ТҮЙСІКТЕР ТӨТЕМІ | Kerey.kz/Керей.кз

TÜYSİKTER TÖTEMİ

| Feb 28, 2016

Örken Salubaywlı 1984jılı QHR-dağı Altay aymağı Qaba audanında düniege kelgen. 2011jılı QHR – Jiyañsu provinciyasındağı Nankin universitetin tamamdağan. jılan jılğı Qıran özeniniñ jağalauında ötken ataqtı süleyler jiılğan <<Altın qanat aqiıqtar>> müşäyrasında 2orın iegeri bolıptı. Örkenniñ <<Tas boyau>> degen poeziyalıq kitabi bar. aqın bwl künderi Altay aymağınıñ halıq radiosında qızmette. älemdik tolğanıstardıñ bunağı men buınınıñ arasında erbeñdegen adamzattıq näzik, küñgirt ağınnıñ töñireginde jwrtınıñ külli etnografiyası men dünie tanımın äläulaylatqan tım sirek kezigetin az aqınnıñ şoqtıqtısı osı Örken Salubay mırza!

Aqınnıñ bağı aşılsın!

TÜYSİKTER TÖTEMİ

Tınştıqta wrdaldı uaqıt,

sağat şeñberleri işindegi şäşildi sifırlar,

Közimdi kölegeileidi, mezgil qaldıqtarınan wşqan qisapsız qiqımdar.

Jım-jılas tirşiliktiñ janarına ürei wyalap,

Jasağan oğanda bolmıs sanasındağı bir oy qyanat.

Mennen de bügin iesiz qalıp qañğırğan tekti ruh,

Jasımdı twrmın köşpendiler aspannan jauğan jañbırğa keptirip.

Bosattım sosın alaqanım sızıqtarına baylanğan şeksizdik arqauın,

Ğasırdıñ kürsinisinen bilindi teksizdik şarşauı.

Bostandıq berdim demimmen ürlep keñstiktegi qılmıstı tozañğa,

Aqiqattan aytılmay qalğan bar edi bilem söz onda.

Sol tozañ meniñ tarihım betine tamğan keñstik nüktesi,

Tilsim tabiğattıñ kiesimen körsetken mağan nwh sesi.

Ol-dağı bir qasırettı qwrlığım edi aspanğa asılğan nwr jippen,

Mäñgilik pärellel jatqan tabanımdağı qwrlıqpen,

Aytadı dätin kimderge barıp sol qañğıbas qwrlığım,

Meniñde ayaqsız ayaqtalğan mandımas tirligim.

Şarşağan olda jan ayğay dauıstar işinde sendelip,

Şarşatqan menide adamızat nietindegi pendelik.

Qaraydı mağan mezgil tüsindegi reñder oñıp,

Wrğaşılar qwşağındağı gülderde tünergen toñıp,

Aynalğan olar ana qwrsağındağıday körkem bir pşinge,

Sarqılğan büginderinde, jwtılğan ğwmırlar erteñniñ işinde.

Joğaldı bäri ğasırlar mimırtındağı nışanğa siñip,

Men, sen, ol üşeumizdiñ aramızda tws, arman, küdik.

Örmekşiler jatadı közimnen aqqan tor qwrıp jasıma,

Sorıma bola qonğam men sor qwdıq basına.

Demime jılınğan tınıştıqtardı oy künäsi ürkitip,

Ölara düniesiniñ işnde jürem, Tötemge aynalğan tüysikterimdi pir twtıp.

AMALNAMADAN

Men tuılmay twrğanda,

keñistigim edi anamnıñ qwrsağı,

Äkemniñ sipağan alaqanınıñ jüzime tüsken nwr tabı.

Onıñ alaqanı kün ispetti edi sol keñstigimdi aynalğan,

Ğajayıp jılılğın ötkizgen mağan mañdaydan.

Sezdim men onıñ tamırındağı qannıñ ağısın,

Estildi odan öz boyımdağı tanıs ün.

Auamen nwrdıñ köleñkesinde,

topıraqtıñ isın iiskedim es kirdi mağan,

Aldımda twrdı jwmbaq dwniegeaynalğan şeksiz bir ğalam,

Estidim sosın tilsim tabiğattıñ dwğa tilegin,

Men onı anamnıñ qwrsağında jatqanda wğatın edim.

Kieli qwstar qauırsındarın örtep jasadı aspan ırımın,

Tıñdadım tağı şaytan men perştelerdiñ kübirin.

Najağaydıñ jarığınan jasalğan ilezdik kündizim,

Körsetti mağan tünekte jatqan dünieniñ mwñ jwzın.

Jürdım men sodan sol tünekterdi demimmen quıp,

Jürdım men sodan sol tünekterdi jäsimmen juıp.

Jarıqtı küttim tuğan topırağıma şwğılasın şäşqan,

Halımdı meniñ jetimdik tartqan wğınatın aspan.

Ayıqtru üşin işimde jatqan osı qwsamdı,

Tamızdıq tastar baqsınıñ qızıl tilmen twtandı,

Qasiretimdı meniñ ün-twnsız janğan tas bildi,

Jüregimdegi jaraqatımda asqındı.

—————————————————

kerey.kz

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda