Künde kündelik jazbasaq ta anda-sanda, köñildiñ bir köteriñki ne bwlıñğır sätterindegi kökeyge kelgen oydı qoyın däpterge türtip qoyatın bir dağdı bar ğoy. Bwl, meniñşe, qolına qalam wstağandardıñ köbin iektep jüretin maşıq. Sonday bir kezderde qaydan qañğıp kelgenin kim bilsin, biz de qoyın däpterge «Köpenniñ oyı – küldiru, Bel'gerdiñ oyı – büldiru» dep jazıp qoyıppız. Ärine,  jaqsı mağınasındağı «küldiru» men «büldiru» turalı aytamız.

Äñgime – Gerol'd Bel'gerdiñ säl bwrınıraqta «Toğanay-T» baspasınan jarıq körgen «Ötedi ömir osı­lay…» attı kündelikterden twratın kitabı turalı.

Kündelik ne üşin kerek, ne üşin jazıladı? Ärine, aldımızğa osınday müyizi qarağayday saual qoyğanı­mızben, oğan jauap beru – bir jağı oñay, bir jağı qiın boluı da mümkin. Al, oñay twrğısı­nan kelip aytsaq, bwl qalamger üşin de, bwl salağa müldem qatısı joq adam üşin de köñil-küy aynasınıñ, ayqaylap ayta bermeytin oy-pikir, közqarastarınıñ körinisi bolar dep oylaymız. Kerek bolsa, tarihta osı kündeliktermen de qalğan belgili adamdar az wşıras­paydı. Bir ğana Turgenevtiñ şığar­ma­şılıq ğwmırınıñ jartısı kündelikterden twratının Gera kökemiz bizden göri jaqsı bilgen bolar. Al, endi osı oydı keyipkerimizge qarata aytsaq, qazaq üşin, jalpı­älemdik ruhaniyatqa qosqan ülesi twrğısınan kelip qaray­tın bolsaq, G.Bel'gerdiñ büginge deyin är taqı­rıptağı kitaptarın bılay qoyğanda, ol kündelikteriniñ özimen-aq tarihta qalğan bolar edi. Sebebi, onıñ kündelikteri derek-däyekke öte bay, tağılımdı, oqılımdı.

Kündeliktiñ jatqan-twrğanı, ne işip, ne jegeni turalı emes, tanımdıq twrğıdan tänti etetin twstarı köp. Mäselen, keybir kündelikterdi oqıp otırğanda käsibi dağdıñızğa salıp tüzep, küzep, mwrtın basıp, ne bolmasa oynatıp, oqılımdı etip jibergiñ keledi ğoy, al Bel'gerdiñ künde­likteri sizdi kerisinşe oylandırıp, tolğandırıp, kürsindirip, quandırıp, tipti, keybir mäselelerde öziñizdiñ közqa­rasıñızdı özgertuge de septigi tiip, tereñge batırıp jiberedi. Belgili bir twlğalar turalı türli topşılaular, közqarastar qayşılığı jetip-artıladı, öz minin, kemşiligin de jasırmaydı.

Kündelikte aytılatınınday, oqıp otırsañız, köke­mizdiñ bir minut bos uaqıtı joq. «Jalpı alğanda, qanşa­ma ıñqıl-sıñqılğa qaramay, kün sayın tört sağat jazıp, bes-altı sağat oqimın» (14.05.2008) deydi Gerağa. Öz basım talay jankeşti, eñbekqor, beynetqor adamdı biluşi edim, al endi mınau swmdıq. Birer künde qanşama avtorlardı oqudı jospar­lau, jıl sayın birneşe  kitaptar şığaru, kün sayın kündelik jazu, kezdesulerge baru, onıñ arasında telefonmen tildesu, kisi qabıldau, oqığan dünielerine sol zamatında pikir bildirip otıru – bir kisiniñ taqiyası tügil, birneşe adamnıñ basına tar keletin şarua ğoy. Tipti, qanşa Ciceron bolsañ-dağı mümkin emestey. Biraq, qayte­siz, tağdırdıñ jazu­şınıñ mañ­dayına jazğan ömiri osı bolsa.

Eger ärige barmay-aq, qazaqtıñ Täuel­sizdik alğannan bergi qarayğı tarihın jazatın bolsañız, Bel'gerdi mindetti türde oqu kerek. Bwl kündelikti oqımay, sizdiñ jazğan tarihıñız jartıkeş bolıp şığarına kämilmiz. Bel'gerge Qazaqstan­dı aytpağanda, jer jüziniñ tanımal adamdarı toqtausız habarlasıp jatadı. Bwl kisi sonıñ bärine jauap beruge uaqıt tabadı. Tipti, bwl kisimen bir kezdesu ömir­baqi armanına aynalğan keybir adamdar­dıñ özi qoñırau şalıp, şaruasın aytadı, oy-pikir bölisedi. Mwnıñ sırtında ja­nıñızdı tänti etetin oy, ideya, sonı köz­qarastar, nebir taqırıptar, nebir derek­ter, däyekter, ğajayıp dialogtar, surettemeler, talay-talay tağdırlar, portretter, öziñiz sırtı­nan «täñirdey» tabınıp jüretin keybir suretkerler turalı tosın, batıl pikirler deysiz be, kündelikte twnıp twr.

«Mädeniet degenimiz – wlttı ölip-öşip süyu» degen söz bar edi Aymauıtovta. Öz wltın bılay qoyğanda, qazaqtı Bel'gerdey süyetin adam qazaqtıñ öz işinde jetip-artılar-au, al, özge wlttan tabuğa kelgende keyde qinalasıñ. Mäsele qalay süyude? Bel'ger sol özi aua­sın jwtıp, suın işip, otın ottap otırğan Qazaqstandı sınasa da şın jüregimen süyip otırıp sınaydı. Kem­şiligin de aytadı, biraq, işinde titimdey kemi-kegi joq, bärine kelisesiñ. Bel'ger qazaq­tıñ «Jaq­sıda kek bol­maydı, ja­manda tek bol­maydı» degen sözin jüregine qwyıp alıp, sol qağidamen ömir sürgen tärizdi. Tärizdi emes-au, dwrısı solay. «Almatı aqşamın­da» qazaqtıñ twlğalı azamattarı, olardıñ keşegi, bügingi qoğamğa köz­qarastarı turasında az aytılmaydı. Sonıñ işinde özge wlt ökilderi turalı «Qazaqqa adal bolğandar» attı rubrikamen de auıq-auıq qalam terbep otıramız. Al, Gerağanı özge wlt ökili dep aytuğa keyde auzıñ barmaydı. Äygili Şıñğıs Aytma­tov­tıñ özi «Ğalamat qazaq Gerol'd Bel'­gerge» dep «Tavro Kas­sandrı» degen kitabına qoltañba bergen Gerağa bwl pikirdi kündeliginiñ är twsında däleldep ketken.

Mäselen, bılay deydi. «Germa­niyadan habar keldi. Leonid Vayman qaza boptı. Ol bwrın Qazaqstan­da twr­ğan. Bir kezde ol meni de Germaniyağa köşeyik dep ügittegen.

Biraq, men özimdi Qazaq­standa ğana adam retinde sezinemin» (20.01.08.). «Özime de obal joq. Nağız qazaqqa aynalıp bitkenmin. Şın nemis eki-üş ay bwrın auru­hanağa jatıp, mwndayğa jol bermey, infarktqa jetkiz­bes edi. Al men ömirim qıl üstinde twrsa da qazaqı­lıqqa salındım» (05.11.07.). «… Basqa-basqa, ol qazaqtar mağan alaköz bolğanday ilik joğı qwdayğa da, özime de ayan» (23.03.08.). «Mağan qazaqtıñ işki mäselelerine tım swğına beruge bolmay­dı. Ädep kerek. Ärdayım on oylanıp, jüz tolğanıp, ne aytsam da ornımdı bilip, saqtana söyleuim qajet» (09.09.02.). «Öz basım jer betinde qazaqtay qonaq­jay halıq barına şeksiz riza­mın» (17.11.08.). «Men üşin Germaniyağa ketu ölim jaza­sımen birdey» (30.05.10.). «Meniñ wltım nemis bolğan­men, bolmısım qazaq» (20.08.10.).

Bireudiñ pikirimen ömir süretinder bar. Mine, bizdiñ Gerağañ divanda jatıp alıp-aq (özin äl-divani Bel'ger dep te ataydı kündeliktiñ bäzbir twsında) qazaq mäse­lesin, qazaqtıñ qamın osılay oylaydı. Al, emen esikti kabi­netterde otırğan key qazaqtıñ auzınan osı söz qaşan şığadı? Äsirese, qazaq basılımdarı turalı, orıs tilindegi basılımdardıñ qazaq mäselesine kelgende jaq aşpaytının aytqanda, eñkildep jılağıñ keledi. Endi bwdan artıq qalay aytu kerek, öl deysiz be?

«V konce koncov umeret' toje neploho» degen sözdi qanşa eske alsaq ta, Bel'ger turalı oylağanda, ölimniñ özin auızğa alu qorqınıştı. Öytkeni, qazaqtıñ mäselesin küldirip te, jılatıp ta aytatın Gerağanıñ äli de wzaq jasauına şın peyilmiz. Öziñiz kündeligiñizde «retin tauıp men de bir küni ölemin ğoy» dep Qaltay kökemniñ sözin keltirgeniñizdey, «retin tauıp» bir küni ölmeñizşi, ötinemiz. Öz auruın özi aşa bermeytin qazaqqa sizdiñ söziñiz ötip twr».

Birde Gerağañ jöninde osılay deppiz. Ärine, ol şın mäninde ölgen joq. Ol bizge endi kerek boladı.

Kündeliktiñ bir qwndı­lığı sonda, tek qana derekter söyleydi. Qazirgi küni keşegi estigen derekti bügin wmıtıp qalasıñ ğoy. Älde ömirdiñ mäni ketti me, qızıqsız ba? Seksenniñ señgirine qadam basqan aqsa­qaldıñ zerdesine, jadına tänti bolasıñ. Nemistik däldik. Keyde bir närselerdiñ salmağın, mañızın bilu üşin de köp süzilip oqımay-aq, oylanbay-aq, osınday salıstırulardı, derekterdi qarap şıq­sañız da jetkilikti. Bwl rette Gerağanıñ bayağıda Äuezov pen Şekspirdiñ sözdik qorın salıstırğanın aytsaq ta jetip jatır ğoy.

«Onımen birge seyil qwru rahat. Köp oqidı, köp biledi. Ömir körgen adam. Tar soqpaqpen kele jatqanda zipalıqpen şetke ığısıp, meni alğa salıp, öbek qağadı» (Sağadat Nwr­mağambetov turalı (09.12.01.), «… sarıauız swñqarlar», «…netken äskettik deseyşi!», «…lapıl­dağan asfal't  üstindegi jılan qwrttar tärizdi arı da, beri de jantalasa aunaqşidı» (korrupcionerler turalı), «Bäri tirşiliktiñ qamı. Tirşilik deymiz, biraq, sol tirşiliktiñ azabı ölimnen de auır ma deymin», «Olardıñ tili – dollar. Tildi saqtaymız deuşiler tügelimen jalañayaq jarlılar» (bay men jarlı turalı), «Özinde asqar-süleymenovtik birdeñe bar» (Amanhan turalı), «…onıñ üstine saqal-mwrtım qauğaday bop ösip ketken, kök töbetten aumaymın», «Qazaqı aşıtqıdan jaralmağanı körinip twr» (A.Jwmadildaev turalı), «erkeleuden esem tügel», «qiyuı qaşqan densaulıqtıñ qiya bastırar türi joq», «dağdarıs neğwrlım küşeygen sayın, nagrada soğwrlım köbeyedi», «şerli mwñaqıp» (nekrolog), «oyger – filosof», «qayteyin, endi menen, tipti, jaqsı tüster de irgesin aulaq salatın boldı», «al men divanğa tañılğan beybaq qaydan barayın. Gerol'd äl-Divani emespin be? Ökinişti», «meni köruge japondıq arhitektor («küyeu bala») men japondıq dizayner de dilger», «Temirhannıñ tegeurini temirdey. Öleñderin jüregiñ dirildep otırıp oqisıñ», «netken tomırıq oylar», «ädiletsiz deu az, barıp twrğan äbilettik», «qaqatwyaq qızday qolğa timey baramın», «eger qanadan tayıp, sabadan aspau qolınan kelse, bwl jigit äli-aq dara şapqalı twr» (E.Twrsınov turalı), «…talğam-tüsinigi attı kisidey», «büyre­ginde bürme joq dos üşin nege quanbasqa?!» (Q.Mırza Äli turalı), «…abaytanu­şılar emes, oy­bay­tanuşılar dese, qatıp ketkendey», «…tipti, bw­rışta otırıp tis qayrauğa qw­lıq­sızbın», «…bi­lik dälizinde tentirep şabıt izdegeni wna­maydı-aq», «…ök­pe-nazın jügeri dänindey tizip jazğan wzın-sonar şwbalañqı hat».

Kündeliktiñ tili osınday. Keybir beyneli sözderdi, wşqır, wtqır oylardıñ birşamasın erinbey terip şıqtım. Şeberdiñ atı – şeber, kündeliginiñ özi köp närsege köziñdi aşıp, köp närsege twşındıradı. Jay, qazaqı, qoñır äñgimeniñ lebi bar. «Qazaq­tar ülken balkonda, nemister kişi balkon­da…» dep kitaphanasına bergen bağasınıñ özimen-aq jol-jönekey qazaqqa degen iltipatın bildirip ketedi. Ärine, Tolstoy­dı jaqsı köretini, onıñ kündeli­giniñ 47 betin köşirip alatını ras, biraq, jer betindegi qazaqtı eñ köp oqığan nemis ekeni dausız şındıq.

Äli esimizde. Student kezimizde opera teatrınıñ mañayındağı, qazir degdar adamdardıñ jadında «Käuken-kafe» dep atalatın şağın meyramhananıñ aldın­dağı baqta qazaqtıñ qasietti qara şaldarı äñgime-düken qwrıp otırar edi. Bwl kündelik te sol körkem künderdi eske salğanday. Mwqañnıñ mwrajay üyinde ötetin halıq universitetiniñ sabağına qatısıp, talay-talay düldülderdiñ äñgimesin tıñdauşı edik. Şını kerek, qazir solay alqaqotan otırıp, äñgime-düken qwratın jer de qalmay bara jatqan tärizdi. Ana bir jıldarı Ğalımdar üyiniñ şağın zalı sonday ruhani mäslihattıñ ortalığı edi. Ol da qazir közden bwl-bwl wştı. Sonday orta, sonday jer, ondağı ta­ğı­lımdı keşter arqılı talay bwlaqtıñ közi aşıluşı edi. Arını bölek ruhani ağıstar men ärqaysısı bir-bir biik arıstar-ay, deseñşi?! Künara Şoqan eskertkişiniñ aldında seyil qwrıp, tipti, sol mañdı kezdesuler alañına aynaldı­rıp jibergen Gerol'd kökemiz sol künderdi eriksiz eske tüsiredi.

Kezinde nemister teatrğa Geteni köru üşin barsa, küni keşegi jwrt Şoqan eskertkişiniñ aldına Bel'gerdi köru üşin baratın edi.  Gerağanıñ özi de qazir eskert­kişke aynaldı.

Uaqıt netken zımıran. Qaytesiz, qa­zaqtı şeksiz süygen sol suretkerdi özge­lerge önege ete alatınımızğa da täube deymiz.

Qali Särsenbay

Almatı-aqşamı  gazeti