حالىقارالىق سولاقايلار كۇنى حاقىندا ءسوز
kerey.kz
بىر نارسەنى ءوز بيىگىندە باعالاپ، سول وڭ كورگەن الەمىندە باسقاشا سەزىنىپ تالىقپاي ىزدەنگەن جاننىڭ تابار ءلاززاتى الار جان راحاتى بار. دەيتۇرعانمەن ءار دۇنيە سول قالپىندا ءبىر ءىزدى بولا قالماسى انىق. وڭ باعىتتىڭ سول باعىتى دا بار سەكىلدى، ساياساتتىڭ ياكي ادام بالاسىنىڭ وڭ سولى دا باسقاشا بولماق. بۇگىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرعان شىعارمادا سونداي ءبىر جالىندى جاستىڭ قالامى مەن وي تولعامىنان تۋىنداعان دۇنيە. سىزدەردىڭ كوڭىل تارازىلارىڭىزعا تولار دەگەن ويدامىز.
حالىقارالىق سولاقايلار كۇنى حاقىندا ءسوز
«ەبەدەيسىز، يكەمسىز، سەنىمسىز، اشۋشاڭ، ادىلەتسىز، وتىرىكشى، ناشار ادام، جىنمەنەن سىبايلاس…» تاعىسىن تاعى كوپتەگەن جاعىمسىز كوزقاراستار. ءيا، بۇنىڭ ءبارى ەجەلگى ءداۋىر ادامدارىنىڭ سولاقايلار تۋرالى ايتاتىن سولاقاي پىكىرلەرى. جالپى بۇل سولاقايلار كىمدەر؟ ولار ادامزات بالاسىنىڭ پايدا بولۋىنان باستاپ بىزبەنەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتسا دا نەگە ءالى كۇنگە دەيىن ولارعا ۇيرەنىسە الماي، سولاقاي جان كورسەك تاڭىرقاي قارايمىز؟ راسىمەن قىزىق. ەجەلگى جاپون جىگىتتەرى سولاقاي ۇرپاقتىڭ ومىرگە كەلۋىنەن قاۋىپتەنگەندىكتەن سولاقاي قىزداردان بارىنشا بويىن اۋلاق سالۋعا تىرىسقان ەكەن. قىتايدا سولاقايلاردى ناشار ادام دەپ ساناپ ولاردى تۇسىندە كورسە دە جاماندىققا جورىعان.
مۇسىلمانداردا سول قول تازا دەپ سانالماعان. سول قولمەن تاماق ىشپەگەن، سول قولمەن اس ۇسىنسا نەمەسە سىيلىق بەرسە سىيلاماعاندىق دەپ ەسەپتەلەدى.ال ماروككولىقتار ولاردى جىنمەنەن استىرتىن بايلانىسى بار دەپ ساناپ، تۋىلا سالا قارعالعاندار دەپ اتاپتى. بۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ ەكى يىعىندا ەكى: وڭ جاقتا جاقسىلىق، سول جاقتا جاماندىقتىڭ جەبەۋشىسى وتىراتىنى، سولاقاي جانداردىڭ سول جاعىنداعى جاماندىققا قاراي بەيىم بولاتىندىعى تۋرالى اڭىزدان شىققان. ءارى كونە باتىس ەلدەرىندەگى اڭىز بويىنشا مىستاندار مەن سيقىرشىلاردىڭ ءبارى تاياقشالارىن سول قولىمەن ۇستاپ سيقىرلايتىن كورىنەدى.
ال ءبىزدىڭ ەلدە سولاقايلارعا كوپ قارسىلىق بولا قويماعانىمەن ەلدىڭ ولارعا دەگەن جاعىمسىز پىكىرىن جالعىز ءسوز تۋدىرعانى انىق. ول – سولاقاي ساياسات. ويتكەنى، سول سولاقاي ساياسات قانشاما الاش ارىستارىن قۋدالادى. دارعا استى، اتتى-شاپتى. ءتىپتى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە سولاقايلاردى وڭقايلاندىرۋعا تىرىسىپ، ولارمەن جاسىرىن تۇردە كۇرەس جۇرگىزىلگەندىگىن دە ەكىنىڭ ءبىرى بىلگەن جوق. وسىنىڭ سالدارىنان كوپتەگەن بالا وقۋىنان شىعىپ قالعانى دا بەيمالىم كۇيدە قالا بەردى. جالپى العاندا كوپتەگەن تىلدەردە سولاقاي ءسوزى «قيسىققولدى، قيسىقباعىتتىى، بۇرىس جولدى، جاعىمسىز» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. الگى «سولاقاي ساياسات» دەگەن ءسوز دە سوندىقتان ايتىلسا كەرەك. ال ءوز حالقىمىزدىڭ بايىرعى تۇسىنىگىنە بويلاساڭىز جاعىمسىز كوپ ەشتەڭە جوق ەكەنىن بايقايسىز. وڭقاي بولسا وڭقاي، سولاقاي بولسا سولاقاي. ءتىپتى سولاقاي ونەرپازداردى ەلدەن ەرەكشە دەپ ساناپ، تورىنە شىعارعان. بۇل، اسىلى، دۇرىس كوزقاراس.
ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە ميىنىڭ سول جاق جارتى بولىگى باسىمداۋ، يكەمدىلەۋ بيلەسە، ءبىرسىپىرا ادامداردىڭ وڭ جاق بولىگىندەگى ميى جەتەكشىلىك تىزگىنىن الىپ كەتەدى. دەمەك، سولاقاي جانداردىڭ سول جاق مي بولىگى جەتەكشى. ال كىشكەنتاي بالانىڭ سولاقاي ەكەنىن انىقتاۋ ءۇشىن كوزىن بايلاپ العا جۇرگىزۋ كەرەك. ەگەر بالا وڭعا بۇرىلسا – سولاقاي، سولعا بۇرىلسا – وڭقاي دەگەن ءسوز. كۇنەن-كۇنگە قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان مەديتسينا قۇرساقتا جاتقان جاس ءسابيدىڭ سولاقاي نەمەسە وڭقاي ەكەنەنىن نەبارى 10-11 اپتادا انىقتايتىن دارەجەگە جەتىپ وتىر. ونى ءبىلۋ اسا قيىن ەمەس. انا قۇرساعىندا جاتقان نارەستە وڭ قولىنىڭ باس بارماعىن سورسا – وڭقاي، سول قولىنىڭ بارماعىن سورسا – سولاقاي بولىپ دۇنيەگە كەلەتىندىگى انىقتالعان. الەمدەگى ادامداردىڭ سانىنان سولاقايلاردىڭ ۇلەسى تەك 10%. بۇل كورسەتكىش تاس داۋىرىندە 50%، قولا داۋىرىندە 25%دى كورسەتكەنىن ەسكەرەر بولساق، ولاردىڭ ازايۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى جانە مەرەكە كەزىندەگى كوپتەگەن بۇيىمداردىڭ وڭقايلارعا ارناپ جاسالعاندىعى ەكەن. ماسەلەن، اقش-تاعى سولاقاي ۇشقىش ۇشاعى اپاتقا ۇشىراعاندا ارقاسىنداعى پاراشيۋتتىڭ وڭ جاقتا ورنالاسقان تارتقىشىن تارتا الماي مەرت بولعان. ستاتيستيكانىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، الەمدە جىل سايىن وسى سەكىلدى جاعدايلارمەن 2500گە تارتا سولاقايلار قازا بولاتىن كورىنەدى. ءارى سولاقايلار وڭقايلارعا قاراعاندا ورتا ەسەپپەن 9 جىلعا از ءومىر سۇرەدى.
سولاقاي جاندار وتە سەزىمتال كەلەدى. عالىمداردىڭ تۇجىرىمىنشا سولاقايلارعا جەتەكشى بولاتىن ميدىڭ وڭ جاق بولىگى سەزگىشتىككە جاۋاپ بەرەدى. ءبىز ۋاقىت مەزگىلدەرىن، بەينەلەردى، سەزىمدى، ىرعاقتى، تۇستەردى، تاعى باسقا نارسەلەردى سول ارقىلى قابىلدايمىز. ەلەس، قيال، ارمان دا بىزگە وسى جاق ارقىلى كەلەدى. ال ميدىڭ سول جاق بولىگى ارقىلى ءبىز ءار نارسەنىڭ قيسىنىن كەلتىرەمىز، جۇيەلەپ، رەتتەيمىز. اقىل-وي، پاراسات دەڭگەيىمىز وسىعان بايلانىستى. سويلەيمىز، ويىمىزدى جەتكىزەمىز، ناقتىلايمىز. سولاقايلاردىڭ شىعارماشىل بولىپ كەلەتىنى دە سوندىقتان. ولار كوبىنە ارتىستىك، سۋرەت، جازۋشىلىق جانە مۋزىكاعا اۋەس كەلەدى. سپورتتا، اسىرەسە بوكستا سولاقايلار جاقسى باعالانادى. الەمدەگى بوكسشىلاردىڭ العان التىن مەدالدارىنىڭ 40%-ى وسى سولاقايلاردىڭ جەڭىسى. دەگەنىمەن سولاقايلار نيەتتەنسە كەز-كەلگەن كاسىپتىڭ شىڭىنا شىعىپ، ۇلكەن مامان بولا الاتىنى تاريحپەن دالەلدەنگەن. تاريح دەمەكشى،بۇكىلالەمدىك سولاقايلار كۇنى ەڭ العاش رەت 1992 جىلى 13-تامىزدا اتالىپ وتكەن. 1990 جىلى بۇل مەرەكەنى اتاپ ءوتۋدى ۇسىنعان - بريتاندىق سولاقايلار كلۋبى.
تاريح، ونەر مەن ساياساتتان تەۋىپ تۇرىپ ورىن العان سولاقايلار تىپتەن كوپ. ول ايگىلى سولاقايلار اريستوتەل، يۋلي تسەزار، ناپولەن، ۋينستون چەرچيلل، پۋشكين، تولستوي، شوپەن، چاپلين، لەوناردو دا ۆينچي، يسااك نيۋتون، مارك تۆەن، ەليزاۆەتا پاتشايىم، الەمنىڭ ەڭ باي ادامىنىڭ ءبىرى بيلل گەيس جانە تاعى باسقالار… قازاق حالقىندا دا سولاقاي اسىل ازاماتتار جەتەرلىك. جالعىز نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءوزى سول قولىمەن دومبىرا شەرتكەندە تالاي وڭقايدى شاڭ قاپتىرعانى انىق قوي. سونىمەن قوسا سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ، گۇلفايرۋز يسمايلوۆا، كەشەگى مەن بۇگىنگىنىڭ دانەكەرىندەي بولىپ جۇرگەن حالىق ءارتىسى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مۇراگەر ساۋرانباەۆتا بار. سوندىقتان دا بالاڭىز سولاقاي بولسا وعان ەش قارسى بولماڭىز. ەگەر الەمدەگى ءاربىر دۇنيەگە كەلگەن 100 ءسابيدىڭ تەك بىرەۋى عانا سولاقاي بولاتىنىن ەسكەرسەڭىز، بالاڭىز راسىندا ەرەكشە ادام بولعانى. ءارى سولاقاي بالالاردىڭ ومىردە جولى بولماۋى دا، تابىستى بولاشاققا قول جەتكىزۋى دە اتا-اناسىنا تىكەلەي قاتىستى. ەگەر ونى وڭقايلىققا ماجبۇرلەپ ۇيرەتۋگە تىرىسساڭىز ول ءوزىن باسقا بالالاردان كەم سانايتىن جاسىق بولىپ وسەدى. بۇنداي ساباقتار بالانىڭ كۇيگەلەك، اشۋشاڭ بولىپ وسۋىنە، ءتىپتى كەكەشتەنىپ قالۋىنا دا سەبەپشى بولۋى مۇمكىن. ال كەرىسىنشە وعان دەمەۋ بەرىپ، ەرەكشە ەكەنىن تۇسىندىرسەڭىز ول ۇلكەن شابىتپەن كەز-كەلگەن قيىندىقتى ەڭسەرە الارى ءسوزسىز. ءسىزدىڭ دە بالاڭىزدىڭ جوعارىدا ءبىز اتاعان ۇلى تۇلعالاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ، تاريح تاعىنا شىقپاسىنا كىم كەپىل؟ سوندىقتان ءوز سولاقايىڭىزدى بارىنشا ماقتان تۇتىپ، ونى بۇگىنگى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ قويساڭىز نۇر ۇستىنە نۇر بولماق!
ايدانا قايساربەكقىزى
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