Halıqaralıq solaqaylar küni haqında söz
kerey.kz
Bir närseni öz biiginde bağalap, sol oñ körgen äleminde basqaşa sezinip talıqpay izdengen jannıñ tabar läzzati alar jan rahatı bar. Deytwrğanmen är dünie sol qalpında bir izdi bola qalması anıq. Oñ bağıttıñ sol bağıtı da bar sekildi, Sayasattıñ yaki adam balasınıñ oñ solı da basqaşa bolmaq. Bügin nazarlarıñızğa wsınıp otırğan şığarmada sonday bir jalındı jastıñ qalamı men oy tolğamınan tuındağan dünie. Sizderdiñ köñil tarazılarıñızğa tolar degen oydamız.
Halıqaralıq solaqaylar küni haqında söz
«Ebedeysiz, ikemsiz, senimsiz, aşuşañ, ädiletsiz, ötirikşi, naşar adam, jınmenen sıbaylas…» tağısın tağı köptegen jağımsız közqarastar. Iä, bwnıñ bäri ejelgi däuir adamdarınıñ solaqaylar turalı aytatın solaqay pikirleri. Jalpı bwl solaqaylar kimder? Olar adamzat balasınıñ payda boluınan bastap bizbenen qatar ömir sürip kele jatsa da nege äli künge deyin olarğa üyrenise almay, solaqay jan körsek tañırqay qaraymız? Rasımen qızıq. Ejelgi japon jigitteri solaqay wrpaqtıñ ömirge keluinen qauiptengendikten solaqay qızdardan barınşa boyın aulaq saluğa tırısqan eken. Qıtayda solaqaylardı naşar adam dep sanap olardı tüsinde körse de jamandıqqa jorığan.
Mwsılmandarda sol qol taza dep sanalmağan. Sol qolmen tamaq işpegen, sol qolmen as wsınsa nemese sıylıq berse sıylamağandıq dep esepteledi.Al Marokkolıqtar olardı jınmenen astırtın baylanısı bar dep sanap, tuıla sala qarğalğandar dep ataptı. Bwnıñ bäri adamnıñ eki iığında eki: oñ jaqta jaqsılıq, sol jaqta jamandıqtıñ jebeuşisi otıratını, solaqay jandardıñ sol jağındağı jamandıqqa qaray beyim bolatındığı turalı añızdan şıqqan. Äri köne batıs elderindegi añız boyınşa mıstandar men siqırşılardıñ bäri tayaqşaların sol qolımen wstap siqırlaytın körinedi.
Al bizdiñ elde solaqaylarğa köp qarsılıq bola qoymağanımen eldiñ olarğa degen jağımsız pikirin jalğız söz tudırğanı anıq. Ol – solaqay sayasat. Öytkeni, sol solaqay sayasat qanşama alaş arıstarın qudaladı. Darğa astı, attı-şaptı. Tipti keñes ökimeti kezinde solaqaylardı oñqaylandıruğa tırısıp, olarmen jasırın türde küres jürgizilgendigin de ekiniñ biri bilgen joq. Osınıñ saldarınan köptegen bala oquınan şığıp qalğanı da beymälim küyde qala berdi. Jalpı alğanda köptegen tilderde solaqay sözi «qisıqqoldı, qisıqbağıttıı, bwrıs joldı, jağımsız» degen mağınanı beredi. Älgi «Solaqay sayasat» degen söz de sondıqtan aytılsa kerek. Al öz halqımızdıñ bayırğı tüsinigine boylasañız jağımsız köp eşteñe joq ekenin bayqaysız. Oñqay bolsa oñqay, solaqay bolsa solaqay. Tipti solaqay önerpazdardı elden erekşe dep sanap, törine şığarğan. Bwl, asılı, dwrıs közqaras.
Adamdardıñ basım köpşiliginde miınıñ sol jaq jartı böligi basımdau, ikemdileu bilese, birsıpıra adamdardıñ oñ jaq böligindegi miı jetekşilik tizginin alıp ketedi. Demek, solaqay jandardıñ sol jaq mi böligi jetekşi. Al kişkentay balanıñ solaqay ekenin anıqtau üşin közin baylap alğa jürgizu kerek. Eger bala oñğa bwrılsa – solaqay, solğa bwrılsa – oñqay degen söz. Künen-künge qarıştap damıp kele jatqan medicina qwrsaqta jatqan jas säbidiñ solaqay nemese oñqay ekenenin nebäri 10-11 aptada anıqtaytın därejege jetip otır. Onı bilu asa qiın emes. Ana qwrsağında jatqan näreste oñ qolınıñ bas barmağın sorsa – oñqay, sol qolınıñ barmağın sorsa – solaqay bolıp düniege keletindigi anıqtalğan. Älemdegi adamdardıñ sanınan solaqaylardıñ ülesi tek 10%. Bwl körsetkiş tas däuirinde 50%, qola däuirinde 25%dı körsetkenin eskerer bolsaq, olardıñ azayuınıñ birden-bir sebebi kündelikti twrmıstağı jäne mereke kezindegi köptegen bwyımdardıñ oñqaylarğa arnap jasalğandığı eken. Mäselen, AQŞ-tağı solaqay wşqış wşağı apatqa wşırağanda arqasındağı paraşyuttıñ oñ jaqta ornalasqan tartqışın tarta almay mert bolğan. Statistikanıñ sözine süyensek, älemde jıl sayın osı sekildi jağdaylarmen 2500ge tarta solaqaylar qaza bolatın körinedi. Äri solaqaylar oñqaylarğa qarağanda orta eseppen 9 jılğa az ömir süredi.
Solaqay jandar öte sezimtal keledi. Ğalımdardıñ twjırımınşa solaqaylarğa jetekşi bolatın midıñ oñ jaq böligi sezgiştikke jauap beredi. Biz uaqıt mezgilderin, beynelerdi, sezimdi, ırğaqtı, tüsterdi, tağı basqa närselerdi sol arqılı qabıldaymız. Eles, qiyal, arman da bizge osı jaq arqılı keledi. Al midıñ sol jaq böligi arqılı biz är närseniñ qisının keltiremiz, jüyelep, retteymiz. Aqıl-oy, parasat deñgeyimiz osığan baylanıstı. Söyleymiz, oyımızdı jetkizemiz, naqtılaymız. Solaqaylardıñ şığarmaşıl bolıp keletini de sondıqtan. Olar köbine ärtistik, suret, jazuşılıq jäne muzıkağa äues keledi. Sportta, äsirese boksta solaqaylar jaqsı bağalanadı. Älemdegi boksşılardıñ alğan altın medal'darınıñ 40%-ı osı solaqaylardıñ jeñisi. Degenimen solaqaylar niettense kez-kelgen käsiptiñ şıñına şığıp, ülken maman bola alatını tarihpen däleldengen. Tarih demekşi,bükilälemdik solaqaylar küni eñ alğaş ret 1992 jılı 13-tamızda atalıp ötken. 1990 jılı bwl merekeni atap ötudi wsınğan - britandıq Solaqaylar klubı.
Tarih, öner men sayasattan teuip twrıp orın alğan solaqaylar tipten köp. Ol äygili solaqaylar Aristotel', YUliy Cezar', Napolen, Uinston Çerçill', Puşkin, Tolstoy, Şopen, Çaplin, Leonardo da Vinçi, Isaak N'yuton, Mark Tven, Elizaveta patşayım, älemniñ eñ bay adamınıñ biri Bill Geys jäne tağı basqalar… Qazaq halqında da solaqay asıl azamattar jeterlik. Jalğız Nwrğisa Tilendievtiñ özi sol qolımen dombıra şertkende talay oñqaydı şañ qaptırğanı anıq qoy. Sonımen qosa Seydahmet Berdiqwlov, Gülfayruz Ismailova, keşegi men büginginiñ dänekerindey bolıp jürgen halıq ärtisi Nwrğali Nüsipjanov, «Darın» memlekettik jastar sıylığınıñ laureatı Mwrager Sauranbaevta bar. Sondıqtan da balañız solaqay bolsa oğan eş qarsı bolmañız. Eger älemdegi ärbir düniege kelgen 100 säbidiñ tek bireui ğana solaqay bolatının eskerseñiz, balañız rasında erekşe adam bolğanı. Äri solaqay balalardıñ ömirde jolı bolmauı da, tabıstı bolaşaqqa qol jetkizui de ata-anasına tikeley qatıstı. Eger onı oñqaylıqqa mäjbürlep üyretuge tırıssañız ol özin basqa balalardan kem sanaytın jasıq bolıp ösedi. Bwnday sabaqtar balanıñ küygelek, aşuşañ bolıp ösuine, tipti kekeştenip qaluına da sebepşi boluı mümkin. Al kerisinşe oğan demeu berip, erekşe ekenin tüsindirseñiz ol ülken şabıtpen kez-kelgen qiındıqtı eñsere aları sözsiz. Sizdiñ de balañızdıñ joğarıda biz atağan wlı twlğalardıñ qatarına qosılıp, tarih tağına şıqpasına kim kepil? Sondıqtan öz solaqayıñızdı barınşa maqtan twtıp, onı bügingi merekesimen qwttıqtap qoysañız nwr üstine nwr bolmaq!
Aydana QAYSARBEKQIZI
kerey.kz
Pikir qaldıru