Nığımet Mıñjani (El auzınan)

Ertede Altay tauın meken etken Tiney attı ataq­tı sayatşı bolıptı. Jazğıtwrım jalğız qwla biesi boşalap ketken Tiney, atıraptı arıltıp izdep kele jatıp, äli tolıq erimegen özenniñ mwzı üstinde qwlındap, qara qwyrıq, qara jal, erkek qwlın tuğan biesin tabadı.  Qasına jetip kelse, ja­rıq­tıq qwla bie qamıs qwla­ğın qayşılap, özenniñ jağa­sına jaltaq-jaltaq eleñdeydi. Bwğan ne boldı dep qarasa: jağa­da qwla bieniñ şuın jep toyat­tap, qanatı suğa malınıp sauıs-sauıs bop qatqan sarı bürkit otır. Tiney bür­kitti wstap küpisine orap ala­dı da, jaña qwlındağan bie­sin aydap üyine keledi. Bwl bür­kittiñ bitimi bölek, tegeurin twyağınıñ jebesi jartı qarıs eken. Qwstı körgenderdiñ bäri: «Aqiıq, qandıbalaq qıran­nıñ özi» dep maqtasadı.

Ğayıptan qolına tüsken sarı qwstı Tiney üş jıl tüle­tip barıp saladı. Biraq ümit aqtalmaydı. Tağı eki jıl tü­letedi. Bwl kezde bayağı qara­jal qwla qwlın besti şığıp, jaqsı at boladı. Tiney qwsbegi qwla atına minip, sarı bürkitin köterip qıs boyı sayatşılasa da eşteñe aldıra almaydı. Mwnı körgen basqa sayat­şılar − Ey, Tiney «qwsıñ tül­ki alsa bürkit, almasa lau min­gen şürşit» deytin söz bar, jal­ğız atıñdı qinap äure bolğan­şa, ayaq bau, tomağasın sıpırıp qoya ber! – dep aqıl aytadı. Sarı qwstıñ bitimi men körik-kelbetinde bir keremet barın bayqağan Tiney onı bosatıp qoya beruge qimaydı, esik aldındağı qu tübirge qon­dırıp baylap qoyadı. Sarı qws anda-sanda mıñqıldap şa­qırıp qoyıp otıra berdi.

Birde auıldıñ jılqısı barımtalanadı. İzdeuşiler beysauat bir adamdı «wrılarmen sıbaylas» dep wstap äkelip, ayaq-qolına kisen salıp qoyadı. Ol sorlı birde älgi adam kise­nin saldırlatıp Tineydiñ üyi­ne keledi. Esik aldında qu tübirge qonıp otırğan sarı qwstıñ mıñqıldap şaqırğan ünin estip:

− Qayran qıranım-ay, Altay­dıñ altı asqarın asıp sen qaydan kelip ediñ, altı qabat Alataudı basıp men qay­dan kelip edim? – küñirenedi. Bwl sözdi estigen Tiney:

− Ey, sorlı sen bwl qws­tıñ tegin tanıp, tilin biletin kisidey söylediñ-au, bwl sağan «Altaydıñ altı asqarın asıp keldim» dep til qattı ma?- dep swraydı. Wrı aytadı: Aqiıq Altayğa ketti, Aqşe­gir Narınğa ketti, Qarager Boğ­dağa ketti, Sabalaq sarı sauır­ğa ketti, – degen eken, ja­­layır Şora, mınau sol «Al­­taydıñ aqiığı». Qwstıñ oñ iığındağı aq jün adam ala­tın­dığınıñ nışanı, sol iığındağı aq jün añ ala­tındığınıñ ayğağı. Bwnı añğa salmay twrıp oñ iığındağı aq jündi qiıp tastau kerek. Äri bwl qırannıñ er süyegi barmaqtay eki topşısınıñ wşında eki tegeuir twyağı bar, bwl qatardağı qws emes, Aqiıqtıñ işindegi qıranı, deydi. Bwl sözdi estigen Tiney:

− Ras aytasız. Bwl qws qol­ğa tüspes asıl qıran dep özim de oylağan edim, biraq üş jıl tületip salsam da tışqan mwrnın qanatpadı!

− Añ almaytın qws joq qayıruın tapsa degen, bwl qws­tı qalay tületip, qalay qayı­rıp ediñiz? Bwl swraqqa tañdanğan Tiney:

− Qwstı qalay tületip, qa­lay qayırudıñ bayağıdan kele jatqan dästüri bar emes pe, jazday suır etimen tületip, börtpemen jündetip, aq jemmen qayırdım,

– deydi. − Bwl ädettegi qws emes, özge­şe qws, mwnıñ babı da özgeşe – deydi twtqın.

– Jaz şıqqanda ayaq bauın al da qoya ber, jaz boyı emin-erkin şalqıp wşıp jürsin. Qaşıp keter dep qorıqpa, sen oğan senseñ, ol da sağan senedi, seni tastap ketpeydi. «Qazannıñ qa­ra dauılı» tüs­kende wstap twğırına qondır da tu bieniñ qazı­sımen qa­yır, qıs boyı jerge tüs­pey­­­di, közine köringen añdı jibermeydi. Mwnıñ tağı bir şalt minezi – keşke añnan qayt­qanda eligip kez kelgen adamdı kökke köterip wşırıp oy­nay­dı, qasıñdağı qağuşıña qw­lın jarğaq kigizip, arqasına ergenşek tañıp qoyğaysız…

Tiney qwsbegi twtqınnıñ aqılına süysinip, onı kepil­dikke alıp, ayaq-qolın kisennen bosatıp eline attandıradı. Osı twsta bayağıda bes jıl bwrın qarajal qwla qwlın tapqan Tineydiñ qwla biesi qatarınan bes jıl qısırap, semiz­dikten şaylap jüre almay, küzdiñ qara suığı tüs­kende jon arqası jarılıp öledi. «İzdegenge – swrağan» degen­dey Tiney qwsına qwla bieniñ semiz qazısın berip qayı­radı. Küyi kelgen sarı qws qıstağı salburında közine köringen añdı qalt jibermey wstaydı. Kün batıp añnan qaytqanda eligip wşıp, qolğa qonbay kergip, kwlın jarğaq kiip arqasına ergenşek bay­lağan qağuşını qağıp alıp kökke wşırıp, qwmarı qanğan soñ qayta äkelip jerge tüsirip oynaydı.

Qıs ötip sayatşılıq mau­sımı ayaqtalğan soñ Tiney qwsınıñ ayaq bauın alıp qoya beredi. Ol küni boyı emin-erkin wşıp jürip, keş bata kez kelgen üydiñ şañırağına barıp qonadı. Sarı qwstıñ şañıraqqa kelip qonuın «qwt» dep bilgen jwrt oğan qonağası berip, meyman etetin dästür qalıptasadı.

Künder ötip sarı qwstıñ atağı at jeter jerge jayı­ladı. Birde Tiney qwsbegi sal­burınnıñ soñğı qızığın körmek bolıp añğa şığadı. Biikke şığıp tomağa tartqanı sol edi, qolındağı qwsı tilep wşadı da bir tereñ şatqaldıñ üstine barıp tik şanşılıp qwldilap ketedi. Tiney atımen şauıp jetse, şatqaldıñ işi astan-kesteñ. Nayzağay jar­qıldap, sarala sağım oynaydı. Barayın dep wmtılsa astın­dağı qwla atı ışqınıp ürkip, apır-topırdıñ mañına bas­paydı. Keşikpey kün wya­sına batıp, jwldız jamırap, jer jahandı qarañğılıq bür­keydi.

Erteñinde tañsäride Tiney el-jwrttı jinap barsa, sarı qws tastıñ üstinde tük bolma­ğanday taranıp otır. Söyt­se, adam barmaytın tereñ şat­qalda alıp jılan bar eken bürkit soğan barıp tüsken de onı öltirip, basın müjip toyattap otırğan türi. Aydahardıñ jay­rap jatqan jemtigin körgen jwrt eriksiz tañday qağadı.

Sarı qwstıñ arqasında Tineydiñ de atağı aspandaydı. Biraq jazımıştan ozmış joq, qwsbegi kenet ayıqpas dertke şaldığıp, tösek tartıp jatıp qaladı. Dauasız dertke tap bolğanın sezgen qwsbegi, tuğan-tuıstarımen arız­dasıp: «Men ölgen soñ janazama soyılğan jılqınıñ qazısın sarı qwsqa jegizip, ayaq bauınan bosatıp qoya be­riñ­­der» dep köz jwmadı.

Qwsbeginiñ ösieti boyınşa el sarı qwstıñ ayaq bauın alıp, bostandıqqa qoya beredi. Bürkit samğap wşıp, aqşa bwltqa siñip közden ğayıp boladı. Kelesi jılı el-jwrt jinalıp Tineyge as beredi. Sol sätte aqşa bwlttı qaq jarıp sorğalap jetken sarı qws jer oşaqtıñ basına kelip qonadı. Jer oşaqtıñ basındağılar oğan asqa soyğan jılqınıñ ökpesin laqtıradı. Onı ilip alıp aspanğa köterilgen bür­kit äbden biiktep alğan soñ şeñgelindegi ökpeni jemey jerge tastay saladı. Şırqau kökte qalıqtap äri-beri wşadı. Kenet qanatın qomdap, as berip jatqan auıldıñ şetindegi ziratqa qaray atqan oqtay şüyi­ledi. Tars etken dıbıs, bwrq etip kökke köterilgen şañ­nan keyin, jinalğan qauım zirat jaqqa jügiredi. Olar Tiney­diñ ziratına soğılıp ölgen sarı qwstıñ talqanı şıqqan jemtigin köredi.