Қазақ хандығының тарихы ҚазҰУ-да талқыланды

Qazaq handığınıñ tarihı QazWU-da talqılandı

| Jun 17, 2015

QazWU-da Qazaq handığınıñ 550 jıldığına oray «Qazaq handığı: tarih, teoriya jäne bügingi kün» attı halıqaralıq ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötti. Atalğan is-şarağa QR Parlament Mäjilisiniñ deputatı A. Twrtaev, Almatı qalası äkiminiñ orınbasarı Z. Amanjolova, Ş. Uälihanov atındağı institut direktorınıñ orınbasarı N. Atığaev jäne özge de qwrmetti qonaqtar men universitet oqıtuşıları men studentteri qatıstı.

QazWU rektorı akademik Ğ. Mwtanov şaranı aşıp: «Qazaq handığınıñ 550 jıldığımen şektelmey, arı qaray qazaq eliniñ tarihın zertteudi jalğastıruımız qajet. Sebebi, biz – irgeli elmiz. Alğa jetelep kele jatqan Elbasşımız bar. Jastardı öz eliniñ patriotı etip tärbieleu – bastı maqsatımız», – dey kele, konferenciya jwmısı men qatısuşılarına tabıs tiledi.

Almatı qalası äkiminiñ orınbasarı Zäureş Amanjolova öz sözinde: – «Bilikti birdi jığar, bilimdi mıñdı jığar» degen dana söz bar. Bilim alıp jatqan ärbir qazaq balası öz eliniñ tarihın bilip, onı zertteui qajet. Osı twrğıda jastarğa sapalı bilim, patriottıq tärbie berude QazWU ğalımdarı ülken üles qosıp otır», – dedi. Sonday-aq, jiında söz alğan Nwrlan Atığaev ğalımdarğa tarihımızdı zertteude ülken sättilik tilep, ıstıq ıqılasın bildirdi.

«Qazaq tarihınıñ tamırı tereñde jatır. Wlttıq tarihımızda Qazaq handığınıñ qwrıluı – Qazaq memleketiniñ qalıptasuı retinde tarihi mañızdı kezeñ bolıp tabıladı. Tarihsız wlt joq, biraq tarihın wmıtatın wlt bar. Sondıqtan wlt bolu üşin, öz elimizdiñ tarihın jetik bilip, barlıq elge paş etuimiz kerek», – degen rektor Ğalım Mwtanwlınıñ aşılu saltanatındağı tüyindi sözderi köpşiliktiñ köñil törinen orın alıp, jastarğa qarata aytıldı. Tuğan elin, jerin jäne onıñ tarihı men salt-dästürin biluge, qwrmetteuge şaqırdı.

Jalpı konferenciya barısında Germaniya, Ispaniya, Türkiya, Resey, Özbekstan, Qırğıstan, Qaraqalpaqstannıñ tarihşı-ğalımdarı Qazaq handığınıñ qwrıluı men tarihi damuınıñ özekti mäselelerin talqıladı. Olar öz bayandamalarında är mäseleniñ tüyindi twstarın ğılımi twrğıdan negizdep, jaña közqaras twrğısınan taldadı.

Konferenciya ayasında «Qazaq handığı qalıptasuınıñ alğışarttarı jäne sayasi-etnikalıq negizderi», «Qazaq handığınıñ körşi eldermen qarım-qatınası», «Qazaq handığınıñ qalıptasuı, damuı jäne joyıluınıñ tarihi-metodologiyalıq mäseleleri», «Qazaq handığı jäne täuelsiz Qazaqstan: tarihi sabaqtastıq jäne qazirgi memlekettilik mäseleleri» attı sekciyalar jwmıs jasadı. QazWU men Ş. Uälihanov atındağı tarih jäne etnologiya institutı birlesip wyımdastırğan şara joğarı deñgeyde ötti.

Baspasöz qızmeti

Tags teoriya jäne bügingi kün Qazaq handığı: tarih

BWLANTI-AÑIRAQAY ŞAYQASTARI: JALĞANI MEN ŞINDIĞI

kerey.kz

SÖZ BASI «Sovet ökimeti twsında qazaq tarihı bwrmalanıp, teris tüsinik berildi» degen söz jii aytıladı qazir. Basılım betterinde bolsın, tarihşılardıñ bas qosqan jiındarında bolsın. Jalğanı joq, anıq edi. Kuämiz, 70-jıldardağı qazaq tarihı oqulığınıñ qalıñdığı pışaqtıñ qırınday ğana-tın. Onıñ özi mardımdı oqıtılmadı. Bwl şejiremizdiñ otar kezdegi küyi edi… Al qazirgi tarihımız bwrınğıdan da beter soraqı jağdayğa tüsti. Bilim men ğılımğa köñil böludiñ ornına bügingi qazaq ru-taypa wymasınan şığa almay jür. Osı küni ärkim öz atalasınıñ nemese babasınıñ bi bolğanın, jırau ne batır bolğanın oydan şığarğan jalğan derekterimen üzdiksiz nasihattap, keyin oğan san milliondağan qarjı şaşıp, kitap şığaru, as berip, kesene, eskertkiş ornatu sıqıldı t.b. berekesiz istiñ soñına tüsken. Ökinişke qaray, jağımsız
Tarbağataydağı wlt-azattıq küres

kerey.kz

(Osı tarihi oqiğanıñ 70 jıldığına arnaladı) Qazaq jeriniñ şığısındağı Tarbağatay jeride tarihtıñ tarğalañ jıldarınıda böliske tüsip jarımı qazirgi Qıtay jerinde qalğanı belgili. Osı qasietti topıraq ejelden atam qazaqtıñ qwttı qonısı bolıp kelgen edi, osı Tarbağataydıñ arğı betinde (1944-1962) jıldarğa deyin türli tarihi, sayasi oqiğalar bolıp jattı, işinde eñ körnektisi 1944-1947 jıldar aralığında bolğan wlt-azattıq kürester edi. Desede osı kürester bolğan qazaqtıñ tört aymağınıñ ekeuinde yağni Altaymen İlede bolğan wlt-azattıq küresteri turalı köp aytılıpta jazılıpta keledi, desede Tarbağatay jerinde bolğan kürester aytılmay keledi, bolğan tarih tasada qalmau kerek, endeşe Tarbağataydağı oqiğalar qalay boldı? Kimder qozğalıs bastadı? Soñı nemen ayaqtaldı? Osı saualdarğa tarihi derektermen sol oqiğağa qatısqan kuagerlerdiñ estelikteri , tarihi kartinalar arqılı jauap
Qazaq-joñğar din üşin soğıspağan!

kerey.kz

Qazaq-joñğar din üşin soğısqan degender mına derekke süyense kerek: 1691 jılı 6 aqpanda Irkutsk qalasında Joñğar hanı Galdan Boşogtu (moñğol. Galdan Boşigt; Qalm. Galdan-Boşigt; 1644 – 1697) elşileriniñ Qazaq handığı turalı äñgimesi. «…Şabarmandar: «Osıdan on jılday bwrın olar, Qalmaq Buşuhtu hanı men Kazak Ordası, dini ärtürli bolğan. Buşuhtu han qalmaqtarmen jäne basqa da orda müşelerimen birge Dalay-lamağa senedi, al kazak ordası äsirese Mwhametke Qırımdıq jolmen senedi, bwsurmandıq jolmen sündetteledi. Al Buşuhtu han Kazak Ordasına onımen, qalmaq Buşuhtu hanımen jäne Ordanıñ basqalarımen bir Dalay Lamağa birigip buddağa sensin dep jiberdi. Sondıqtan da olarmen janjal tuındadı, öytkeni olar qalmaq jolımen Dalay-lamağa sengisi kelmedi, osınıñ saldarınan ülken şayqastar bolıp, Buşuhtu han olardıñ köptegen
BÖRİNİÑ ATIN ALĞAN ITELİ MEN MOLQI

kerey.kz

(«”V”dıbısınıñ ömiri» maqalasınan üzindi) Vorg(vork). Bwl kädimgi kök tüsti jäne osığan baylanıstı börini bildirdi. Böri degen sözdiñ özi kök tüsti wğındıradı. Vorg(vork) sözi V dıbısınıñ “wb, ob, ab, ba, bo, bw, w, u” bolıp türlenuine say, burğ, vorğ, burı, vlue, böri, börik, volk sözderin tudırdı. Volk – ölekşin. Vlue(böre, böle) – ağılşın tiline kök tüsti bildiretin atau retinde ğwndar jağınan endi. Volf(börip) sözi olarda börini bildiredi. Burıl tüs te kök tüsti negiz etedi. Qazaqta “böriktirip qıradı” degen söz bar. Bwl biriktirip qıradı degen mağınanı beredi. Qazaqtıñ birigu degen söziniñ äubasta tuıluına da börilerdiñ azığın wstaudağı wyımşañ äreketi äser etken. Volk(börğ) – Şığıs Europa jerinde börini bildirdi. Volk sözi bolğ, bolqı
TWĞIRIL HANNIÑ ÄLEMDİ BILEGEN WRPAQTARI

kerey.kz

Twğırıl hannıñ Nılqı şamğwn(sanğwn), Eke(Üki), Taybwğa degen üş wlı boldı. Nılqı şamğwnnan tarağan äulet Torğauıt, Qalmaq, Abaq-Sahara qatarlı ordalardıñ bileuşileri bolsa, Taybwğadan tarağan äulet Sibir, Tömen handıqtarın biledi. Twğırıl hannıñ inisi Jaqa qambınıñ qızınan tuğan jiender Wlı Moğol ordasın, Qıtaydı, Irandı bilese, öziniñ Qwlağudan tuğan jienderi Irandı tağı dübirletti. Twğırıl hannıñ wrpaqtarınan Qazan, Qajı-Tarhan(Astrahan), Qasım handıqtarınıñ tağına otırğandar da boldı. Qırım handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı twtas Joşı wlısındağı barlıq handıqtardı şeñgelinde wstadı. Joşı wlısınan şıqqan handıqtardıñ täuelsizdigin qorğau jolındağı şayqastardı wyımdastıruşı boldı. Qırım handığın bilegen Twğırıl hannıñ wrpaqtarı Qırım handarınıñ esiminiñ bärinde Kerey qosımşası bar. Bwl turalı Orıs zertteuşileri ekige jarıladı. Biri, Qajı -Kereydi Twğırıl han äuletinen dese, biri