|  |  | 

تاريح تۇلعالار

ساتباەۆ نەگە قۋعىندالدى؟

Qanish  Satbay       قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.   

    قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ەلىمىزدىڭ عىلىمي كەشەندى دامۋ بەلەستەرىن ايقىنداي ءتۇستى. ينستيتۋتتاردىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سەبەبى ول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋدا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى بارلىق ونىمدەر مايدانعا ارنالدى، ال سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. 1947-1948 جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسشى قولىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە تەحنيكالىق جەتىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەگىستىك ايماقتاردا تەك قول ەڭبەگى ءونىمى بولعاندىقتان جۇمىس ونبەدى. كەيبىر ايماقتاردا عانا كارىستەردى كوشىرىپ اكەلگەنىنە بايلانىستى كۇرىش القاپتارى بولدى. ەگىس القاپتارى تەك 1952-54 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوبەيىپ، اۋىل ايماقتارىنداعى حالىق نانعا سول كەزدەن كەيىن عانا تويا باستادى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتە باستادى.

      دەسەك تە، رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار اكادەميانىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىم بولىمدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى سىنعا ۇشىراپ، باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر قازاق كسر عا-نىڭ 200-گە جۋىق قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ، ايىپتاپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىندە بولعان ق.ساتباەۆقا جۇكتەلگەن مىندەت تاريحي شىندىقتى وتكەن كەزەڭنىڭ باستى وقيعالارى رەتىندە دالەلدى جازعاندارى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان قازاق زيالىلاردىڭ ەكىنشى توبىن جۇمىستان قۋ ەدى. نەگىزسىز ايىپتاۋدان باس تارتقان قانىش ساتباەۆ تا وسى قۋدالاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى. 

نۇربول قاناتبەكۇلى  

    قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.       قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ەلىمىزدىڭ عىلىمي كەشەندى دامۋ بەلەستەرىن ايقىنداي ءتۇستى. ينستيتۋتتاردىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سەبەبى ول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋدا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى بارلىق ونىمدەر مايدانعا ارنالدى، ال سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. 1947-1948 جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسشى قولىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە تەحنيكالىق جەتىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەگىستىك ايماقتاردا تەك قول ەڭبەگى ءونىمى بولعاندىقتان جۇمىس ونبەدى. كەيبىر ايماقتاردا عانا كارىستەردى كوشىرىپ اكەلگەنىنە بايلانىستى كۇرىش القاپتارى بولدى. ەگىس القاپتارى تەك 1952-54 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوبەيىپ، اۋىل ايماقتارىنداعى حالىق نانعا سول كەزدەن كەيىن عانا تويا باستادى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتە باستادى.

      دەسەك تە، رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار اكادەميانىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىم بولىمدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى سىنعا ۇشىراپ، باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر قازاق كسر عا-نىڭ 200-گە جۋىق قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ، ايىپتاپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىندە بولعان ق.ساتباەۆقا جۇكتەلگەن مىندەت تاريحي شىندىقتى وتكەن كەزەڭنىڭ باستى وقيعالارى رەتىندە دالەلدى جازعاندارى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان قازاق زيالىلاردىڭ ەكىنشى توبىن جۇمىستان قۋ ەدى. نەگىزسىز ايىپتاۋدان باس تارتقان قانىش ساتباەۆ تا وسى قۋدالاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى. 

نۇربول قاناتبەكۇلى

 

 Kazakh-tv.kz

Related Articles

  • توعۇرىل حاننىڭ «تونىمەن تۋعان ۇلى» جانە ولاردىڭ اراسىنداعى تۇيتكىلدەر

    جانىمحان وشان   تاريحي ادەبيەتتەردە، مۇندا راشيد اد-ءديننىڭ ايگىلى ەڭبەگىندە، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە»، «يۋان شي» (يۋان پاتشالىعى تاريحى) كىتابىندا كەرەيدىڭ توعۇرىل وڭ حانى مەن تەمۇجىننىڭ قارىم-قاتىناسىنا توقتالعان كەزدە، اتتوبەلىندەي ازعانا موڭعولدىڭ ەسۋگەي ەسىمدى ءباھادۇرىنىڭ جەتىمى – تەمۇجىننىڭ ءوز اعايىندارى تايشىعۇتتاردان ءجابىر كورىپ، «كولەڭكەنى جارشى قىپ، قىلقۇيرىقتى قامشى قىپ» تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ، توعۇرىل حانى «اكەمىزدىڭ انداسى بولعاندىقتان، اكەمىز سياقتى عوي» دەپ، اكە ورنىنا اكە تۇتىپ، قايىن جۇرتى – قوڭىراتتار بەرگەن قارا بۇلعىن ىشىگىن الىپ، وعان سالەم بەرە بارۋىنان باستايدى. «اكەڭ ولسە ءولسىن، اكەڭدى كورە قالعان ولمەسىن» دەمەكشى، تەمۇجىننىڭ ساپارى ءساتتى بولىپ شىعادى. پانا تۇتا بارعان اكەسىنىڭ كونە «انداسى» توعۇرىل حان اعىنان جارىلىپ: مىناۋ بۇلعىن ىشىكتىڭ، قولقاسىنا جارامىن. بىتىراعان ەلىڭنىڭ، باسىن قوسا

  • اتانتاي ابىز جانە ونىڭ باتىر نەمەرەسى قايداۋىل حاقىندا

    قازاق دالاسىنا جوڭعارلاردىڭ شابۋىل جاساعان مەزگىلى قازاق باتىرلارىنىڭ دا كوپتەپ دۇنيەگە كەلگەن ءداۋىرى بولدى. بۇل تۋرالى ش.ۋاليحانوۆتىڭ: «ابىلاي ءداۋىرى – قازاقتىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عاسىرى» دەگەن ءسوزى تەكتەن-تەككە ايتىلا سالماعان. (ش.ءۋاليحانوۆ، 5 تومدىق شىعارمالار جيناعى، //ا.ا. 1984, 1 ت.،432 ب.). سول داۋىردە تۋعان ايگىلى باتىرلاردىڭ ءبىرى ەر جانىبەك بەرداۋلەتۇلى (1714-1792) ەدى. جانىبەكتىڭ جاس باتىر اتانا باستاعان كەزىندە دە ونى ۋاق پەن كەرەيدىڭ ايگىلى باتىرلارىنىڭ تاربيەسىنە العانى جايىندا ءار ءتۇرلى اڭىز بار. ارعى جاعى ەر كوكشە، ەر قوساي، سارتوقاي، جانات، سامەنبەت سىندى قارت باتىرلار جانىبەككە اتا جولىنداعى ۇستاز بولعان دەسەدى. مۇنداعى سامەنبەت باتىر ەسىمى دە جوڭعارعا قارسى سوعىس داۋىرىندەگى ايگىلى باتىرلاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. ول 1626 جىلى تۋىلىپ، 1723 جىلدارى سىر

  • ءامىرجان قوسانوۆ

    بيوگرافيا ءامىرجان ساعيدراحمانۇلى قوسانوۆ (13 مامىر 1964 جىل، ساپاق اۋىلى، ارال اۋدانى، قىزىلوردا وبلىسى) — قازاقستاندىق ساياساتكەر، قويعام قايراتكەرى، جۋرناليست. وتباسى جانە بالالىق شاعى 1964-جىلى 13-مامىردا قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنىڭ ساپاق بەكەتىندە كوپبالالى تەمىرجولشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. 1981-جىلى قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقازالى ستانساسىنداعى №17 قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىردى. 1981-1982 جىلدار – جاڭاقازالى ستانساسىنداعى  №716 قۇرىلىس-مونتاج پويىزىنىڭ سلەسارى. 1982-جىلدان – قازمۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى. 1983-1985-جىلدارى – كەڭەس ارمياسىنىڭ قاتارىندا قىزمەت اتقاردى (ماسكەۋ قالاسى). 1985-جىلى وقۋىن جالعاستىردى. فاكۋلتەت كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بوپ سايلاندى. لەنيندىك ستيپەنديا يەگەرى بولدى. 1989-جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءتامامدادى. اكەسى – ساعيدراحمان اعىبەتۇلى قوسانوۆ. اناسى – اققىز ناعاشىبايقىزى قوسانوۆا. جۇبايى – روزا مۇراتقىزى قوسانوۆا. بالالارى – ينديرا، توميريس، عالىمجان قىزمەت جولى

  • سۇراعان راxمەتۇلى. يتەلى

    … بۇگىن بىرنەشە پەندەلەر كەرىلدەسىپ جاتقانىن كوردىم. شەجىرەگەرلەر سەكىلدى. اراسىندا بالەقورلارى دا بار. ءبارى بىلگىر، كەمەل ساۋەگەي! اباق بابامنىڭ “ۇرعاشى” ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي!؟ الدە ءبىر رۋدىڭ “يت ەمىپ” وسكەنىن بىلەدى!؟ مەن بولسام “اتان تۇيە ءمىنىپ، تاي جەتەكتەگەن… ” ەكەنمىن… باقىتبەك ءبامىش مەنەن دە سوراقى!؟ سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا! … كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن

  • اقساق قاسقىردىڭ ايلاسى

    اتاقتى زۋقا باتىردى بىلەسىڭدەر عوي. باتىر اتامىز بۇكىل التايدى ۋىسىندا ۇستاپ تۇردى. سول جىلدارى باتىردىڭ جىلقىشىلارى قوس-قوس جىلقىسىن قىستا جوڭعار ويپاتىنا، قۇمعا وتارلاتىپ قايتادى ەكەن. وندا جابايى جىلقى – تارپاڭدار كوپ بولادى. تارپاڭدار جىلقىدان كىشىلەۋ، قۇلاننان ءىرى بولادى. ونىڭ ايعىرى ءۇيىرىن قاسقىرعا الدىرمايدى. تىپتەن، كەز كەلگەن قۇيىندى، قارلى بوراندا ىققان جىلقىنى الىپ شىعا الادى. سونى بىلەتىن جىلقىشىلار جىلقى ۇيىرلەرىن تارپاڭدارعا جاقىنداتىپ، قوسىپ، الىستان قاراۋىلداپ باعادى ەكەن. وسىلايشا تارپاڭدارمەن قان ارالاسىپتى. تىپتەن ءبىر تارپاڭ ايعىرى جىلقىعا ۇيىرلەسىپتى. سونىمەن كوكتەمدە وتاردان قايتقاندا الگى تارپاڭنىڭ ايعىرىن دا قوسا قايىرىپ، التايعا ورالىپتى. بىردە جىلقىشىلار تارپاڭ ايعىردى قولعا ۇيرەتۋ ءۇشىن ۇستاماق بولادى. الايدا تارپاڭ وتە قاندەس، جانسەبىل ەكەن. جىلقىشىلار ۇلكەن سايداعى ورمان اراسىنا قاماپ، قولدارىنا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: