|  |  |  | 

كوز قاراس تۇلعالار ادەبي الەم

ادەبيەت تۋرالى سوڭعى پىكىرتالاسقا قوسارىم

Galim

عالىم بوقاش

اقىن-جازۋشىنى “ادام جانىنىڭ ينجەنەرى” دەپ اتاپ، شىعارماشىلىق دەمالىسقا جىبەرىپ، پاتەر ءبولىپ، قالاماقى تولەپ، جەكە شىعارماشىلىعىن بيۋدجەت قارجىلاندىراتىن ماماندىق قىلىپ، كوممۋنيستىك مورال مەن يدەولوگيا ناسيحاتشىلارىنا اينالدىرعان سوۆەت رەجيمى ەندى قايتىپ كەلمەيدى، “بالدار”. اقىن-جازۋشىلىق ماماندىق تا ەمەس، كۇنكورىس كاسىبى دە ەمەس، يدەولوگيا قۇرالى دا ەمەس، بيلىك وكىلدەرى ءبىر-جەردەن ەكىنشى جەرگە وپ-وڭاي كوشىرىپ الا قوياتىن، يا قۋىپ جىبەرە سالاتىن ءلاپپاي قىزمەتكەر دە ەمەس. بۇل – ءسوز شەبەرىنىڭ تالانتى ۇشتالعان سايىن، قابىلەتى كۇشەيگەن سايىن، ءبىلىمى تەرەڭدەگەن سايىن نەگىزگى ماماندىعى مەن نەگىزگى كاسىبىن ىعىستىرىپ شىعارىپ، تابيعي تۇردە ءھام شابىتتىڭ، ءھام كۇنكورىستىڭ سارقىلماس كوزىنە اينالاتىن، ەڭ باستىسى الگى شەبەرگە تاۋەلسىزدىك سىيلايتىن ەركىن شىعارماشىلىق. ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك-مادەني ەرەكشەلىكتەرى بولەكتەۋ بولسا دا، “جاقسىمەن سالىستىرىپ، جاقسىعا ۇمتىلۋ” پرينتسيپىمەن باتىستاعى ءوز زامانداستارىمىزدى مىسال ەتەيىن.

ماسەلەن، زەدي سميت. ۇلىبريتانيانىڭ قازىرگى ەڭ ايگىلى جاس جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى. اكەسى – اعىلشىن، شەشەسى -
يامايكالىق. لوندوننىڭ سولتۇستىك-باتىس اۋدانىنداعى جۇپىنى جالدامالى ۇيدە بوي جەتتى. 14 جاسىندا اتا-اناسى اجىراسىپ، ميگرانت شەشەسىمەن قالىپ قويدى. جەكەمەنشىك باي كوللەجدەردە ەمەس، قاراپايىم مەملەكەتتىك باستاۋىش ءھام ورتا مەكتەپتەردە وقىدى. بىراق تالانتتىڭ اتى – تالانت. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنە ءوز كۇشىمەن ءتۇستى. ايگىلى “مارجان ءتىس” رومانىن سول ۋنيۆەرسيتەتتە ۇزدىك وقىپ ءجۇرىپ جازىپ تاستادى. الەمدىك ادەبيەت دەڭگەيىندە سەنساتسياعا اينالدى. بىردەن بايلىق بىتكەن جوق. “تالانتتى جازۋشىمىن، لوندون مەرياسى پاتەر سىيلامادى، ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى “دارىن” سىيلىعىن بەرمەدى” دەپ ءىشىپ كەتپەدى. سودان كەيىنگى قانشاما جۇلدە العان روماندارىن نەگىزگى ماماندىعى ادەبيەتتانۋ بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، قولى ءسال قالت ەكەن بوس ۋاقىتتارىندا جازىپ شىقتى. مىنەكي، اشىپ كورسەتەيىن:

“قولتاڭبا بەرگىش” رومانىن لوندونداعى زاماناۋي ونەر ينستيتۋتىندا جانە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىپ ءجۇرىپ جازدى. “سۇلۋلىق” رومانىن كولۋمبيا جانە نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، “سولتۇستىك-باتىس” رومانىن “حارپەرس” ادەبي شولۋ جۋرنالىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ جازدى. بىلتىر “اتكەنشەك زامان” رومانىن ءبىتىردى. ءاربىر رومانى – كەيىپكەرلەردىڭ پسيحولوگياسىن، الەۋمەتتىك ورتاسىن، تاريحي كەزەڭىن، ءتۇرلى ماماندىعىن سيپاتتاۋ تەرەڭدىگى بويىنشا جەكە ءبىر دوكتورلىق ەڭبەككە تاتيدى. كوركەم شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرى مەن سيۋجەتى ويدان شىعارىلعان بولۋى مۇمكىن، بىراق كوركەم جازۋ تەحنيكاسى – شاحمات ەرەجەسى سياقتى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءھام ۇزدىكسىز جەتىلىپ جاتقان عىلىم. سول عىلىمنىڭ اكادەميگىنە اينالعان اقىن-جازۋشى عانا شىعارماشىلىعى اسىرايتىن دەڭگەيگە شىعا الادى. مۇنداي الەمدىك اۋقىمداعى شىنايى ءسوز شەبەرىنە اينالۋدىڭ شارتتارى كوپ. مەنىڭشە، ەڭ ماڭىزدىلارى – تۋما تالانت (سەرگەك ءھام ازات اقىل، تەرەڭ زەيىن مەن بايقاعىشتىق قابىلەتى), كەڭ دۇنيەتانىم (الەمدى مەيىلىنشە كەزۋ، ارقيلى تىلدىك، دىندىك، مادەني، ساياسي، ەكونوميكالىق ورتادا تۇرمىس كەشىپ كورۋ), اكادەميالىق ءبىلىم (تىڭعىلىقتى تەوريالىق دايىندىق) جانە ءوز جانىن جالاڭاشتاي الۋ قابىلەتى (ساياسي-ءدىني كوزقاراسقا، تابۋعا تاۋەلدى بولماۋ، مىسالى، ءوزىن “دياۆول” اڭگىمەسىندە اياماي سويعان تولستوي سياقتى; لەوناردو دا ۆينچي ءمىنسىز ءمۇسىن جاساپ، ءدال سۋرەت سالۋ ءۇشىن قالاي ءمايىت جىلىكتەسە، مىقتى جازۋشى شىنايى وبرازدار تۋدىرۋ ءۇشىن تۋرا سولاي ءوز مىنەزىن اشكەرەلەپ، تابيعاتىن مۇشەلەپ، بارلىق بەزىن سىلىپ شىعادى). وزىنە عاشىق پۋبليتسيستەر مەن پروپاگانديستەر بۇل باسەكەگە شىداي المايدى. “تالانتتى جازۋشىنىڭ قولىمەن يا پەرىشتە، يا شايتان جازادى، قالعاندارى وزدەرى جازادى” دەيتىن ءازىل بەكەر ايتىلماعان.

پوست-سوۆەتتىك قوعامداعى شىعارماشىلىق وكىلدەرىن “تالانتتارىڭ ۇشتالماعان، اكادەميالىق بىلىمدەرىڭ كەم، شەتەل كورمەگەنسىڭدەر” دەپ سوگۋ، البەتتە، سنوبيزم بولار ەدى. حالقىنىڭ سانى از، نارقىنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ءالسىز، كەشە عانا بولشەۆيزمنىڭ تىرناعىنان قۇتىلعان ەلدەگى ادەبي ورتانىڭ قازىرگى سيپاتى دا، ءدال بۇگىنگى مۇراتى دا بولەك ەكەنى ءسوزسىز. بىراق، الەمدىك كوركەم ادەبيەتتىڭ شەبەرلىك ستاندارتتارى اقىن-جازۋشىنىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامى مەن رەجيمىنە قاراي بەيىمدەلىپ وزگەرمەيدى. ءوز بيىگىندە تۇرادى. ال پوستسوۆەتتىك جاس اقىن-جازۋشىلار -
مەملەكەتتىڭ شەتەلدە وقۋعا، يا ءوز ەلىندە ءبىلىم ۇشتاۋعا ءبولىپ جاتقان ازدى-كوپتى باعدارلامالارىنا قاتىسۋعا شاماسى بار ەڭ الەۋەتتى، الدىڭعى قاتارلى، كوزى اشىق توپ. شىعارماشىلىق ەركىندىككە، كوركەم ادەبيەت شەبەرلىگىنە جەتۋ قۇلشىنىسى كۇشتى بولسا، تۇرمىس قيىندىعىن، يا قىزمەتىندەگى تسەنزۋرانى سىلتاۋراتىپ بۇلعالاقتاپ ءجۇرىپ الماۋى كەرەك. قۇدايعا شۇكىر، جىلت ەتكەن ءاربىر مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، سىرتقا شىعىپ، ءتىل ۇيرەنىپ، قال-قادارىنشا ايماقتىق، باتىستىق ادەبي ورتالارعا ۇمتىلىپ جاتقان قازاقستاندىق زامانداستارىم بار. سولاردىڭ تالابى مەن تاۋەكەلىنە سۇيسىنەم.

سولاي، ءىنى-قارىنداستار، تالانتتارىڭدى قور قىلماڭدار، بىلىمدەرىڭدى جەتىلدىرىڭدەر، بىرنەشە تىلدە سايراڭدار، “جەتى قات جەردەن وڭاي باسقىش بولىپ” ۇشىڭدار ادەبيەت عارىشىنا، ءبىر-ءبىر شابىت پەرىشتەسىن تابىڭدار. سوسىن جۇرەسىڭدەر زەدي سميت قۇساپ نيۋ-يوركتە ويانىپ، ميلاندا تۇسكى اس ءىشىپ، لوندونداعى ادەبي كەشكە قاتىسىپ. ال باعزى زاماننان بەرى ءبىر-بىرىنەن كوشىرىپ، “وزدەرى جازىپ كەلە جاتقان” رەجيمشىل پۋبليتسيستەردىڭ، ەسسىز پروپاگانديستەردىڭ ءھام ۇياتسىز پلاگياتورلاردىڭ ۇرانشىل سوزدەرىنە ءمان بەرمەڭدەر.

P.S. ادەبيەت تۋرالى پىكىرتالاسقا تۇسكەن تاراپتاردىڭ الدەبىرىن سوگىپ، الدەبىرىن جاقتاپ وتىرعان جوقپىن، ءسوزىمدى بارىنە جالپىلاي ارناپ وتىرمىن.

عالىم بوقاش

            facebook  پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • بۇل  كۇنى …

    ۋا، استانا،استانام، استانامىز- جاسىل جەلەك، كوكورىم جاس قالامىز قۇت  قونىس قىپ ەسىلدىڭ قوس جاعاسىن، ارقادا بايراق تىككەن باس قالامىز   كوگى –بيىك، جەلى- وتكىر، جەرى- جازىق قويناۋى جانعا مەكەن، مالعا ازىق سارىارقا-قازاق جەرى كىندىگىنەن ەلباسى ەلورداعا  قاققان قازىق                      سودان بەرى جيىرما  جىل ارتقا سالىپ                      استانا  وز تاريحىن قويدى جازىپ   تەڭدەسسىز جاڭا قۇرىلىس باستاعانى ارقادا جايناتپاققا جاس قالانى شىڭىراۋدان ىلعال تارتقان سەكسەۋىلدەي بەرىك بولماق قازاقتىڭ باس قامالى تامىرى تىم تەرەڭدە بۇل شاھاردىڭ- سوناۋ-سوناۋ بوزوقتان* باستالادى ءداشتى قىپشاق-قازاقتىڭ ارعى تەگى بوزوق دەپ سالعان قونىس-باسپانانى   بوزوقتان ۇلى جىبەك جولى وتكەن بوزوقتان شىڭعىس حاننىڭ قولى وتكەن بوزوقتىڭ ءاربىر  ساتىن قۋا اعىپ، ارناسى اق ەسىلدىڭ تولى وتكەن   ەلباسىنىڭ ومىرشەڭ باستاماسى- سول جەردە بۇگىن ەلدىڭ استاناسى بوساعاڭنان اتتادى جاڭا

  • 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

    Eldeç Orda 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن. ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا. ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى. ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ: ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ

  • “نازارباەۆ 2020 جىلى سايلاۋعا تۇسەدى دەپ ويلامايمىن”

    قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىبريتانيالىق ۆۆس تەلەارناسىنىڭ Hard Talk باعدارلاماسىنا سۇحبات بەرىپ، نازارباەۆتىڭ بيلىگى جانە ەلدەگى جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى ايتتى. سۇحبات 20 ماۋسىمدا ۆۆس News تەلەارناسىنا جانە BBC راديوسىنا شىقتى. “نازارباەۆتىڭ بيلىكتە ۇزاق وتىرۋى – تۇراقتىلىقتىڭ بەلگىسى. 2020 جىلعا دەيىن بيلىكتە بولادى. كەيىن سايلاۋعا تۇسەم دەسە وزىنە بايلانىستى” دەدى توقاەۆ سۇحباتىندا. وسى ساتتە حابار جۇرگىزۋشىسى ستيۆەن ساكۋر “ەگەر مەنىڭ ماتەماتيكالىق ەسەبىم دۇرىس بولسا، 2020 جىلى نازارباەۆ 80 جاسقا تولادى عوي؟” دەپ سۇرادى. بۇل سۇراققا توقاەۆ ء“يا، ءيا. مالايزيادا 92 جاسقا تولعان ماحاتحير موحاماد پرەمەر-مينيستر بولدى عوي. اشىعىن ايتقاندا، 2020 جىلى نازارباەۆ پرەزيدەنت سايلاۋىنا تۇسەدى دەپ ويلامايمىن. ول وتە اقىلدى ادام. مۇمكىن 2020 جىلعى سايلاۋ باسقا كانديداتتارمەن وتەر. سايلاۋعا

  • جۇرەگىڭىزدەن اينالدىم، يمانعالي اعا!

    قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى وكىلەتتى ەلشىسى، الاشتىڭ جۇرەكتى ۇلى يمانعالي نۇرعاليۇلى تاسماعامبەتوۆ رەسەيدە ءوتىپ جاتقان فۋتبول چەمپيوناتىنداعى رەسەي مەن ەگيپەت اراسىنداعى كەزدەسۋدە قاي ەلگە جانكۇيەر بولاتىنىن ايتتى، – دەپ حابارلايدى اباي-اقپارات.  يمەكەڭ – ءوزى ەلشى بولىپ جۇرگەن ءھام الەمدىك دودانى دۇركىرەتىپ وتكىزىپ جاتقان رەسەيگە جانكۇيەر بولمايدى. سەنسەڭىز دە، سەنبەسەڭىز دە يمەكەڭ – ەگيپەتتىڭ ۇلتتىق فۋتبول قۇراماسىنىڭ فاناتى. قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ “فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىندا كىمنىڭ جانكۇيەرى بولاسىز؟” دەگەن سۇراققا جارىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە قۇرمەتپەن قاراي وتىرىپ، ەگيپەتتىكتەردىڭ جانكۇيەرى بولاتىنىن، ويتكەنى بۇل چەمپياناتتاعى ەگيپەت قاندىق تۇرعىدان، تاريحى مەن رۋحى ءھام ءدىنى جاعىنان بىزگە جاقىن ەل ەكەنىن ايتىپ، مىسىر حاليفاتتىعىن ۇزاق جىل ۋىسىندا ۇستاپ گۇلدەندىرىپ، “جۇرەكتەردىڭ ءامىرشىسى” اتانعان سۇلتان بەيبارىستىڭ ءبىزدىڭ بابامىز ەكەنىن ەسكە

  • امانات (Əليحاننىڭ مونولوگى)

    بالعا باسقا، وراق ويعا تيگەلى ءبىر الاپات ورتكە وراندى جان ءىشى، كەمەرىنەن دارياداي تولقىعان – قىزىل جالاۋ، جالاۋ ەمەس، قان ءيسى. قىزىل تۇستەن جامىرايدى ەلەس بوپ، قۇبا مەكەن، قۇسني دوس ءتول وسكەن. سول “بەينەلەر” قۇتقار دەيدى قول بۇلعاپ، Əتتەڭ، شىركىن… ەستىمەيدى ونى ەشكىم. ەستىرتپەيدى اۋىزىنان ورت بۇركىپ، تەسىك وكپە، كəرى كرەمل جوتەلىپ. سودان كەيىن… تەمىر توردا ءسوز ءولىپ، كوزدەر قالدى شەل ىشىندە بىتەلىپ. جۋسان كورسەڭ، جۇپارىن جۇت، دۇعا وقىپ، باعزى ءبىر ءيىس بۇرقىراسىن وتكەننەن، Əر تال جۋسان تاعدىرى عوي قازاقتىڭ كولدەي تۇنىق كوز جاسىنا كوكتەگەن. كوكتامىردان سۋ العانشا سوڭعى قان، مەن قازاقتىڭ ازاتتىعىن سۋسادىم. دوڭىز دەمى توپىراعىما تيمەسە، دۇشپان كورمەي وسسە دەدىم ۇرپاعىم. وسى سەرتتىڭ تۇبىندە تۇر شىن بايلام، سول

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: