|  |  |  | 

كوز قاراس تۇلعالار ادەبي الەم

ادەبيەت تۋرالى سوڭعى پىكىرتالاسقا قوسارىم

Galim

عالىم بوقاش

اقىن-جازۋشىنى “ادام جانىنىڭ ينجەنەرى” دەپ اتاپ، شىعارماشىلىق دەمالىسقا جىبەرىپ، پاتەر ءبولىپ، قالاماقى تولەپ، جەكە شىعارماشىلىعىن بيۋدجەت قارجىلاندىراتىن ماماندىق قىلىپ، كوممۋنيستىك مورال مەن يدەولوگيا ناسيحاتشىلارىنا اينالدىرعان سوۆەت رەجيمى ەندى قايتىپ كەلمەيدى، “بالدار”. اقىن-جازۋشىلىق ماماندىق تا ەمەس، كۇنكورىس كاسىبى دە ەمەس، يدەولوگيا قۇرالى دا ەمەس، بيلىك وكىلدەرى ءبىر-جەردەن ەكىنشى جەرگە وپ-وڭاي كوشىرىپ الا قوياتىن، يا قۋىپ جىبەرە سالاتىن ءلاپپاي قىزمەتكەر دە ەمەس. بۇل – ءسوز شەبەرىنىڭ تالانتى ۇشتالعان سايىن، قابىلەتى كۇشەيگەن سايىن، ءبىلىمى تەرەڭدەگەن سايىن نەگىزگى ماماندىعى مەن نەگىزگى كاسىبىن ىعىستىرىپ شىعارىپ، تابيعي تۇردە ءھام شابىتتىڭ، ءھام كۇنكورىستىڭ سارقىلماس كوزىنە اينالاتىن، ەڭ باستىسى الگى شەبەرگە تاۋەلسىزدىك سىيلايتىن ەركىن شىعارماشىلىق. ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك-مادەني ەرەكشەلىكتەرى بولەكتەۋ بولسا دا، “جاقسىمەن سالىستىرىپ، جاقسىعا ۇمتىلۋ” پرينتسيپىمەن باتىستاعى ءوز زامانداستارىمىزدى مىسال ەتەيىن.

ماسەلەن، زەدي سميت. ۇلىبريتانيانىڭ قازىرگى ەڭ ايگىلى جاس جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى. اكەسى – اعىلشىن، شەشەسى -
يامايكالىق. لوندوننىڭ سولتۇستىك-باتىس اۋدانىنداعى جۇپىنى جالدامالى ۇيدە بوي جەتتى. 14 جاسىندا اتا-اناسى اجىراسىپ، ميگرانت شەشەسىمەن قالىپ قويدى. جەكەمەنشىك باي كوللەجدەردە ەمەس، قاراپايىم مەملەكەتتىك باستاۋىش ءھام ورتا مەكتەپتەردە وقىدى. بىراق تالانتتىڭ اتى – تالانت. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنە ءوز كۇشىمەن ءتۇستى. ايگىلى “مارجان ءتىس” رومانىن سول ۋنيۆەرسيتەتتە ۇزدىك وقىپ ءجۇرىپ جازىپ تاستادى. الەمدىك ادەبيەت دەڭگەيىندە سەنساتسياعا اينالدى. بىردەن بايلىق بىتكەن جوق. “تالانتتى جازۋشىمىن، لوندون مەرياسى پاتەر سىيلامادى، ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى “دارىن” سىيلىعىن بەرمەدى” دەپ ءىشىپ كەتپەدى. سودان كەيىنگى قانشاما جۇلدە العان روماندارىن نەگىزگى ماماندىعى ادەبيەتتانۋ بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، قولى ءسال قالت ەكەن بوس ۋاقىتتارىندا جازىپ شىقتى. مىنەكي، اشىپ كورسەتەيىن:

“قولتاڭبا بەرگىش” رومانىن لوندونداعى زاماناۋي ونەر ينستيتۋتىندا جانە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىپ ءجۇرىپ جازدى. “سۇلۋلىق” رومانىن كولۋمبيا جانە نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، “سولتۇستىك-باتىس” رومانىن “حارپەرس” ادەبي شولۋ جۋرنالىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ جازدى. بىلتىر “اتكەنشەك زامان” رومانىن ءبىتىردى. ءاربىر رومانى – كەيىپكەرلەردىڭ پسيحولوگياسىن، الەۋمەتتىك ورتاسىن، تاريحي كەزەڭىن، ءتۇرلى ماماندىعىن سيپاتتاۋ تەرەڭدىگى بويىنشا جەكە ءبىر دوكتورلىق ەڭبەككە تاتيدى. كوركەم شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرى مەن سيۋجەتى ويدان شىعارىلعان بولۋى مۇمكىن، بىراق كوركەم جازۋ تەحنيكاسى – شاحمات ەرەجەسى سياقتى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءھام ۇزدىكسىز جەتىلىپ جاتقان عىلىم. سول عىلىمنىڭ اكادەميگىنە اينالعان اقىن-جازۋشى عانا شىعارماشىلىعى اسىرايتىن دەڭگەيگە شىعا الادى. مۇنداي الەمدىك اۋقىمداعى شىنايى ءسوز شەبەرىنە اينالۋدىڭ شارتتارى كوپ. مەنىڭشە، ەڭ ماڭىزدىلارى – تۋما تالانت (سەرگەك ءھام ازات اقىل، تەرەڭ زەيىن مەن بايقاعىشتىق قابىلەتى), كەڭ دۇنيەتانىم (الەمدى مەيىلىنشە كەزۋ، ارقيلى تىلدىك، دىندىك، مادەني، ساياسي، ەكونوميكالىق ورتادا تۇرمىس كەشىپ كورۋ), اكادەميالىق ءبىلىم (تىڭعىلىقتى تەوريالىق دايىندىق) جانە ءوز جانىن جالاڭاشتاي الۋ قابىلەتى (ساياسي-ءدىني كوزقاراسقا، تابۋعا تاۋەلدى بولماۋ، مىسالى، ءوزىن “دياۆول” اڭگىمەسىندە اياماي سويعان تولستوي سياقتى; لەوناردو دا ۆينچي ءمىنسىز ءمۇسىن جاساپ، ءدال سۋرەت سالۋ ءۇشىن قالاي ءمايىت جىلىكتەسە، مىقتى جازۋشى شىنايى وبرازدار تۋدىرۋ ءۇشىن تۋرا سولاي ءوز مىنەزىن اشكەرەلەپ، تابيعاتىن مۇشەلەپ، بارلىق بەزىن سىلىپ شىعادى). وزىنە عاشىق پۋبليتسيستەر مەن پروپاگانديستەر بۇل باسەكەگە شىداي المايدى. “تالانتتى جازۋشىنىڭ قولىمەن يا پەرىشتە، يا شايتان جازادى، قالعاندارى وزدەرى جازادى” دەيتىن ءازىل بەكەر ايتىلماعان.

پوست-سوۆەتتىك قوعامداعى شىعارماشىلىق وكىلدەرىن “تالانتتارىڭ ۇشتالماعان، اكادەميالىق بىلىمدەرىڭ كەم، شەتەل كورمەگەنسىڭدەر” دەپ سوگۋ، البەتتە، سنوبيزم بولار ەدى. حالقىنىڭ سانى از، نارقىنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ءالسىز، كەشە عانا بولشەۆيزمنىڭ تىرناعىنان قۇتىلعان ەلدەگى ادەبي ورتانىڭ قازىرگى سيپاتى دا، ءدال بۇگىنگى مۇراتى دا بولەك ەكەنى ءسوزسىز. بىراق، الەمدىك كوركەم ادەبيەتتىڭ شەبەرلىك ستاندارتتارى اقىن-جازۋشىنىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامى مەن رەجيمىنە قاراي بەيىمدەلىپ وزگەرمەيدى. ءوز بيىگىندە تۇرادى. ال پوستسوۆەتتىك جاس اقىن-جازۋشىلار -
مەملەكەتتىڭ شەتەلدە وقۋعا، يا ءوز ەلىندە ءبىلىم ۇشتاۋعا ءبولىپ جاتقان ازدى-كوپتى باعدارلامالارىنا قاتىسۋعا شاماسى بار ەڭ الەۋەتتى، الدىڭعى قاتارلى، كوزى اشىق توپ. شىعارماشىلىق ەركىندىككە، كوركەم ادەبيەت شەبەرلىگىنە جەتۋ قۇلشىنىسى كۇشتى بولسا، تۇرمىس قيىندىعىن، يا قىزمەتىندەگى تسەنزۋرانى سىلتاۋراتىپ بۇلعالاقتاپ ءجۇرىپ الماۋى كەرەك. قۇدايعا شۇكىر، جىلت ەتكەن ءاربىر مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، سىرتقا شىعىپ، ءتىل ۇيرەنىپ، قال-قادارىنشا ايماقتىق، باتىستىق ادەبي ورتالارعا ۇمتىلىپ جاتقان قازاقستاندىق زامانداستارىم بار. سولاردىڭ تالابى مەن تاۋەكەلىنە سۇيسىنەم.

سولاي، ءىنى-قارىنداستار، تالانتتارىڭدى قور قىلماڭدار، بىلىمدەرىڭدى جەتىلدىرىڭدەر، بىرنەشە تىلدە سايراڭدار، “جەتى قات جەردەن وڭاي باسقىش بولىپ” ۇشىڭدار ادەبيەت عارىشىنا، ءبىر-ءبىر شابىت پەرىشتەسىن تابىڭدار. سوسىن جۇرەسىڭدەر زەدي سميت قۇساپ نيۋ-يوركتە ويانىپ، ميلاندا تۇسكى اس ءىشىپ، لوندونداعى ادەبي كەشكە قاتىسىپ. ال باعزى زاماننان بەرى ءبىر-بىرىنەن كوشىرىپ، “وزدەرى جازىپ كەلە جاتقان” رەجيمشىل پۋبليتسيستەردىڭ، ەسسىز پروپاگانديستەردىڭ ءھام ۇياتسىز پلاگياتورلاردىڭ ۇرانشىل سوزدەرىنە ءمان بەرمەڭدەر.

P.S. ادەبيەت تۋرالى پىكىرتالاسقا تۇسكەن تاراپتاردىڭ الدەبىرىن سوگىپ، الدەبىرىن جاقتاپ وتىرعان جوقپىن، ءسوزىمدى بارىنە جالپىلاي ارناپ وتىرمىن.

عالىم بوقاش

            facebook  پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • قاجىمۇقانعا قولداۋ كورسەتكەن ەكەۋ

    وسىدان بىرەر جىل بۇ­رىن استانا قالاسىنا جول ءتۇسىپ، ءبىراز كۇن باس شاھاردى ارالادىم. قالا­داعى مادەني، تاريحي ەسكەرت­كىشتەردى تاماشالادىم. سول ۋاقىتتا ءوزىم كۋا بولعان جايلاردىڭ ىشىندەگى بولە-جارا ايتارىم ايگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى، بارىمىزگە بالا جاسىمىزدان ءوزىنىڭ «توقاش بوكين» رومانىمەن تانىس زەيىن شاشكيننىڭ شاڭىراعىندا قوناق بولعانىم دەر ەدىم. جازۋشىنىڭ زايىبى ءما­ريام نۇرلانقىزى جاسى سەكسەن جەتىگە كەلسە دە ءالى كۇنگە سەرگەك، شيراق، با­قۋات­تى كۇيدە ەكەن. ول كىسى كەن­جە قىزى گۇلجان مەن كۇيەۋ بالاسى ەربولاتتىڭ قو­لىن­دا، سولاردان تۋ­عان كىشكەنتاي جيەن نەمە­رە­لەرىنە ەس بولىپ، تىرلىك كە­شىپ جاتىر. مەنىڭ بۇل ۇيگە تاپ بولعانىم دا سول ەر­بولاتتىڭ، كۇرشىم اۋدان­دىق مادەنيەت ءبولىمىن 18 جىل باسقارعان بەلگىلى ونەر ارداگەرى قابدوللا تۇراروۆتىڭ كەنجە ۇلىنىڭ ارقاسى ەدى. كۇرشىمگە ءبىر كەلگەنىندە ەرەكەڭنىڭ:

  • «دجۋان كولباسانى دجونىپ دجەپ دجاتىرسىڭدار ما؟»

    قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىز جۇمىسقا كەلگەندە: – قالاي، دجىگىتتەر، دجاعدايلارىڭ دجاقسى ما؟ – دەيتىن سول كەزدە «ج»-عا «د»-نى قوسىپ ايتاتىنداردى كەكەتىپ. ءبىر كۇنى «ارانىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى، مارقۇم سايلاۋبەك جۇمابەكوۆتىڭ بولمەسىندە جۇمىستىڭ سوڭىندا كىشىگىرىم «جەتىم قىزدىڭ» تويىن جاساپ جاتقانبىز. – ەسىكتى جاپتىڭىز با؟ – دەگەن سۇراعىما «قورىقپا، قاتىردىم» دەگەندەي ساكەڭ ەكى كوزىن بىردەي جۇمىپ، باسىن شۇلعىپ، باس بارماعىن قايقايتا شوشايتتى. اپىل-عۇپىل بوپ جاتقانىمىزدا كەنەت ەسىك سارت ەتىپ اشىلدى دا، ار جاعىنان قال-اعاڭ كورىندى. نە ىستەرىمىزدى بىلمەي قاتتى ساسقالاقتادىق. اۋىزداعىنى جۇتا الماي، قاقالىپ-شاشالىپ تۇرعان پۇشايمان ءتۇرىمىزدى كورىپ، قال-اعاڭ سىر الدىرماي ادەتتەگىدەي قالجىڭعا باستى. – قالاي، دجىگىتتەر، دجۋان كولباسانى دجونىپ دجەپ دجاتىرسىڭدار ما؟ – دەدى تۇك بولماعانداي گازەت-داستارحانىمىزداعى شالا تۋرالعان، شىنىندا، جۋانداۋ شۇجىققا كوزىن

  • تۇرىكتەن ۇيالعان قازاق زاڭگەرى ۇشاقتاعى ءتىل ماسەلەسىمەن ءوزى اينالىساتىنىن مالىمدەدى

    كامشات ساتيەۆا ەير-استاناداعى شۋلى وقيعا قازاقتار ءۇشىن ماسقارا بولىپ تىندى. بورتسەرىكتەن قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋدى سۇراعان تۇرىك ازاماتى قاماۋعا الىنىپ، وعان ايىپپۇل سالىندى. تاۋەلسىزدىك العاندا، ەڭ ءبىرىنشى بوپ قۋانعان تۇرىك اعايىن بۇل جايتتان حاباردار بوپ جاتسا، ابدەن تۇڭىلەتىن شىعار بىزدەن. 25 جىل مەرزىمدە انا ءتىلى ماسەلەسىن بىرجاقتى ەتە الماعان وزىمىزگە دە وبال جوق. „ماسەلەنى ساياساتقا نەمەسە باسشىلىققا سىلتەيتىن تۇگى جوق„ دەگەن قازاق زاڭگەرى ابزال قۇسپان مۇنىڭ بارلىعىن ءوزىمىزدىڭ ەرىنشەكتىگىمىز بەن قورقاقتىعىمىزدان كورەدى. ايتپەسە، زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستانداعى زاڭدار مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىسىن ەش شەكتەمەيدى، تەك ونى ورىندامايتىندار بار. بۇل تۋرالى زاڭگەر Facebook-تەگى جەكە پاراقشاسىندا جازدى. „كەشەلى-بەرى لەنتادان تۇسپەگەن، كىنالى تاراپتىڭ كەشىرىم سۇراۋدىڭ ورنىنا، ادەتتەگىنشە، مۇرنىن شۇيىرە قاراۋىنىڭ سالدارىنان، داۋ ۋشىعا باستاعان، «ەير استانا»

  • «وسى جولى ءبارى بىتەدى». ساراپشى رەسەيگە سالىناتىن سانكتسيانىڭ سۇمدىق قۇپياسىن اشتى

    كامشات ساتيەۆا رەسەيگە سالىنباق سوڭعى سانكتسيانىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن ايتىپ بەرگەن قارجىگەر-مامان ءاليحان قاناپيا سۇمدىق قۇپيانىڭ بەتىن اشتى. ونىڭ پىكىرىنشە، اقش كونگرەسى قابىلداعان كەزەكتى سانكتسيا رەسەيدىڭ ساياسي ەليتاسىن بەكەردەن بەكەر دۇرلىكتىرىپ جىبەرگەن جوق. سانكتسيانىڭ سالدارى وتە اۋىر. بۇل تۋرالى قارجىگەر-مامان ءاليحان قاناپيا kaz.365info.kz سايتىنا بەرگەن سۇقباتىندا ءمالىم ەتتى. ءوز سۇقباتىندا مامان، الدىمەن، دوللاردىڭ قىمباتتاۋىنا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. سانكتسيا سالدارى… — قازىر دوللاردىڭ قىمباتتاۋىنا ناقتى ەكونوميكالىق فاكتور ورىن العان جوق. ونىڭ تەك ەكى جاناما سەبەبى بار. بىردەن-ءبىر سەبەبى — رەسەيگە باعىتتالعان جاڭا سانكتسيانىڭ سالقىنى بۇل. ويتكەنى تەڭگە ورىستىڭ اقشاسىنا تاۋەلدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز رەسەي ەكونوميكاسىنا تاۋەلدى دەگەندەي. رەسەي ەكونوميكاسى شىنداپ شاتقاياقتايىن دەپ تۇر. دەمەك، ول مىندەتتى تۇردە قازاقستانعا دا اسەر ەتەدى. كۇرت

  • ابايدىڭ تۋعان كۇنىنە وراي ءبىر ءسوز

    وتارشى “اق پاتشانىڭ” شەندى شەكپەنى ءۇشىن (كەيدە ءتىپتى ۇلكەن كۇمىس تاباق پەن ارتىق قاداق كۇرىش ءۇشىن) تورەلەرى ۇساقتالىپ، باتىرلارى ءبىر-ءبىرىن شاۋىپ، سوڭعى حاندارىن ۇستاپ بەرىپ، “زار-زامان” جىراۋلارى ەسكى ءىزدى شيىرلاپ، از-ماز زيالىسى يا شوقىنىپ، يا ءبىلىم ىزدەپ شەتكە كەتىپ، باتىستاعى اعارتۋشىلىق پەن يندۋسترياليزاتسيادان ماقۇرىم قوعامى كوشپەلىدەن اگرارلىق قۇرىلىمعا ءوتىپ ۇلگەرمەي جاتقان الاساپىران ءبىر زاماندا قازاق اراسىندا اباي تۋادى. ءوز زامانىنداعى عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ، پوەزيا مەن مۋزىكانىڭ بارلىق وزىق ولشەمدەرىن قوي قۇرتتاپ، جىلقى جۋساتقان اۋىلدىڭ ىشىندە وتىرىپ، اقىلعا سىيمايتىن قانداي دا ءبىر تىلسىم جولمەن بويىنا سىڭىرەدى. ءوز ورتاسىنان كەم دەگەندە جارتى عاسىر وزىق ولەڭ قالىپتارىن قۇيادى، قازاقى بوياۋى بار ادەمى رومانستار جازادى، باتىس پەن رەسەيدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي وي الىپتارىن قازاقشا سويلەتىپ، ۇزدىك

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: