|  |  |  | 

كوز قاراس تۇلعالار ادەبي الەم

ادەبيەت تۋرالى سوڭعى پىكىرتالاسقا قوسارىم

Galim

عالىم بوقاش

اقىن-جازۋشىنى “ادام جانىنىڭ ينجەنەرى” دەپ اتاپ، شىعارماشىلىق دەمالىسقا جىبەرىپ، پاتەر ءبولىپ، قالاماقى تولەپ، جەكە شىعارماشىلىعىن بيۋدجەت قارجىلاندىراتىن ماماندىق قىلىپ، كوممۋنيستىك مورال مەن يدەولوگيا ناسيحاتشىلارىنا اينالدىرعان سوۆەت رەجيمى ەندى قايتىپ كەلمەيدى، “بالدار”. اقىن-جازۋشىلىق ماماندىق تا ەمەس، كۇنكورىس كاسىبى دە ەمەس، يدەولوگيا قۇرالى دا ەمەس، بيلىك وكىلدەرى ءبىر-جەردەن ەكىنشى جەرگە وپ-وڭاي كوشىرىپ الا قوياتىن، يا قۋىپ جىبەرە سالاتىن ءلاپپاي قىزمەتكەر دە ەمەس. بۇل – ءسوز شەبەرىنىڭ تالانتى ۇشتالعان سايىن، قابىلەتى كۇشەيگەن سايىن، ءبىلىمى تەرەڭدەگەن سايىن نەگىزگى ماماندىعى مەن نەگىزگى كاسىبىن ىعىستىرىپ شىعارىپ، تابيعي تۇردە ءھام شابىتتىڭ، ءھام كۇنكورىستىڭ سارقىلماس كوزىنە اينالاتىن، ەڭ باستىسى الگى شەبەرگە تاۋەلسىزدىك سىيلايتىن ەركىن شىعارماشىلىق. ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك-مادەني ەرەكشەلىكتەرى بولەكتەۋ بولسا دا، “جاقسىمەن سالىستىرىپ، جاقسىعا ۇمتىلۋ” پرينتسيپىمەن باتىستاعى ءوز زامانداستارىمىزدى مىسال ەتەيىن.

ماسەلەن، زەدي سميت. ۇلىبريتانيانىڭ قازىرگى ەڭ ايگىلى جاس جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى. اكەسى – اعىلشىن، شەشەسى -
يامايكالىق. لوندوننىڭ سولتۇستىك-باتىس اۋدانىنداعى جۇپىنى جالدامالى ۇيدە بوي جەتتى. 14 جاسىندا اتا-اناسى اجىراسىپ، ميگرانت شەشەسىمەن قالىپ قويدى. جەكەمەنشىك باي كوللەجدەردە ەمەس، قاراپايىم مەملەكەتتىك باستاۋىش ءھام ورتا مەكتەپتەردە وقىدى. بىراق تالانتتىڭ اتى – تالانت. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنە ءوز كۇشىمەن ءتۇستى. ايگىلى “مارجان ءتىس” رومانىن سول ۋنيۆەرسيتەتتە ۇزدىك وقىپ ءجۇرىپ جازىپ تاستادى. الەمدىك ادەبيەت دەڭگەيىندە سەنساتسياعا اينالدى. بىردەن بايلىق بىتكەن جوق. “تالانتتى جازۋشىمىن، لوندون مەرياسى پاتەر سىيلامادى، ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى “دارىن” سىيلىعىن بەرمەدى” دەپ ءىشىپ كەتپەدى. سودان كەيىنگى قانشاما جۇلدە العان روماندارىن نەگىزگى ماماندىعى ادەبيەتتانۋ بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، قولى ءسال قالت ەكەن بوس ۋاقىتتارىندا جازىپ شىقتى. مىنەكي، اشىپ كورسەتەيىن:

“قولتاڭبا بەرگىش” رومانىن لوندونداعى زاماناۋي ونەر ينستيتۋتىندا جانە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىپ ءجۇرىپ جازدى. “سۇلۋلىق” رومانىن كولۋمبيا جانە نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، “سولتۇستىك-باتىس” رومانىن “حارپەرس” ادەبي شولۋ جۋرنالىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ جازدى. بىلتىر “اتكەنشەك زامان” رومانىن ءبىتىردى. ءاربىر رومانى – كەيىپكەرلەردىڭ پسيحولوگياسىن، الەۋمەتتىك ورتاسىن، تاريحي كەزەڭىن، ءتۇرلى ماماندىعىن سيپاتتاۋ تەرەڭدىگى بويىنشا جەكە ءبىر دوكتورلىق ەڭبەككە تاتيدى. كوركەم شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرى مەن سيۋجەتى ويدان شىعارىلعان بولۋى مۇمكىن، بىراق كوركەم جازۋ تەحنيكاسى – شاحمات ەرەجەسى سياقتى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءھام ۇزدىكسىز جەتىلىپ جاتقان عىلىم. سول عىلىمنىڭ اكادەميگىنە اينالعان اقىن-جازۋشى عانا شىعارماشىلىعى اسىرايتىن دەڭگەيگە شىعا الادى. مۇنداي الەمدىك اۋقىمداعى شىنايى ءسوز شەبەرىنە اينالۋدىڭ شارتتارى كوپ. مەنىڭشە، ەڭ ماڭىزدىلارى – تۋما تالانت (سەرگەك ءھام ازات اقىل، تەرەڭ زەيىن مەن بايقاعىشتىق قابىلەتى), كەڭ دۇنيەتانىم (الەمدى مەيىلىنشە كەزۋ، ارقيلى تىلدىك، دىندىك، مادەني، ساياسي، ەكونوميكالىق ورتادا تۇرمىس كەشىپ كورۋ), اكادەميالىق ءبىلىم (تىڭعىلىقتى تەوريالىق دايىندىق) جانە ءوز جانىن جالاڭاشتاي الۋ قابىلەتى (ساياسي-ءدىني كوزقاراسقا، تابۋعا تاۋەلدى بولماۋ، مىسالى، ءوزىن “دياۆول” اڭگىمەسىندە اياماي سويعان تولستوي سياقتى; لەوناردو دا ۆينچي ءمىنسىز ءمۇسىن جاساپ، ءدال سۋرەت سالۋ ءۇشىن قالاي ءمايىت جىلىكتەسە، مىقتى جازۋشى شىنايى وبرازدار تۋدىرۋ ءۇشىن تۋرا سولاي ءوز مىنەزىن اشكەرەلەپ، تابيعاتىن مۇشەلەپ، بارلىق بەزىن سىلىپ شىعادى). وزىنە عاشىق پۋبليتسيستەر مەن پروپاگانديستەر بۇل باسەكەگە شىداي المايدى. “تالانتتى جازۋشىنىڭ قولىمەن يا پەرىشتە، يا شايتان جازادى، قالعاندارى وزدەرى جازادى” دەيتىن ءازىل بەكەر ايتىلماعان.

پوست-سوۆەتتىك قوعامداعى شىعارماشىلىق وكىلدەرىن “تالانتتارىڭ ۇشتالماعان، اكادەميالىق بىلىمدەرىڭ كەم، شەتەل كورمەگەنسىڭدەر” دەپ سوگۋ، البەتتە، سنوبيزم بولار ەدى. حالقىنىڭ سانى از، نارقىنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ءالسىز، كەشە عانا بولشەۆيزمنىڭ تىرناعىنان قۇتىلعان ەلدەگى ادەبي ورتانىڭ قازىرگى سيپاتى دا، ءدال بۇگىنگى مۇراتى دا بولەك ەكەنى ءسوزسىز. بىراق، الەمدىك كوركەم ادەبيەتتىڭ شەبەرلىك ستاندارتتارى اقىن-جازۋشىنىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامى مەن رەجيمىنە قاراي بەيىمدەلىپ وزگەرمەيدى. ءوز بيىگىندە تۇرادى. ال پوستسوۆەتتىك جاس اقىن-جازۋشىلار -
مەملەكەتتىڭ شەتەلدە وقۋعا، يا ءوز ەلىندە ءبىلىم ۇشتاۋعا ءبولىپ جاتقان ازدى-كوپتى باعدارلامالارىنا قاتىسۋعا شاماسى بار ەڭ الەۋەتتى، الدىڭعى قاتارلى، كوزى اشىق توپ. شىعارماشىلىق ەركىندىككە، كوركەم ادەبيەت شەبەرلىگىنە جەتۋ قۇلشىنىسى كۇشتى بولسا، تۇرمىس قيىندىعىن، يا قىزمەتىندەگى تسەنزۋرانى سىلتاۋراتىپ بۇلعالاقتاپ ءجۇرىپ الماۋى كەرەك. قۇدايعا شۇكىر، جىلت ەتكەن ءاربىر مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، سىرتقا شىعىپ، ءتىل ۇيرەنىپ، قال-قادارىنشا ايماقتىق، باتىستىق ادەبي ورتالارعا ۇمتىلىپ جاتقان قازاقستاندىق زامانداستارىم بار. سولاردىڭ تالابى مەن تاۋەكەلىنە سۇيسىنەم.

سولاي، ءىنى-قارىنداستار، تالانتتارىڭدى قور قىلماڭدار، بىلىمدەرىڭدى جەتىلدىرىڭدەر، بىرنەشە تىلدە سايراڭدار، “جەتى قات جەردەن وڭاي باسقىش بولىپ” ۇشىڭدار ادەبيەت عارىشىنا، ءبىر-ءبىر شابىت پەرىشتەسىن تابىڭدار. سوسىن جۇرەسىڭدەر زەدي سميت قۇساپ نيۋ-يوركتە ويانىپ، ميلاندا تۇسكى اس ءىشىپ، لوندونداعى ادەبي كەشكە قاتىسىپ. ال باعزى زاماننان بەرى ءبىر-بىرىنەن كوشىرىپ، “وزدەرى جازىپ كەلە جاتقان” رەجيمشىل پۋبليتسيستەردىڭ، ەسسىز پروپاگانديستەردىڭ ءھام ۇياتسىز پلاگياتورلاردىڭ ۇرانشىل سوزدەرىنە ءمان بەرمەڭدەر.

P.S. ادەبيەت تۋرالى پىكىرتالاسقا تۇسكەن تاراپتاردىڭ الدەبىرىن سوگىپ، الدەبىرىن جاقتاپ وتىرعان جوقپىن، ءسوزىمدى بارىنە جالپىلاي ارناپ وتىرمىن.

عالىم بوقاش

            facebook  پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • سەپون اعا

    توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى ەدى. ءبىز 5-6 وقيتىن وقۋشىمىز. اۋىلدىڭ «سەرىكبولسىن ءابدىلدين كەلەدى ەكەن» دەپ ابىڭ-كۇبىڭ بولىپ جاتقانىنا ون كۇن وتكەن. ول كەزدە سەرىكبولسىن اعا – جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى. اعامىز كەلەتىن كۇنى ەل مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا جينالدى. اۋداننىڭ باسشىلارى قايتا-قايتا دايىندىقتى پىسىقتاپ قويادى. ءبىر ۋاقىتتا الىستان سۇلىكتەي قارا كولىك كورىندى. «ۆرەميادان» اندا ساندا بايقاپ قالاتىن گورباچەۆ مىنەتىن ماشيناعا ۇقسايدى. بالالار «چايكا» دەدى. بىرەۋلەر «ليمۋزين» دەدى. ەل قاق جارىلىپ جول بەردى. قارا سۇر پالتوسىن كيىپ، كولىكتەن تۇسكەن سەرىكبولسىن اعا ءتىپ-تىك قالپىمەن مادەنيەت ۇيىنە قاراي جالعىز بەتتەدى. اۋىلدىڭ انشىلەرى ايتقوجين دۇيسەن مەن قارجاۋباەۆ ساكەن دومبىرالارىن كۇمبىرلەتە جونەلدى. – قاسيەتتى، ارمىسىڭ، تۋعان جەرىم – وۋ! قوناقسىتىپ شىعاردىڭ تورگە مەنى – وۋ، تۋعان جەر!.. ءيا.

  • “استانا” – “ۆيلياررەال” 2:3

    ستويلوۆ وزىمەن بىرگە قارتايىپ بارا جاتقان كومانداسىنا ەكى نارسەنى ءالى ۇيرەتە الماي كەلەدى. ءبىرىنشى، دوپتان ايىرىلماي قاتارىنان ءتورت مارتە پاستاسۋ (ەڭ قۇرىعاندا الاڭنىڭ ءوز جارتىسىندا). ەكىنشى، كومانداداعى ەۋروپالىق دەڭگەيدە وينايتىن ەكى شەبەر – تۆۋماسي مەن كابانانگاعا دەر كەزىندە دوپ اسىرۋ. يسپانيانىڭ ءتاۋىر كومانداسىمەن تارتىستى ماتچ وتكىزدى دەپ ماقتاۋعا، توقمەيىلسىپ وتىرا بەرۋگە بولار ەدى. بىراق الداعى ترانسفەر ماۋسىمىندا قوس مەرگەندى ەۋروپا كلۋبتارى قاعىپ اكەتكەسىن نە بولماق؟ ولاردىڭ دا زامانى ءوتىپ بارادى، دۇرىسىراق الاڭدا دوپ تەپكىلەرى كەلەدى. ال قالعان وكپەسى وشكەن، فيزيكاسى وتىرعان، تەك تورەشىمەن تاجىكەلەسۋدى قاتىراتىن، دەنى بالقان تۇبەگىنەن جينالعان “استانالىقتار” جاساندى الاڭدارىندا نە ناتيجەگە قول جەتكىزبەك؟ ىشكى چەمپيوناتتى كۇشەيتپەي تۇرىپ، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر فۋتبولىنا جاعداي جاساماي جاتىپ، بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن شاشىپ،

  • كۇلتەگىن جىرى

    كۇلتەگىن قۇتلىق (ەلتەرىس) قاعاننىڭ ەكىنشى ۇلى، بىلگە قاعاننىڭ (موگيليان) تۋعان ءىنىسى. شەشەسى ەلبىلگە قاتۇن. جەتى جاسىندا اكەسى قۇتلىق (680-692 جج. بيلىك قۇرعان) قايتىس بولادى. قاعان تاعىنا ونىڭ ءىنىسى قاپاعان (692-716 جج.) وتىرادى. كۇلتەگىن مەن بىلگە، قاپاعاننىڭ ءىنىسى بوگۇنى (716ج.) تاقتان تايدىرىپ، قاعاندىق بيلىكتى بىلگە قولىنا (716-734جج.) الادى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، كۇلتەگىننىڭ ون جاسىندا ەر اتانىپ، العاش كوزگە تۇسكەن سوعىسى – 694 جىلعى جاۋ جىۋ جانە دين جىۋ ايماقتارىندا بولعان سوعىس. قاپاعان وسى سوعىستا 90 مىڭ تۇتقىندى قولعا تۇسىرگەن. مىنە، وسىدان بىلاي كۇلتەگىننىڭ ەرلىك جولى باستالادى. تاريحي دەرەكتەر سول كەزدەگى ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ جولىندا بولعان قىرعىن سوعىستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ كۇلتەگىنسىز وتپەگەنىن اڭعارتادى. باتىر 47 جاسقا جەتىپ، قازا تاپقاندا، تورتكۇل دۇنيەدەن تۇگەل

  • قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتى

    قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتتى مازمۇنى قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ حيكمەتىنەن باستالاتىن ەدى. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بۇ تۋراسىندا ءبۇي دەپ جازادى. «ءبىزدىڭ «Əدەبيەت سالاسىنداعى جازۋىمىزدىڭ باسى «ديۋاني حيكمەتتەن» باستالادى. ورتا ازياداعى تۇركى تىلىندە سويلەيتىن حالىقتاردىڭ العاشقى جازبا əدەبيەتىنىڭ ءبىرى! بۇل فاكتى قازاق اقىندارىنىڭ احمەتكە ەلىكتەگەنىن كورسەتەدى ». ساكەن سەيفۋللين بىلاي دەپ باعا بەرەدى. «قازاق اراسىندا جازبا ادەبيەتىن تاراتقان – تۇركىستاننان شىققان قوجالار. ول كەزدە قازاق اراسىنا كوپ تارالعانى – قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ كىتابى. ءبىزدىڭ قازاق اقىندارى سوعان ەلىكتەدى». بولشەۆيكتەر ءياسساۋيدىڭ اتىن ءوشىرۋ ءۇشىن اقىن-جازۋشىلارعا تاپسىرما بەردى. ماسەلەن، تسك 1937 جىلى اسقار توقماعامبەتوۆتى «حازىرەت سۇلتان» پەساسىن جازۋعا ماجبۇرلەدى. بۇل سپەكتاكل قازسسر كەزىندە ساحنادا قويىلىپ كەلدى. پەسادا ءياسساۋيدى تەرىستەپ، ونىڭ جولىن «حالىقتى

  • ايەلدە قايىن جۇرت بولمايدى!

    قازاق ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇر اكادەمياسى تۇسىندىرەدى: ايەلدە قايىن جۇرت بولمايدى! بۇگىن، 22-قاراشا كۇنى تاڭەرتەڭ «شالقار» راديوسىنان «ايەلدىڭ قانشا جۇرتى بولادى؟» دەگەن تاقىرىپتا جۇرگىزىلگەن پىكىرتالاس كەزىندە ساۋالعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ بىرقاتارى دۇرىس وي ايتقانمەن كوپشىلىگى جاڭىلىس ۇعىمدا جۇرگەندىگى بايقالدى. وسى سەبەپتى بۇل ساۋالعا تۇبەگەيلى جاۋاپ بەرۋ ۇيعارىلدى. ەر ادامنىڭ دا، ايەل ادامنىڭ دا ءۇش جۇرتى بولادى. ەر ادامنىڭ ءوز جۇرتى (اكەسى جاعىنان), ناعاشى جۇرتى (اناسى جاعىنان), ۇيلەنگەن سوڭ قايىن جۇرتى (ايەلى جاعىنان) بولادى. ايەل ادامنىڭ دا ءۇش جۇرتى: ءوز جۇرتى (كەلگەن جەرى، كۇيەۋىنىڭ ەلى), توركىن جۇرتى (اكەسى جاعىنان), ناعاشى جۇرتى (اناسى جاعىنان) بولادى! بۇل جەردە قىز بالا مەن ايەل دەگەن ۇعىمداردى شاتاستىرماۋ كەرەك. قىز – ءالى تۇرمىسقا شىقپاعان وڭ جاقتا وتىرعان قىز

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: