|  |  | 

Көз қарас Суреттер сөйлейді

Қытайдың бас ауыруына айналған ұлт мәселелері

22687822_953345788162342_5839095284926446021_nСіз қытайдың ұлт мәселесіне қатысты қандайда бір кітаптар мен мақалаларды оқып көрдіңіз бе? Онда қытай ғалымдары қытайдың бас ауыруына айналған ұлт мәселелеріне жан-жақты талдау жасайды. Сол талдауларында қытайдың шекара аумағында қоныстанған ұлттар мәселесін, орталық азиядағы ұлттардың қайта ояну кезеңін және оның қытайға жасаған ықпалын жеке-жеке зерттеп сарапқа салып отырады. Сол барыста көмескі түрде болса да “Қазақ қаупі” мәселесін тілге тиек етеді.

Осында қытайдағы “ұлт мәселесі” туралы қытай саясаттанушы мамандарының бірқанша кітаптарын салып қойдым. Қазақстандағы ұлт саясатының Шыңжаң өлкесіндегі шекара аттаған ұлттарға (мәселен, Қазақтарға) ыпқал жасайма деген сыңайда жазылған мақаланы да әкелдім (суретте бұлар көрсетілген). Ары қарай зерделеп көріңіздер, қытайда бұндай түйткіл (Қазақ Қаупі) болмаса қытай мамандары бұны тектен текке ауызға алмайды ғой.Eldeç Orda суреті.

Әрине, қытай экономикасы мығым, саяси ықпалы жоғары, күш-құдіреті әлемдегі ең алпауытты елдердің қатарына еніп отыр. Дейтұрғанымен бұл қытай ешнәрсені қауіптенбейді, қытай ешнәрседен алаңдамайды дегендік емес! Қытай үшін қытайдың “тәтті ұйқысын” қашыратын талай ұлттық мәселелер мен түйткілдер толып жатыр… соның бірі қытайдағы ұлт мәселесі және ұлт мәселесін шешуде сақталған мәселелер.

Қытай ұлт мәселесін бірқанша категорияларға бөліп қарастырады: қытай мәселесі; қытай еместер мәселесі; қытай еместердің ұлт мәселесі; шекара аумағындағы ұлттар мәселесі; шекара аттаған ұлттардың ұлттық мәселесі; т.б

Қытайдағы ұлттанушылар мен саясаттанушылардың кітап, мақалаларын оқысаңыз қытай қоғамын мүлде басқа қырынан танитын боласыз. Қытайлар әрбір мәселенің барлығын жіпшелеп, жіңішкелеп маржанға тізгендей ғып құныттап жазып шығады.

Қытай Қазақстанға экономика (және басқа) жағынан көп ықпал жасап тұрғанымен, Қазақтардың да қытайға ықпалы зор.Eldeç Orda суреті.

Қазақтар- қытайда қытай мемлекетін құрушы ең байырғы xалық саналады. Қазақтар былайша айтқанда қытайдың ең көне тұрғындарының бірі есептеледі. Біле білсеңіз, қытайда ұлт деп тану бір басқа, байырғы ұлт деп тану екінші бір басқа әңгіме. Екеуінің арасындағы айырмашылық жер мен көктей. Мысалы, орыс xалқы қытайда тіркелген 56 ұлттың құрамына кіреді, ал байырғы немесе осы мемлекетті құраушы, қалыптастырушы байырғы ұлт санатына жатпайды. Бұнымен қатар Моңғолия мемлекетінде де Қазақтар заңды, байырғы ұлт ретінде мойындалып атазаңдарына ойып жазған. Сосын, Моңғолияда Қазақтың ұлттық аймағы бар. Ал енді қараңыз, қытай Қазақстанда тіркелген заңды, мемлекет құрушы ең байырғы xалық санатына жата ма? әрине жатпайды.

Қазақтар- қытайда шекара аттап қоныс тепкен (跨界民族) байырғы xалық санатына жатады. Қытайда ондай шекара аттап қоныстанған ұлттар санатына Мұңғолдар, Кәрістер (Korea) мен Қырғыздар, т.б кіреді. Бұған xалқының 95% Қазақтардан тұратың Баян Өлгий аймағын қосыңыз. Моңғолиядағы Қазақ аймағы, Қытай Шыңжаңдағы Қазақтар тәуелсіз Қазақ елімен тұспа-тұс, географиялық тұтастығы бір белдеуде шоғырлы тұрғандықтан қытай ұлтшылдары осы біртұтас ұлттық белдеуден қатты алаңдайды. Қытай назарына іліккен Ұйғыр, Тибеттерде бұндай факты жоқ. Қазақстандағы ұлттық жаңғыру, ұлттың жаңа сапаға өрлеуіне қатысты қадамдар Шыңжаңдағы Қазақтарғы және өзгелерге ықпал етпей қоюы мүлде мүмкін емес нәрсе. Оның бір жағында бұл өңір яғни Қазақтар мекендеген өңірлер бұған дейін ұлт-азаттық күрестер толастамаған жер саналады. 80-жылдардан кейін қызыл қытай үкіметіне қарата оқ атқан гомендаң қытайдың бірсыпыра әскери тұлғалары ақталса да қазақтың кейбір әскери, мәдени, саяси тұлғалары әлі ақталған жоқ. Қытай ондай тұлғалардың көп дәріптелуін қаламайды.Eldeç Orda суреті.

Қазақтар қытайда ең байырғы заңды тұлға болғаны үшін жеке автономия алуына мүмкіндік туды. Оны құрудың өзі айырым бір тақырып. Бүгінгі күндері автономия ауыз толтырып айтарлықтай болмаса да қытай құжатына автономияның заңды шекарасы белгіленді. Қазақстанда қытай түгіл ешбір өзге ұлтқа автонрмия жоқ.

Қытайда Қазақ тілінің жылдан жылға тараюына қарамастан Қазақ Тілі заңды құжатта белгіленген аумақтық маңызды тіл. Қытайдың белгілі аумағында Қазақ Тілі- баспасөз, білім алу, заң-закон мен ақпарат тілі. Ал, Қазақстанда қытай тілі- ешқашан мемлекет құжатына енбеген тіл. (белгілі салада сұраныс өсіп келеді).

Айта берсеңіз салыстырулар көп.Eldeç Orda суреті.

Қытай ұлт мәселесін шешуде орталық азия мен Шыңжаңға баса назар аударуының себебі анық. Шыңжаң өлкесі европаға Қазақстан арқылы шығады (Пакістан Қарачи оқиғасын кейін айтайық). Қазақстандағы әрқандай ұлттық ізденіс Қытайға тіке әсер береді. Ол әсерді күні бұртын сезіп сараптап отыру қытайдың күнделікті өмірінде маңызды дағдыға айналып кеткенін білуіміз керек.

Eldeç Orda
Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

Related Articles

  • Жекешелендірдік. Жетістік пе?

      Халықтың хал-ахуалын жақсарту үкіметтің алдындағы ең бірінші міндет. Ол үшін халықтың нақты табысы артуы керек, алайда оның өсуі мүлде мардымсыз. Халық қаражатының шығыс құрылымына қарасақ, адамдар қазір барлық табысының жартысынан астамын тамаққа жұмсауға мәжбүр. Өйткені, бәрі қымбат және баға күннен күнге арта түсуде. Ал әлеуметтік қызмет көрсету сапасы қандай десек, бұл бағытта да тілді тістететін мәселелер көп. Осы мәселелерді айта келіп Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясының жетекшісі Айқын Қоңыров үкімет басшысы Асқар Маминге жолдаған депутаттық сауалында жекешелендіруге берілген әлеуметтік нысандардың жай-күйі туралы сұрау салды. «Бүгінгі таңда жекешеге берілген әлеуметтік нысандар саны 500-ге жетіп қалды. Соның жартысы коммуналдық меншікке жататын емханалар, сауықтыру кешендері, диагностикалық орталықтар, диспансерлер, санаторийлер, спорттық клубтар, музыкалық және

