Мұндай жағдай ШҰАР басшылығына 2016 жылы тамыз айында бұрын Тибетті басқарған Чын Чуанго келгелі бері өршіп кеткен. Үстіміздегі жылдың басынан бері Қытайдың негізінен қазақтар тұратын аймағында, тұрғындардың ең алдымен шетелге шығатын төлқұжаттарын жаппай жинап алып, олардың Қазақстанға шығуына тыйым салынды. Бұрын Қазақстанға туысқаншылап немесе турист ретінде саяхаттап барған кез-келген қазақ тергеуге алынып қысым көрсетілуде. Айлап, апталап «саяси үйрену» орталықтарына жіберіліп, кейбіреулері қисынсыз жаламен бірнеше жылға сотталып жатыр.

Қазақстанда оқитын жастарды кері шақырып, ары қарай оқуына тыйым салынуда. Қайтып оралудан бас тартқандардың ата-аналарына қысым жасалуда. Сотталғандардың қатарында көзі ашық зиялы қауым өкілдері де, қарапайым малшылар да баршылық. Олардың алды 12-13 жылға, арты бір жылға жазықсыз жаза арқалап кетті. Бірқатары әлі үкім шықпағандықтан түрмеде жатыр.

Тағы бір сорақысы тек әншейін ислам дінін ұстанғаны үшін жазаға тарту да етек жайып барады. Бұрын қытайдағы мұсылмандарға өздері тұратын өңірлерде мешіт-медресе салып, университет ашып берген Қытай өкіметі аяқ астынан өзгеріп, өмір бойы имам болған, молда болған адамдарды уағыз айтып, Құранды насихаттағаны үшін, жастардың некесін қиғаны үшін түрмеге тоғытуда. Тіпті таяуда екі имам (Әкімат Имам) түсініксіз жағдайда мерт болды. Оларға «өзін өзі өлтірді» деген қисынсыз сылтау көлденеңдетілді. Мұсылмандардың арасында мұндайға жол беруге болмайтыны басқа, басқа имамдарға әбден белгілі жайт қой. Олардың мәйітін туыстарына ашқызбай, жудырмай арнайы жасақпен көміп болғанша бақылап тұрған. Тіпті қазақтардың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарына шектеу қойылып отыр.

Қаза тапқан адамдар арасында қамалған екі інісін артынан іздеп барған Өмірұзақ Мақан жергілікті полиция қызметкерлері жөнсіздігінің салдарынан қайтпас сапарға аттанған. Жасы елуден асқан Зейнолла Рақыжан «Қазақстан тыңшысы» деген айыппен 13 жылға, Жарқынбек Қасымбайұлы балаларын Қазақстанға жібергені үшін 10 жылға, Дәуітхан Тергесіз Қазақстанға көшпек болғаны үшін 12 жылға, Берікхан Доланхан екі жастың некесін мұсылман жолымен қиғаны үшін 10 жылға, Салықұлы Сарқытжан Қазақстан мен Түркияға қыдырып барып келгені үшін 10 жылға сотталып кетті. Бұл тізімде отыздан астам адам бар.

Қазақстанға көшуді ойлаған Арынғазыұлы Санат, Сағыныш Мейрамбекұлы, Серік Қалибек, Мейрамбек Бекен, Гүлзина Әуелхан сияқты азаматтар әлденеше айлардан бері қамауда зарығып жатыр. Медреседе оқыған немесе заңды түрде мешітте имам болып қызмет істейтін Досан Бейсенбекұлы, Оқан Имам, Нұржан Ахметжан, Қуаныш Имам, Кенжебай Әлихан, Нұрлыбай Қоңырбай сияқты азаматтар алды 10 жыл, арты төрт жыл мерзімге сотталған. Мұндай қисынсыздықтар Қазақстандағы қандастардың наразылығын туғызып отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының «Адам құқықтарының жалпыға ортақ Декларациясында» көзделген қарапайым адам құқықтарының Қытай сияқты держава тарапынан аяқ асты етілуі ақылға сыймайды.

Бұл екі елдің арасындағы саяси-экономикалық әріптестікке салқынын тигізері анық. Сондықтан аталған мәселелердің халықаралық құқық шеңберінде, екі мемлекеттің өзара ынтымақтастық, әріптестік байланыстарының арнасында түсіністікпен оң шешімі тапқаны ләзім. 18-қазан күні Бейжіңде қатарында 90 млн мүшесі бар Қытай Коммунистік партиясының ХІХ сьезі ашылмақ. Онда ҚКП тәртіпті қадағалау жөніндегі Орталық Комиссиясының да есебі тыңдалатын болады. Сол алқалы жиында ШҰАР басшысы Чын Чуанго «жолдастың» заңсыз әрекеттеріне тиісті баға беріледі, сөйтіп екі елдің арасындағы келеңсіздіктер тоқтатылады деп үміттенеміз.

facebook парақшасынан алынды