Bwl mäselege qatıstı kim keñes swrasa da, meyli tuısım bolsın, meyli dos-jaran, ya beytanıs otandasım bolsın, eñ birinşi aytatınım – jas qız-jigitterge bakalavr därejesin Qazaqstannıñ öz universitetterinde oqu läzim. Post-sovettik keñistiktegi eldermen salıstırğanda Qazaqstannıñ köptegen JOO-ları tehnikalıq jabdıqtalu men oqıtuşılıq qwramı jağınan köş ilgeri. Qanday da bir sala boyınşa fundamentaldıq bilim negizderin üyretuge şaması bar. Qazaqstanda bakalavriatta oqi jürip ağılşın tilin üyrenu täsilderi, jergilikti jäne halıqaralıq ğılımi konferenciyalarğa qatısu joldarı jeterlik. Erinbegen adam bir ğana Britan Keñesinen, ya bolmasa Amerika mädeni ortalığınan til jetildiruge jäne Batıstıñ akademiyalıq standarttarımen tanısuğa qatıstı keneusiz paydalı aqparatqa qol jetkizedi. Internet tehnologiyaları damığan zamanda dünieniñ qay bwrışında otırsa da, talaptı, maqsatşıl häm jigerli adam qalağan şet tilin TEGİN üyrene aladı. 2001 jılı Peşavarda konsul bolıp qızmet istep jürgen bir kökşetaulıq qazaq diplomatımen tanısıp, puştun tilin qalay üyrengenin öz auzınan estip tañ qalğan edim. 1980 jıldardıñ basında tranzistor radiodan dari-puştun tilindegi habarlardı tıñdap, özi qatarlı auğanstandıq mektep oquşılarımen hat jazısıp jürip üyrenip alğan. Keyin ol bilimin Mäskeude wştağan. Qazir puştunşa söylegende peşavarlıqtardı jañıldıradı. Mobil'dik baylanıs pen internet joq zamanda osınday därejege jetken. Ekinşiden, el işinde bakalavriatta oqıp jürgen kezde jas studenttiñ anıq qabileti men akademiyalıq alımı qalqıp su betine şığadı, nege jaramdı ekeni körinedi, äri öziniñ de qay mamandıqqa beyim ekeni bayqaladı. Aqıl toqtatıp, tineydjerlik maksimalizmi basıladı. Mine, osı kezde barıp magistrlik därejeni naqtı qay mamandıq boyınşa jalğastırıp, tüpkilikti qanday käsipke bet bwratını ayqındaladı. Osı şaqta özi qalağan mamandıqqa qatıstı Batıstıñ üzdik degen bir universitetine qwjat tapsırsa boladı. Bwl jerde de grant aludıñ türli joldarı bar, Qazaqstannıñ post-sovettik keñistikte balaması joq “Bolaşaq” attı bağdarlaması äuelgi nısana boluı kerek. Sosın barıp Wlıbritaniya men AQŞ jäne Europa Odağı ükimetteri men JOO-ları böletin granttardı közdeu kerek. Talaptı jasqa biri bolmasa, biri bwyıradı. Sol sebepti öz tuıstarımnıñ bala-şağasınıñ 99 payızı bakalavriattı Qazaqstanda oqıdı. Eşbirin mektep bitire salıp şetel asuğa ıntalandırğan emespin.

Al äke-şeşesi şetelde oqu aqısın töley alatın jastar, älbette, bakalavr därejesin bolsın, magistr därejesin bolsın Batıs Europa men Soltüstik Amerikada ielenuge erikti. Jeke bayqağanım – soñğı jıldarı iri biznes ieleri twrmaq, qazaqstandıq orta däuletti adamdar, tipti şağın käsipkerler balaların jappay şetelge oquğa jiberip jatır. Keybir tanıstarımnıñ aytuınşa, Qazaqstannıñ universitetinde oqıtu men Çehiya siyaqtı Ortalıq Europa elderinde oqıtu qwnı parapar. Däl osı Çehiya universitetterine qatıstı jeke közqarasımdı aytayın. Birinşiden, qazaqstandıq student bir jıl uaqıtın dayındıq kursında çeh tilin üyrenuge joğaltadı. Öytkeni Germaniyadağı siyaqtı Çehiyada da memlekettik tildi meñgergen adam sol eldiñ universitetine tüsse, tegin oqidı. Ekinşiden, çeh tilin üyrenip alğasın universitetke tüsu emtihanın tapsırğan kezde qazaqstandıq abiturientterdiñ köpşiligi Pragadağı älemdik reytingte alğaşqı 300-diñ qatarına äreñ ilinetin arı ketse üş-tört deñgeyi joğarı universitetke öte almaydı. Köbine oblıstıq, ya şağın qalalıq universitetterine tüsedi. Onday jerde oqıdıñız ne, Qazaqstannıñ bir oblısındağı JOO-da oqıdıñız ne, nätije birdey boladı. Al Pragadağı jartılay ağılşınşa joğarı bilim beretin belgili üş-tört universitetke tegin tüsu – öte qiın. Öytkeni bäseke küşti. Çehtardıñ özderi de oqığısı keledi degendey:) Sol sebepti bir jıl çeh tilin oqıp, bäribir özi qalağan Pragadağı universitetke tüse almağan qazaqstandıq abiturientter aqılı bölimine tüsip jatadı. Keybiriniñ äke-şeşesi mwnı da maqwl körip, özderin “bäribir aqşası Qazaqstanmen şamalas, Europada oqıp jür degen atı bar ğoy” dep jwbatadı. Äytkenmen Qazaqstandağı eki deval'vaciyadan soñ mwndağı ortaşa otbasılardan şıqqan studentterdiñ birazı üyden kelip jatqan järdemaqıları eki esege bir-aq azayıp, qosımşa jwmıs istep jür. Keybiri – dayaşı, keybiri velo-arbamen turist tasidı, keybiri – düken satuşısı. Mwnday jağdayda jüz payız joğarı bilim aluğa küş salu, zeyin qoyu öte qiın. Biraq qanday qiındıq körse de, mwnday studentterdiñ sırtqa şığıp, el körip, jer körip, dünietanımdarınıñ qatarlastarınan äldeqayda qattı keñeygeni bayqaladı. Üşinşiden, Çehiyada sol diplomğa qol jetkizgenniñ özinde on-aq million adam söyleytin çeh tilinde alğan bilimiñizdiñ qoldanu ayası sonşalıqtı keñ emes ekenin bayqaysız. Ağılşın, ispan, nemis, ya francuz tilderinde alğan diplommen salıstıruğa kelmeydi. Al ortadağı çeh tilin üyretetin, universitetke dayındaytın deldal ortalıqtarğa bäribir, saudasın jürgizu üşin jarnamasın jandıra beredi.

Qorıtındılay kele aytarım, talabı zor jas student dünietanımı men qabileti ayqındalıp, şama-şarqın anıq sezinui üşin bakalavriattı Qazaqstandağı üzdik universitetterdiñ birinde oqığanı läzim. Sosın barıp “qanday da bir mamandıqtı tereñ meñgerem”, ya bolmasa, “akademiyalıq salağa bet bwram” dep niettense, öz bağıtı boyınşa üzdik şetel universitetinde magistr atanuğa wmtılğanı abzal. Al “qay deñgeyde, qay elde bolsın, abiturient balamnıñ oqu şığının kötere alam” deytin ata-ana bwl mäselege qatıstı ne qıların özi biledi. Mwnday baquattı adamdardıñ jasöspirim twrmaq, 4-klasta oqitın qarşaday balaların Wlıbritaniyadağı jeke-menşik bay mektep-internattarğa “eti – sendirdiki, süyegi – bizdiki” dep tapsırıp bergenderin de körip jürmin. Är otbasınıñ byudjeti men strategiyası ärqilı. Qosımşa saualdar tusa, qolım tigenşe osı postıñ astındağı forumda jauap beruge tırısam. Birden jauap jaza almay jatsam, jağdayımdı tüsinip, ğafu etuleriñizdi swraymın.

Galym Bokashtıñ facebook paraqşasınan alındı