كۇندە كۇندەلىك جازباساق تا اندا-ساندا، كوڭىلدىڭ ءبىر كوتەرىڭكى نە بۇلىڭعىر ساتتەرىندەگى كوكەيگە كەلگەن ويدى قويىن داپتەرگە ءتۇرتىپ قوياتىن ءبىر داعدى بار عوي. بۇل، مەنىڭشە، قولىنا قالام ۇستاعانداردىڭ كوبىن يەكتەپ جۇرەتىن ماشىق. سونداي ءبىر كەزدەردە قايدان قاڭعىپ كەلگەنىن كىم ءبىلسىن، ءبىز دە قويىن داپتەرگە «كوپەننىڭ ويى – كۇلدىرۋ، بەلگەردىڭ ويى – ءبۇلدىرۋ» دەپ جازىپ قويىپپىز. ارينە،  جاقسى ماعىناسىنداعى «كۇلدىرۋ» مەن «ءبۇلدىرۋ» تۋرالى ايتامىز.

اڭگىمە – گەرولد بەلگەردىڭ ءسال بۇرىنىراقتا «توعاناي-ت» باسپاسىنان جارىق كورگەن «وتەدى ءومىر وسى­لاي…» اتتى كۇندەلىكتەردەن تۇراتىن كىتابى تۋرالى.

كۇندەلىك نە ءۇشىن كەرەك، نە ءۇشىن جازىلادى؟ ارينە، الدىمىزعا وسىنداي ءمۇيىزى قاراعايداي ساۋال قويعانى­مىزبەن، وعان جاۋاپ بەرۋ – ءبىر جاعى وڭاي، ءبىر جاعى قيىن بولۋى دا مۇمكىن. ال، وڭاي تۇرعىسى­نان كەلىپ ايتساق، بۇل قالامگەر ءۇشىن دە، بۇل سالاعا مۇلدەم قاتىسى جوق ادام ءۇشىن دە كوڭىل-كۇي ايناسىنىڭ، ايقايلاپ ايتا بەرمەيتىن وي-پىكىر، كوزقاراستارىنىڭ كورىنىسى بولار دەپ ويلايمىز. كەرەك بولسا، تاريحتا وسى كۇندەلىكتەرمەن دە قالعان بەلگىلى ادامدار از ۇشىراس­پايدى. ءبىر عانا تۋرگەنەۆتىڭ شىعار­ما­شىلىق عۇمىرىنىڭ جارتىسى كۇندەلىكتەردەن تۇراتىنىن گەرا كوكەمىز بىزدەن گورى جاقسى بىلگەن بولار. ال، ەندى وسى ويدى كەيىپكەرىمىزگە قاراتا ايتساق، قازاق ءۇشىن، جالپى­الەمدىك رۋحانياتقا قوسقان ۇلەسى تۇرعىسىنان كەلىپ قاراي­تىن بولساق، گ.بەلگەردىڭ بۇگىنگە دەيىن ءار تاقى­رىپتاعى كىتاپتارىن بىلاي قويعاندا، ول كۇندەلىكتەرىنىڭ وزىمەن-اق تاريحتا قالعان بولار ەدى. سەبەبى، ونىڭ كۇندەلىكتەرى دەرەك-دايەككە وتە باي، تاعىلىمدى، وقىلىمدى.

كۇندەلىكتىڭ جاتقان-تۇرعانى، نە ءىشىپ، نە جەگەنى تۋرالى ەمەس، تانىمدىق تۇرعىدان ءتانتى ەتەتىن تۇستارى كوپ. ماسەلەن، كەيبىر كۇندەلىكتەردى وقىپ وتىرعاندا كاسىبي داعدىڭىزعا سالىپ تۇزەپ، كۇزەپ، مۇرتىن باسىپ، نە بولماسا ويناتىپ، وقىلىمدى ەتىپ جىبەرگىڭ كەلەدى عوي، ال بەلگەردىڭ كۇندە­لىكتەرى ءسىزدى كەرىسىنشە ويلاندىرىپ، تولعاندىرىپ، كۇرسىندىرىپ، قۋاندىرىپ، ءتىپتى، كەيبىر ماسەلەلەردە ءوزىڭىزدىڭ كوزقا­راسىڭىزدى وزگەرتۋگە دە سەپتىگى ءتيىپ، تەرەڭگە باتىرىپ جىبەرەدى. بەلگىلى ءبىر تۇلعالار تۋرالى ءتۇرلى توپشىلاۋلار، كوزقاراستار قايشىلىعى جەتىپ-ارتىلادى، ءوز ءمىنىن، كەمشىلىگىن دە جاسىرمايدى.

كۇندەلىكتە ايتىلاتىنىنداي، وقىپ وتىرساڭىز، كوكە­مىزدىڭ ءبىر مينۋت بوس ۋاقىتى جوق. «جالپى العاندا، قانشا­ما ىڭقىل-سىڭقىلعا قاراماي، كۇن سايىن ءتورت ساعات جازىپ، بەس-التى ساعات وقيمىن» (14.05.2008) دەيدى گەراعا. ءوز باسىم تالاي جانكەشتى، ەڭبەكقور، بەينەتقور ادامدى ءبىلۋشى ەدىم، ال ەندى مىناۋ سۇمدىق. بىرەر كۇندە قانشاما اۆتورلاردى وقۋدى جوسپار­لاۋ، جىل سايىن بىرنەشە  كىتاپتار شىعارۋ، كۇن سايىن كۇندەلىك جازۋ، كەزدەسۋلەرگە بارۋ، ونىڭ اراسىندا تەلەفونمەن تىلدەسۋ، كىسى قابىلداۋ، وقىعان دۇنيەلەرىنە سول زاماتىندا پىكىر ءبىلدىرىپ وتىرۋ – ءبىر كىسىنىڭ تاقياسى تۇگىل، بىرنەشە ادامنىڭ باسىنا تار كەلەتىن شارۋا عوي. ءتىپتى، قانشا تسيتسەرون بولساڭ-داعى مۇمكىن ەمەستەي. بىراق، قايتە­سىز، تاعدىردىڭ جازۋ­شىنىڭ ماڭ­دايىنا جازعان ءومىرى وسى بولسا.

ەگەر ارىگە بارماي-اق، قازاقتىڭ تاۋەل­سىزدىك العاننان بەرگى قارايعى تاريحىن جازاتىن بولساڭىز، بەلگەردى مىندەتتى تۇردە وقۋ كەرەك. بۇل كۇندەلىكتى وقىماي، ءسىزدىڭ جازعان تاريحىڭىز جارتىكەش بولىپ شىعارىنا كامىلمىز. بەلگەرگە قازاقستان­دى ايتپاعاندا، جەر ءجۇزىنىڭ تانىمال ادامدارى توقتاۋسىز حابارلاسىپ جاتادى. بۇل كىسى سونىڭ بارىنە جاۋاپ بەرۋگە ۋاقىت تابادى. ءتىپتى، بۇل كىسىمەن ءبىر كەزدەسۋ ءومىر­باقي ارمانىنا اينالعان كەيبىر ادامدار­دىڭ ءوزى قوڭىراۋ شالىپ، شارۋاسىن ايتادى، وي-پىكىر بولىسەدى. مۇنىڭ سىرتىندا جا­نىڭىزدى ءتانتى ەتەتىن وي، يدەيا، سونى كوز­قاراستار، نەبىر تاقىرىپتار، نەبىر دەرەك­تەر، دايەكتەر، عاجايىپ ديالوگتار، سۋرەتتەمەلەر، تالاي-تالاي تاعدىرلار، پورترەتتەر، ءوزىڭىز سىرتى­نان «تاڭىردەي» تابىنىپ جۇرەتىن كەيبىر سۋرەتكەرلەر تۋرالى توسىن، باتىل پىكىرلەر دەيسىز بە، كۇندەلىكتە تۇنىپ تۇر.

«مادەنيەت دەگەنىمىز – ۇلتتى ءولىپ-ءوشىپ ءسۇيۋ» دەگەن ءسوز بار ەدى ايماۋىتوۆتا. ءوز ۇلتىن بىلاي قويعاندا، قازاقتى بەلگەردەي سۇيەتىن ادام قازاقتىڭ ءوز ىشىندە جەتىپ-ارتىلار-اۋ، ال، وزگە ۇلتتان تابۋعا كەلگەندە كەيدە قينالاسىڭ. ماسەلە قالاي سۇيۋدە؟ بەلگەر سول ءوزى اۋا­سىن جۇتىپ، سۋىن ءىشىپ، وتىن وتتاپ وتىرعان قازاقستاندى سىناسا دا شىن جۇرەگىمەن ءسۇيىپ وتىرىپ سىنايدى. كەم­شىلىگىن دە ايتادى، بىراق، ىشىندە تيتىمدەي كەمى-كەگى جوق، بارىنە كەلىسەسىڭ. بەلگەر قازاق­تىڭ «جاق­سىدا كەك بول­مايدى، جا­ماندا تەك بول­مايدى» دەگەن ءسوزىن جۇرەگىنە قۇيىپ الىپ، سول قاعيدامەن ءومىر سۇرگەن ءتارىزدى. ءتارىزدى ەمەس-اۋ، دۇرىسى سولاي. «الماتى اقشامىن­دا» قازاقتىڭ تۇلعالى ازاماتتارى، ولاردىڭ كەشەگى، بۇگىنگى قوعامعا كوز­قاراستارى تۋراسىندا از ايتىلمايدى. سونىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرى تۋرالى «قازاققا ادال بولعاندار» اتتى رۋبريكامەن دە اۋىق-اۋىق قالام تەربەپ وتىرامىز. ال، گەراعانى وزگە ۇلت وكىلى دەپ ايتۋعا كەيدە اۋزىڭ بارمايدى. ايگىلى شىڭعىس ايتما­توۆ­تىڭ ءوزى «عالامات قازاق گەرولد بەل­گەرگە» دەپ «تاۆرو كاس­ساندرى» دەگەن كىتابىنا قولتاڭبا بەرگەن گەراعا بۇل پىكىردى كۇندەلىگىنىڭ ءار تۇسىندا دالەلدەپ كەتكەن.

ماسەلەن، بىلاي دەيدى. «گەرما­نيادان حابار كەلدى. لەونيد ۆايمان قازا بوپتى. ول بۇرىن قازاقستان­دا تۇر­عان. ءبىر كەزدە ول مەنى دە گەرمانياعا كوشەيىك دەپ ۇگىتتەگەن.

بىراق، مەن ءوزىمدى قازاق­ستاندا عانا ادام رەتىندە سەزىنەمىن» (20.01.08.). «وزىمە دە وبال جوق. ناعىز قازاققا اينالىپ بىتكەنمىن. شىن نەمىس ەكى-ءۇش اي بۇرىن اۋرۋ­حاناعا جاتىپ، مۇندايعا جول بەرمەي، ينفاركتقا جەتكىز­بەس ەدى. ال مەن ءومىرىم قىل ۇستىندە تۇرسا دا قازاقى­لىققا سالىندىم» (05.11.07.). «… باسقا-باسقا، ول قازاقتار ماعان الاكوز بولعانداي ىلىك جوعى قۇدايعا دا، وزىمە دە ايان» (23.03.08.). «ماعان قازاقتىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە تىم سۇعىنا بەرۋگە بولماي­دى. ادەپ كەرەك. ءاردايىم ون ويلانىپ، ءجۇز تولعانىپ، نە ايتسام دا ورنىمدى ءبىلىپ، ساقتانا سويلەۋىم قاجەت» (09.09.02.). «ءوز باسىم جەر بەتىندە قازاقتاي قوناق­جاي حالىق بارىنا شەكسىز ريزا­مىن» (17.11.08.). «مەن ءۇشىن گەرمانياعا كەتۋ ءولىم جازا­سىمەن بىردەي» (30.05.10.). «مەنىڭ ۇلتىم نەمىس بولعان­مەن، بولمىسىم قازاق» (20.08.10.).

بىرەۋدىڭ پىكىرىمەن ءومىر سۇرەتىندەر بار. مىنە، ءبىزدىڭ گەراعاڭ ديۆاندا جاتىپ الىپ-اق ء(وزىن ءال-ديۆاني بەلگەر دەپ تە اتايدى كۇندەلىكتىڭ ءبازبىر تۇسىندا) قازاق ماسە­لەسىن، قازاقتىڭ قامىن وسىلاي ويلايدى. ال، ەمەن ەسىكتى كابي­نەتتەردە وتىرعان كەي قازاقتىڭ اۋزىنان وسى ءسوز قاشان شىعادى؟ اسىرەسە، قازاق باسىلىمدارى تۋرالى، ورىس تىلىندەگى باسىلىمداردىڭ قازاق ماسەلەسىنە كەلگەندە جاق اشپايتىنىن ايتقاندا، ەڭكىلدەپ جىلاعىڭ كەلەدى. ەندى بۇدان ارتىق قالاي ايتۋ كەرەك، ءول دەيسىز بە؟

«ۆ كونتسە كونتسوۆ ۋمەرەت توجە نەپلوحو» دەگەن ءسوزدى قانشا ەسكە الساق تا، بەلگەر تۋرالى ويلاعاندا، ءولىمنىڭ ءوزىن اۋىزعا الۋ قورقىنىشتى. ويتكەنى، قازاقتىڭ ماسەلەسىن كۇلدىرىپ تە، جىلاتىپ تا ايتاتىن گەراعانىڭ ءالى دە ۇزاق جاساۋىنا شىن پەيىلمىز. ءوزىڭىز كۇندەلىگىڭىزدە «رەتىن تاۋىپ مەن دە ءبىر كۇنى ولەمىن عوي» دەپ قالتاي كوكەمنىڭ ءسوزىن كەلتىرگەنىڭىزدەي، «رەتىن تاۋىپ» ءبىر كۇنى ولمەڭىزشى، وتىنەمىز. ءوز اۋرۋىن ءوزى اشا بەرمەيتىن قازاققا ءسىزدىڭ ءسوزىڭىز ءوتىپ تۇر».

بىردە گەراعاڭ جونىندە وسىلاي دەپپىز. ارينە، ول شىن مانىندە ولگەن جوق. ول بىزگە ەندى كەرەك بولادى.

كۇندەلىكتىڭ ءبىر قۇندى­لىعى سوندا، تەك قانا دەرەكتەر سويلەيدى. قازىرگى كۇنى كەشەگى ەستىگەن دەرەكتى بۇگىن ۇمىتىپ قالاسىڭ عوي. الدە ءومىردىڭ ءمانى كەتتى مە، قىزىقسىز با؟ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە قادام باسقان اقسا­قالدىڭ زەردەسىنە، جادىنا ءتانتى بولاسىڭ. نەمىستىك دالدىك. كەيدە ءبىر نارسەلەردىڭ سالماعىن، ماڭىزىن ءبىلۋ ءۇشىن دە كوپ ءسۇزىلىپ وقىماي-اق، ويلانباي-اق، وسىنداي سالىستىرۋلاردى، دەرەكتەردى قاراپ شىق­ساڭىز دا جەتكىلىكتى. بۇل رەتتە گەراعانىڭ باياعىدا اۋەزوۆ پەن شەكسپيردىڭ سوزدىك قورىن سالىستىرعانىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر عوي.

«ونىمەن بىرگە سەيىل قۇرۋ راحات. كوپ وقيدى، كوپ بىلەدى. ءومىر كورگەن ادام. تار سوقپاقپەن كەلە جاتقاندا زيپالىقپەن شەتكە ىعىسىپ، مەنى العا سالىپ، وبەك قاعادى» (ساعادات نۇر­ماعامبەتوۆ تۋرالى (09.12.01.), «… سارىاۋىز سۇڭقارلار»، «…نەتكەن اسكەتتىك دەسەيشى!»، «…لاپىل­داعان اسفالت  ۇستىندەگى جىلان قۇرتتار ءتارىزدى ارى دا، بەرى دە جانتالاسا اۋناقشيدى» (كوررۋپتسيونەرلەر تۋرالى), «ءبارى تىرشىلىكتىڭ قامى. تىرشىلىك دەيمىز، بىراق، سول تىرشىلىكتىڭ ازابى ولىمنەن دە اۋىر ما دەيمىن»، «ولاردىڭ ءتىلى – دوللار. ءتىلدى ساقتايمىز دەۋشىلەر تۇگەلىمەن جالاڭاياق جارلىلار» (باي مەن جارلى تۋرالى), «وزىندە اسقار-سۇلەيمەنوۆتىك بىردەڭە بار» (امانحان تۋرالى), «…ونىڭ ۇستىنە ساقال-مۇرتىم قاۋعاداي بوپ ءوسىپ كەتكەن، كوك توبەتتەن اۋمايمىن»، «قازاقى اشىتقىدان جارالماعانى كورىنىپ تۇر» (ا.جۇمادىلداەۆ تۋرالى), «ەركەلەۋدەن ەسەم تۇگەل»، «قيۋى قاشقان دەنساۋلىقتىڭ قيا باستىرار ءتۇرى جوق»، «داعدارىس نەعۇرلىم كۇشەيگەن سايىن، ناگرادا سوعۇرلىم كوبەيەدى»، «شەرلى مۇڭاقىپ» (نەكرولوگ), «ويگەر – فيلوسوف»، «قايتەيىن، ەندى مەنەن، ءتىپتى، جاقسى تۇستەر دە ىرگەسىن اۋلاق سالاتىن بولدى»، «ال مەن ديۆانعا تاڭىلعان بەيباق قايدان بارايىن. گەرولد ءال-ديۆاني ەمەسپىن بە؟ وكىنىشتى»، «مەنى كورۋگە جاپوندىق ارحيتەكتور («كۇيەۋ بالا») مەن جاپوندىق ديزاينەر دە دىلگەر»، «تەمىرحاننىڭ تەگەۋرىنى تەمىردەي. ولەڭدەرىن جۇرەگىڭ دىرىلدەپ وتىرىپ وقيسىڭ»، «نەتكەن تومىرىق ويلار»، «ادىلەتسىز دەۋ از، بارىپ تۇرعان ابىلەتتىك»، «قاقاتۇياق قىزداي قولعا تيمەي بارامىن»، «ەگەر قانادان تايىپ، سابادان اسپاۋ قولىنان كەلسە، بۇل جىگىت ءالى-اق دارا شاپقالى تۇر» (ە.تۇرسىنوۆ تۋرالى), «…تالعام-تۇسىنىگى اتتى كىسىدەي»، «بۇيرە­گىندە بۇرمە جوق دوس ءۇشىن نەگە قۋانباسقا؟!» (ق.مىرزا ءالي تۋرالى), «…ابايتانۋ­شىلار ەمەس، وي­باي­تانۋشىلار دەسە، قاتىپ كەتكەندەي»، «ء…تىپتى، بۇ­رىشتا وتىرىپ ءتىس قايراۋعا قۇ­لىق­سىزبىن»، «…بي­لىك دالىزىندە تەنتىرەپ شابىت ىزدەگەنى ۇنا­مايدى-اق»، «…وك­پە-نازىن جۇگەرى دانىندەي ءتىزىپ جازعان ۇزىن-سونار شۇبالاڭقى حات».

كۇندەلىكتىڭ ءتىلى وسىنداي. كەيبىر بەينەلى سوزدەردى، ۇشقىر، ۇتقىر ويلاردىڭ ءبىرشاماسىن ەرىنبەي تەرىپ شىقتىم. شەبەردىڭ اتى – شەبەر، كۇندەلىگىنىڭ ءوزى كوپ نارسەگە كوزىڭدى اشىپ، كوپ نارسەگە تۇشىندىرادى. جاي، قازاقى، قوڭىر اڭگىمەنىڭ لەبى بار. «قازاق­تار ۇلكەن بالكوندا، نەمىستەر كىشى بالكون­دا…» دەپ كىتاپحاناسىنا بەرگەن باعاسىنىڭ وزىمەن-اق جول-جونەكەي قازاققا دەگەن ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ كەتەدى. ارينە، تولستوي­دى جاقسى كورەتىنى، ونىڭ كۇندەلى­گىنىڭ 47 بەتىن كوشىرىپ الاتىنى راس، بىراق، جەر بەتىندەگى قازاقتى ەڭ كوپ وقىعان نەمىس ەكەنى داۋسىز شىندىق.

ءالى ەسىمىزدە. ستۋدەنت كەزىمىزدە وپەرا تەاترىنىڭ ماڭايىنداعى، قازىر دەگدار ادامداردىڭ جادىندا «كاۋكەن-كافە» دەپ اتالاتىن شاعىن مەيرامحانانىڭ الدىن­داعى باقتا قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا شالدارى اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرار ەدى. بۇل كۇندەلىك تە سول كوركەم كۇندەردى ەسكە سالعانداي. مۇقاڭنىڭ مۇراجاي ۇيىندە وتەتىن حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساباعىنا قاتىسىپ، تالاي-تالاي دۇلدۇلدەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋشى ەدىك. شىنى كەرەك، قازىر سولاي القاقوتان وتىرىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن جەر دە قالماي بارا جاتقان ءتارىزدى. انا ءبىر جىلدارى عالىمدار ءۇيىنىڭ شاعىن زالى سونداي رۋحاني ءماسليحاتتىڭ ورتالىعى ەدى. ول دا قازىر كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. سونداي ورتا، سونداي جەر، ونداعى تا­عى­لىمدى كەشتەر ارقىلى تالاي بۇلاقتىڭ كوزى اشىلۋشى ەدى. ارىنى بولەك رۋحاني اعىستار مەن ارقايسىسى ءبىر-ءبىر بيىك ارىستار-اي، دەسەڭشى؟! كۇنارا شوقان ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا سەيىل قۇرىپ، ءتىپتى، سول ماڭدى كەزدەسۋلەر الاڭىنا اينالدى­رىپ جىبەرگەن گەرولد كوكەمىز سول كۇندەردى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى.

كەزىندە نەمىستەر تەاترعا گەتەنى كورۋ ءۇشىن بارسا، كۇنى كەشەگى جۇرت شوقان ەسكەرتكىشىنىڭ الدىنا بەلگەردى كورۋ ءۇشىن باراتىن ەدى.  گەراعانىڭ ءوزى دە قازىر ەسكەرت­كىشكە اينالدى.

ۋاقىت نەتكەن زىمىران. قايتەسىز، قا­زاقتى شەكسىز سۇيگەن سول سۋرەتكەردى وزگە­لەرگە ونەگە ەتە الاتىنىمىزعا دا تاۋبە دەيمىز.

قالي سارسەنباي

الماتى-اقشامى  گازەتى