  • Қаңыраған қала, қираған ғимараттар һәм күшейген күзет

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Арыстағы өртеніп жатқан ғимараттың бірі. 25 маусым 2019 жыл.  Арыстағы жарылыстан кейін қала көшелері бос қалған. Жарылыстан қалада біраз үй мен ғимарат қираған. Арыс қаласына барған Азаттық тілшісінің көргендері. “ЖАРЫЛЫС БОЛҒАНДА БӘРІН ТАСТАЙ ҚАШТЫҚ” Арыстың кіреберісінде күзет күшейген. Полицейлер мен қару ұстаған әскерилер қалаға тұрғындарды кіргізбей тұр. Сол маңда “үйіме барсам” деген екі жүзге жуық адам келген. Солардың бірі Садық Оразгелді жарылыс болғанда “алды-артына қарамай қашқандарын” айтады. – Құжатымды алуым керек. Қорада малдар қалған, соларды суару керек. Жаяу болса да, кіріп шығуым керек. Кеше жарылыс болғанда құжаттарымды, бәрін тастай қаштық ғой, – деді Арыс тұрғыны. Ауылға кіреберісте тұрған тағы бір тұрғын “жолға шығуым керек, үйде құжатым мен пойыз

  • Былқ-сылқ жауап… Былқ-сылқ істер…

    Бұдан бұрын Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясының атынан депутат Айқын Қоңыровтың дәрі-дәрмек бағасын реттеу туралы Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртановқа жолдаған сауалы туралы жазған болатынбыз. («Дәрі-дәрмектің бағасы қашан реттеледі, Біртанов мырза?»., «Керей кз, 18.04.2019 жыл.) Онда депутат қолданыстағы заңнамаға дәрі-дәрмек бағасын мемлекеттік реттеу бойынша өзгерістер енгізілгенін, осыған байланысты министрліктің қандай шаралар қолданатыны сұралған. «Өткен жылдың алғашқы тоқсанымен салыстырғанда, 2019 жылдың бірінші тоқсанында дәрі-дәрмектер бағасы 8,4%-ға қымбаттаған. Бұл басқа бағалардың өсуінен 1,7 есе артық. Бұл жағдай дәрі-дәрмектер бағасы қымбаттауының объективті және субъективті себептерін шұғыл түрде анықтауды қажет етеді. Бұған қоса бөлшектік нарықта пайда түсімі аз арзан дәрі-дәрмектерді ығыстырып, қымбат дәрі- дәрмек саудасын дамыту қаупі да бар. Статистика комитетінің мәліметі бойынша, өткен жылы

  • Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”

    Пётр ТРОЦЕНКО Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл. Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты. Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме? Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге

  • Қастандықпен өлтірілген белсенді Ғалы Бақтыбаевтың ауылы

    Елена ВЕБЕР Ғалы Бақтыбаевтың туыстары белсенді атып өлтірілген үйдің алдында отыр. Қарағанды облысы, Атасу ауылы, 1 маусым 2019 жыл. Атасу ауылы тұрғындарын қоғам белсендісі Ғалы Бақтыбаевтың қатыгездікпен өлтірілуі шошытты. Жергілікті жұрт марқұмды “батыл, шыншыл” әрі “ауыл тұрғындарының мәселесі жайлы жиі шағым жазатын адам еді” деп еске алады. Азаттық тілшісі Атасуда болып, белсендінің туыстары және ауылдастарымен сөйлесіп қайтты. АТАСУ ТҰРҒЫНДАРЫН ДҮРЛІКТІРГЕН ОҚИҒА Қарағандыдан екі жүз шақырым жерде орналасқан Атасу ауылында 14 мыңнан астам адам тұрады. Азаттық тілшісіне мамырдың 28-іне қараған түні осы ауылда атып өлтірілген жергілікті белсенді Ғалы Бақтыбаев тұрған үйді бірден табу мүмкін болмады. Көшеде кездескен адамдар белсендінің үйіне қалай баруға болатынын түсіндіре алмағанымен, Ғалы Бақтыбаевты жақсы білетінін, оның ауылдастарына

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: