САРЫАҒАШ | Kerey.kz/Керей.кз

SARIAĞAŞ

| Mar 13, 2016

Mwrat Bekey 1958 jılı Qaraqalpaqstandağı Beruni audanınıñ “Altısay” auılında tuğan. Nökis universitetiniñ orıs tili jäne ädebieti bölimin ayaqtağan. Üzaq jıldar Özbekstanda Qazaq ülttıq-mädeni ortalığında qızmet atkardı. Özbekstan jäne Kazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi. “Swlulıq sırı” degen jır jinağı bar.
Qazir aqın Sarıağaş audanında T. Aybergenov atındağı ädebiet jäne öner birlestigin basqaradı.

Tölegen Aybergenovtiñ ädebi ortası, aqındıq mektebi, şäkirtteri jayında zertteu jwmıstarın jürgizgende Tölegenniñ aqındıq jolın jalğastıruşı keyingi izbasar aqındar turalı da zertteu jürgizudi nısanğa alu qajet. Sonday izbasar aqındardıñ biri – Mwrat Bekey.

Mwrat Bekeydiñ şığarmaşılıq eñbeginiñ işinen tölegentanuğa qatıstı arnayı zertteudi talap etetin şığarmalardıñ özi bir töbe… Älimbay Nayzabay

SARIAĞAŞ

Sır tıñdatar swñğıla sezimderdi,

Swñqıldatar jır qıla kezim keldi.

Asan babam nwrlısıñ armanımen,

Ay sağınar gül-müsin aymağım eñ.

Tañdar äli baq kürep atpaq talay,

Jalğanadı aq tilek-aq maqtaday.

Astanağa armanday almaspadım,

Tasqa marjan jayğanday bau-baqşalım!

Torlamasın alabıñ qara tünder,

Sen ğanasıñ pana wlıñ tabatın jer.

Şındıqtı-nwr taratar bürkemegen,

Mıñ mıqtığa parapar bir Tölegen.

Şabıt bergen Şämşige Qaplanbek,

Basqan mwnda är izi jatır än bop.

Kesken öziñ öleñde twsauımdı,

Ösken öñir,qimaymın qwşağıñdı!

Bwl wlıñ da bosqa eles qumağan jan,

Sır wğınğan qos Keles şulağanda.

Qwlağıñda jañğırıp sözim qalsın,

Twrağım bar mäñgilik-öziñ barsıñ,

Sarıağaş!!!

JALĞAN

Bile almadıq köp jaydıñ anığın biz.

Ağıp äne joğaldı tağı jwldız.

Qanşa jaqsı tabıstı şın düniemen,

Kir jalğanda emeksip äli jürmiz.

Jampozdar-ay,janıma nwr berdiñder,

Jürekterge jattalıp ülgerdiñder.

Al,bizdegi jımısqı,mısıq-ömir-

Bir dwğağa jaramay jürgen künder.

Mäñgiliktiñ arnası ağar tınbay,

Sağınışın twndırıp sarı altınday.

Qabiriñdi küzetken tas belgiler,

Müsirkeumen bizderge qaraytınday…

AMANAT

Saltanat Aybergenovağa

Qandırıp şölin zamandar aqqan arnadan,

Jürekter az ba jwldızğa nwrın jalğağan.

Lepesterinen solardıñ tüsken säule ğoy,

Sanamızdağı samala-oylar samğağan.

Sağınıştardan-kökiregiñdi nwrlı etken,

Sabılısqanda sezimder balqıp qwrmetten,

Şaqtarıñ bar ğoy arğımağımen armannıñ,

Sahara sazın “Sarıarqa”qılıp guletken.

Töbeñnen sonda sarnap bir sırlı sarındar,

Şabıtıñ tulap,tebirenetin şağıñ bar.

Osınau sätten,

Osınau sağım-sağım suretten,

Alıptı quat jerdegi barlıq darındar.

Bastauın alğan bwlaqtar barşa jerdegi,

Twmalar bizdi tereñdigimen terbedi.

Arnasın tappay,

Ağıstar jatsa adasıp,

Bizdegi tauday talpınıstardıñ ölgeni!

Amanat bizge-ağadan alıp nar-talap,

Ötermiz,bälkim,bir ömir jügin arqalap.

Tölegenderdiñ tördegi tuın jıqpasaq,

Osıdan artıq baqıt joq bizge,Saltanat!

TARILMA,BAUIRIM

Ömirde mınau,

Ömirde,

Qalqayıp jüru jeñil me?

Taltayıp twrıp daq salma,

Marqayğan bir sät köñilge!

Asığım tüsip kürt alşı,

Tamğan-dı baqıt bir tamşı.

Ölgende körgen qızıqtı,

Bauırım,mağan qisañ-şı?!

Tözimim meniñ-temir me?

Onı endi bir sät kemirme.

Onsız da körip teperiş,

Torığıp kelem ömirde.

Bir tamşı baqıt bwyırmay,

Tüsken-di künim qiınday.

Taqiya tazdan wrlağan,

Bolmaşı qiqar qwyınday!

Emespin artıq küyge alañ,

Nesibemdi sıyğa alam.

Mına bes kün jalğannıñ,

Bir bwrışın qi mağan?!

QARAQALPAQSTAN

Kindik kesken ölkesin ardaqtağan,

Tağdırıña tağdırdı jalğap baram.

Elin süygen Abaydıñ sıñarınday,

Sır şertedi ötkennen Berdaq mağan.

Qorğandarın kezgende Besqalanıñ,

Boy bermeydi keudeden köşken ağın.

Ayday älem tanığan danalığın,

Berunidey dañqtı wlın eske alamın.

Alqınumen jetkendey kölge qazdar,

Qaydan wqsın el mwñın körgeni azdar!

Mahambetpen janımda birge tünep,

Tolğanadı el jaylı Ernazarlar.

Arıladı serpilip mwnardan qwz,

Aluan sağım oynatar quarğan tüz.

Tölegenniñ egiltip “Sağınışı”,

Şırqasa Kegeyliden su alğan qız.

İñkär etken sırına bala jastan,

Ibrayım-jır qiyaldı ala qaşqan.

Añğarmaymın qay elde jürgenimdi,

Üstirtpenen sar jelip bara jatsam.

“Elim-ay”,”Bozataulap”añırağan,

Zarlı ünder etkende janın alañ,

Mwqağali jırlağan sırlı ölkeni,

Tölegen sındı men de sağına alam.

Añsaumenen bauırı barsa alıstan,

Añqıldasa bir-birin qarsı alısqan.

Ardaqtağan Şoqanım än-jır eli,

Men seni süyem,Qaraqalpaqstan!

kerey.kz

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda