Жібек жолы бес мың жылдан көп бұрын малына жаңа жайылым іздеген көшпенділердің ізімен пайда болған

Jibek jolı bes mıñ jıldan köp bwrın malına jaña jayılım izdegen köşpendilerdiñ izimen payda bolğan

| Mar 12, 2017

Batıs baspasözi Jibek jolınıñ payda boluı turalı jaña teoriya jäne Moñğoliyada twratın Ayşolpan jöninde tüsirilgen «Bürkitşi» fil'mi jaylı kommentariyler jazğan-dep habarlaydı azattyq.org.

JAÑA JİBEK JOLI

Wlıbritaniyanıñ Daily Mail gazetindegi «Jibek jolı bes mıñ jıldan köp bwrın malına jaña jayılım izdegen köşpendilerdiñ izimen payda bolğan» degen maqalada Wlı Jibek jolınıñ payda boluına qatıstı jaña gipotezanı sipattağan.

Sent-Luistegi Vaşington universiteti ğalımdarı Wlı Jibek jolın geografiyalıq twrğıdan sipattau üşin matematikalıq model'deu ädisin paydalanu arqılı jayılım izdep malın öristen öriske aydağan köşpendilerdiñ jürgen jolın kartağa tüsirgen. Ğalımdardıñ sözinşe, osınday ädispen qwrastırılğan kartalar Jibek jolı boyındağı tau joldarı köşpendiler marşruttarı boyındağı qısqa distanciyalarda tauar almasu orındarı retinde payda bolğan, al sayahatşılar şalğay jerlerge sirek attanğan degen twjırımdı negizdeydi.

Europadan Aziyağa teñiz arqılı jüzu qarıştı damığannan keyin qazirgi Ortalıq Aziya territoriyası arqılı ötken Jibek jolı da transporttıq mäninen ayırılğan bolatın.

JAS QIZ AYŞOLPAN

Avstraliyanıñ Sydney Morning Herald gazetindegi «Bwl tamaşa boyjetken jaylı tamaşa hikaya, biraq «Bürkitşi» şınımen ömirden alınğan ekenine keybireuler senbeydi» degen maqalada britandıq rejisser Otto Belldiñ «Bürkitşi» (Eagle Huntress) derekti fil'mine kommentariy jazğan. Fil'mde Moñğoliyada twratın qazaq qızı Ayşolpannıñ ömiri sipattalğan, ol turalı Azattıq ta talay jazğan. Ol bürkitpen añ aulaudıñ ejelgi dästürin däripteytin özindik simvolğa aynaldı.

https://youtu.be/Vfi5JS6HTH0

Ayşolpan «Altın qıran» aymaqtıq jarıstarında täjiribeli 70-ten asa jigitpen talasıp, bas jüldeni jeñip alğan eñ jas bürkitşi retinde tanıldı. Ayşolpannıñ äkesi Nwrğayıp – Moñğoliyadağı belgili bürkitşilerdiñ biri, ol er adamdar ğana bürkitşi bola aladı degen dästürge qaramastan, qızınıñ bürkitşi bolsam degen qwlşınısın qoldağan. «Bürkitşi» Batısta keñ tanılğan fil'm. Fil'm jaylı köbinese jağımdı pikirler jazıldı, biraq key sınşılar derekti fil'mnen göri «qoyılımğa köbirek wqsaydı» dep jazğan.

Älgi sınğa Otto Bell fil'mde sahnalıq körinister mülde joq dep mälimdeydi.

«[Bürkitşi] disneylik mul'tfil'mge wqsaytın şığar, biraq «Bürkitşi» – 2014 jılğı şildeden bastap 2015 jılğı aqpanğa deyin batıs Moñğoliyağa üş märte barıp tüsirilgen derekti fil'm» dep jazadı Sydney Morning Herald. Maqalada «Bwl – otbası qoldağan jigerli äri ıjdahattı qız balanıñ nege jete alatının körsetetin şattandıratın, jasampaz ertegi» delingen.

Gazette fil'm jarnamasında Ayşolpan – älemdegi twñğış äyel bürkitşi degen oydı tura bolmasa da meñzeytini aytılğan. «Olay emes, bwl ataqqa 26 jastağı qazaqstandıq zañger layıqtı, mwnı Otto Bell de moyındaydı. Biraq onday qızdar sirek kezdesedi, ol äsirese teledidarda sımbattı körinedi» dep jazadı Sydney Morning Herald.

Maqala soñında Otto Bell «bwl, şındığında, äkesi men qızı jaylı hikaya. Ayşolpannıñ jwrtqa tanılayın degen oyı bolğan joq. Şın mäninde, ol äkesimen birge añ aulauğa ğana barğısı kelgenin men bilemin» deydi.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq