالدى… اسىرەسە، ۇرى كوپ!.. باي ەكەنمىن، كەدەي ەكەنمىن دەمەيدى – شاماسى كەلسە، ىڭعايىن تاپسا، ءبارى ۇرلايدى!.. كەدەي – كۇنى ءۇشىن، باي – باسەكە ءۇشىن ۇرلادى. پارا الىپ، پارا بەرۋ – ۇلتتىق ويىن، كادەلى ءداستۇر-سالتىمىز بولىپ كەتتى!.. بويى ءبىر قارىس، ساقالى قىرىق قارىس – ءدىندى جاقسى ناسيxاتتادى. مەشىت-مەدىرەسەدەن اياق الىپ جۇرە المايسىز… سالدە وراۋ – سانگە اينالدى. وسى ەلدەگى جاندى-جانسىزدىڭ بارىنە xالال، يا xارام دەگەن بەلگى سوعىلىپ، يماندى، يمانسىز دەگەن تاڭبا ۇرىلدى. دۇنيەنىڭ بار قيىرىنان كەلگەن ءدىني اعىمداردىڭ كوكتەپ-ونگەنى سونشا – بۇل ەلدى جايناعان ءدىني گۇلستان دەرسىڭ!..

ءبىز، قىسقاسى، قاتتى دامىدىق… دامىعانىمىز سونشا، ءبىرىن-ءبىرى تىڭدامايتىن، ءبىر-بىرىنە سەنبەيتىن قىرىق قۇراۋ جاماعاتقا اينالدىق… بارىنەن دە: كەدەي – باي بولسام، باي – قۇداي بولسام دەگەن يدەولوگيا باسىم ءتۇستى! بۇل ەكەۋىنىڭ (باي مەن كەدەيدىڭ) باسىن بىرىكتىرۋ – قيىننىڭ قيىنى ەكەن… پاتشا بولعان سوڭ، بارىنە جاققىڭ كەلەدى، بارىنە بىردەي بولعىڭ كەلەدى – ەكى جاعىنا كەزەك تولقىپ، شارشادىم. ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىن ۇستاعان سۋعا كەتەتىنىن ويلاپ، اقىرى، ەكەۋىن دە بەتىمەن جىبەردىم… الگى نە ادال، نە xارام، كىم يماندى، كىم يمانسىز ەكەنىن انىقتاعىش شىركىندەردىڭ ءوزى سيىردىڭ بۇيرەگىندەي بىتىراپ، جىك-جىك بولىپ الىپتى!.. و باستا سولاردان ءبىر سۇيەۋ كورەم بە دەپ، جاقىن تارتىپ ەدىم، ەندى وسىلار بىردەڭەنى بۇلدىرمەسە ەكەن دەپ، زارەمىز قالماي، قايىرىپ، قاقپايلاپ، ارەڭ يە بولىپ وتىرعان جاعدايعا جەتىپپىز…

“ەندى بۇگىن قاراسام…” دەپ، وسى ەلدىڭ ءبىر شايىرى ايتپاقشى، اينالاعا كوز سالسام، بۇل جۇرتتىڭ ءتىلى عانا ەمەس، نيەت-قۇلقى دا سول الا-قۇلا قالپى… مەن ساراي ماڭىندا كۇن نۇرىنداي جارقىلداپ، ويناق سالعان التىن قۇيرىقتى قۇلىندى قىزىقتاپ جۇرگەندە، كولتاۋىسار پاتشالىقتىڭ ەن قازىناسىن سۇراۋسىز دۇنيەدەي باۋىرىنا باسىپتى. كول قۇرعاتقانداي، ءبىر ۇرتىنا قاقتاپ سورعانىن ءبىر ۇرتىنان بۇركىپ شاشىپ، شايقاپ ءجۇر… قاپتاعان ۋازىرلەرىم مەن بي، قازى، باي-باعلاندارىم دا مەنەن گورى سونى ماڭايلاپ كەتىپتى. مالىن قايدا سيعىزارعا بىلمەي سەندەلگەن توعىز توڭقىلداق، ءبىر شىڭكىلدەك جاڭا پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزەيىك دەپ، شۋ-شۋ ەتەدى. بۇلاردىڭ تۇپكى ويىندا نە بارىن ءبىر قۇداي ءبىلسىن!.. مەن ەندى قويماي-قويماي وڭمەڭدەپ، سارايعا جاقىنداڭقىراپ كەتسە، ءبىر-اق ۇرلەپ ۇشىرىپ، ەل شەتىنە شىعارىپ جىبەرەتىن قاڭباق شالدان ەمەس، كولتاۋىساردىڭ ەشقانداي قازىنا شاق كەلمەيتىن وبىر ۇرتىنا تابىنعان وسى يگى-جاقسى، شەن-شەكپەندى مەشكەيلەردەن قاۋىپ قىلا باستادىم… ابىرجىپ، باس ۋازىرىمە قاراسام، تۇك بىلمەگەندەي جىلميادى دا وتىرادى… وسىنىڭ جىلىم جىميىسىنان قورقام!.. قۇلاعىنا دەيىن سەمىرىپ، ماي باسقان ساققۇلاعىم دا مارعاۋ…- ماعان، ادەتتە، وڭاشا ايتاتىن سىبىر-سىبىر قۇپيا اڭگىمەلەرىن دە ازايتتى. ء“بارى جاقسى، ەل تىنىش، جىن-شايتاندار قاتاڭ باقىلاۋدا، جالعىز كوزدى ءداۋ – زىنداندا” دەپ، تىنىشتاندىرىپ قويادى… سەنگىڭ كەلەدى… بىراق ءبارى جاقسى بولسا، وندا زىندان نەگە اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ، تولىپ بارادى؟.. ساققۇلاقتى شاقىرىپ الىپ:

- ساكە، بۇل قالاي بولدى؟.. وسى…جالماۋىز، ۇر توقپاقتار قىلمىس الەمىمەن اۋىز جالاسىپ كەتكەن جوق پا، قالاي ويلايسىڭ؟ – دەپ، سۇراسام:
- بىلمەدىم…- دەپ كۇمىلجيدى. – بىراق، تاقسىر، الاڭسىز بولىڭىز، ءبارى قاتاڭ باقىلاۋدا! – دەپ، ۇيرەنشىكتى اۋەنىنەن جازبايدى.
- حو-و-ش… ال ەندى قازىنا نەگە تالان-تاراج؟ وسى…كولتاۋىسار دا ساۋ سيىردىڭ جاپاسى ەمەس سياقتى… قالاي ويلايسىڭ؟
- ول… قازىنانىڭ جارتىسى – سىزدە دەپ ءجۇر عوي…
- قالايشا؟! – دەدىم شوشىپ كەتىپ.
- التىننان الپىس قۇلاش ەسكەرتكىشىڭىزدى سوقتىرىپ جاتىر ەكەنسىز… التىن قۇيرىقتى قۇلىنىڭىزعا التىننان ساراي تۇرعىزىپسىز…
- سو-و-لاي ما؟!.
- كەرقۇلانىڭ ابزەل-تۇرمانىنا دەيىن ساف التىننان ەكەن…
- توقتا! توقتا!..- دەپ، اشۋمەن اقىرىپ جىبەردىم سول كەزدە. – جالا! قىپ-قىزىل جالا!

ساققۇلاقتى قۋىپ شىعىپ، ساراي ماڭىن تەكسەرىپ شىقتىم… ماسقارا بولعاندا… ءبارى راس ەكەن!.. بۇل نە سۇمدىق!..

وسىنىڭ ءبارى از بولعانداي، جانە ءبىر جۇتتىڭ شەتى قىلتيدى. قۇس قاناتى كۇيگەن ءشول ايماقتارداعى تۇيەسى كوپ ەلدەردەن كەلگەن ساۋداگەرلەرگە جانتاق ساتىپ كۇنەلتەتىن كەدەي-كەپشىككە دە ءبىر اۋىرتپالىق تونگەن ەكەن… جانتاق شىقپاي قالىپتى… ەندى مۇنىڭ اياعى نە بولار؟.. بىردەڭەنى ءبۇلدىرىپ، بۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الۋدى عانا ويلاپ جۇرگەن انا جىن-جىپىر، ديۋ-پەرى، تۇلەن-شايتانداردىڭ، اسىرەسە، انا قاڭباق شالدىڭ دا كۇتكەنى – سول ەمەس پە… ونداي اتتى كۇن تۋا قالسا، جانىمدا كەرقۇلادان باسقا كىم قالار ەكەن…دەپ ۋايىمدادىم.

ءسويتىپ جۇرگەندە، كۇندەردىڭ كۇنى، جار دەگەندەگى جالعىز سەرىگىم، استىمداعى كەرقۇلا تۇلپار… سەناتقا دەپۋتات بولعىسى كەلەتىنىن ايتقاندا، توبەدەن ۇرعانداي بولدىم!.. ەندى جەتپەگەنى وسى ەدى دەدىم… ارينە، مەنىڭ قاناتتى كەرقۇلام مىنا جۇرگەن قوماعاي ۋازىرلەرىمنىڭ كوبىنەن اقىلدى. ايتسە دە… ەرتەگى ەمەس، انا، يا شىن، يا جالعان دۇنيەدە، ءوزىن جەردەگى قۇداي دەپ جاريالاعان ءبىر پاتشا، اسىپ-تاسىپ، ەسىرىك بۋعانى سونشا، ءمىنىپ جۇرگەن اتىن سەناتقا تاعايىنداپ، تاريxقا مازاق بولعانىنان xابارىم بار ەدى… مەنىڭ ونداي ەمەس، قۇدايعا شۇكىر، اقىل-ەسىم ءالى ورنىندا عوي!.. “باسى ازات، جۇرەگى تۇكتى كەندەباي ەدىم ءبىر كەزدە – ەندى كىم بولدىم… قاي سايتان مەنى بوتەن ەلگە پاتشا بول دەپ ازعىرعان؟!.” دەپ، قايعىردىم…

قىسقاسى، ۇزاق تولعانىپ، بۇل ەلدە بۇدان ءارى قالۋعا بولمايتىنىن ۇقتىم… كەرقۇلانىڭ قۇيرىعىنان ءبىر تال قىل الىپ، تۇتاتتىم. مانساپقا قىزىعىپ، ميى اينالعان كەرقۇلا ءدۇر سىلكىنىپ، ءباز قالپىنا ءتۇستى. باسىن شۇلعىپ، كىسىنەپ-كىسىنەپ جىبەردى… “كەشىر، كەندەباي، اينالاما قاراپ، اقىلىمنان اداسىپپىن!..” دەدى… تۋرا سولاي دەدى… ءوزى جوقتا الىپ بايتەرەكتىڭ باسىنداعى ۇيادا جاتقان بالاپاندارىن ايداھاردان قۇتقارعانىم ءۇشىن، التىن قۇيرىقتى قۇلىننىڭ وسى ەلدە ەكەنىن ايتىپ، جانىڭ قينالعاندا تۇتاتارسىڭ دەپ، ءبىر تۇتام قاۋىرسىن ءجۇنىن جۇلىپ بەرگەن سامۇرىق قۇس ەسىمە ءتۇستى. جانقالتامنان دەرەۋ سونى الىپ، تۇتاتتىم. الىپ قاناتتارى اسپان استىن قارا بۇلت قۇرساعانداي دۇرلىكتىرىپ، سول ساتىندە ول دا جەتتى… يەسىز قالعان ەلدى قاڭباق شالعا تاستاپ، كۇن شاپاعىنداي جالتىلداعان التىن قۇيرىقتى قۇلىندى الىپ، مەن – كەرقۇلاعا، كەرقۇلا – سامۇرىققا ءمىنىپ، باياعى ءوزىم كەلگەن التى تاۋدىڭ ار جاعىنا استىق…

… ايتپاقشى، مەن التىن قۇيرىقتى قۇلىندى نەگە ىزدەپ ەدىم؟.. و باستا مەنى وسى ساپارعا اتتاندىرعان xاننىڭ ايتۋىنشا، ونى ازاپ شەگىپ، ۇزاق جول كەشىپ ىزدەپ، تاۋىپ، قاسيەت-كيە تۇتقان ەلدىڭ ابىرويى اسىپ، باقىتى تاسىپ، ماڭگى جاساماق ەكەن!.. سوسىن، ادەتتە، ەرتەگى قالاي اياقتالۋشى ەدى؟.. ءيا… اقىرى، التىن قۇيرىقتى قۇلىندى امان-ەسەن xانعا تابىس ەتىپپىن. حان ۇلان-اسىر توي جاساپتى. اي دەسە – اۋزى، كۇن دەسە – كوزى بار سۇلۋ قىزىمەن قوسا، بار بايلىعىنىڭ جارتىسىن ماعان بەرىپتى. وتىز كۇن ويناپ، قىرىق كۇن تويلاپپىز. مەن، ءسويتىپ، باي بولىپ، بارشا مۇراتىما جەتىپپىن… ول از دەسەڭىز، ەشقانداي كولتاۋىسار، جالماۋىز، ديۋ-پەرىلەرى جوق، التىن جال، التىن قۇيرىقتى ارعىماقتىڭ تۇقىمى ۇزىلمەگەن ماڭگىلىك ەلگە پاتشا بولىپ، باقىتتى ءومىر ءسۇرىپپىن… ەرتەگى – ءتامام.