|  |  | 

تاريح تۇلعالار

ساتباەۆ نەگە قۋعىندالدى؟

Qanish  Satbay       قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.   

    قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ەلىمىزدىڭ عىلىمي كەشەندى دامۋ بەلەستەرىن ايقىنداي ءتۇستى. ينستيتۋتتاردىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سەبەبى ول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋدا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى بارلىق ونىمدەر مايدانعا ارنالدى، ال سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. 1947-1948 جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسشى قولىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە تەحنيكالىق جەتىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەگىستىك ايماقتاردا تەك قول ەڭبەگى ءونىمى بولعاندىقتان جۇمىس ونبەدى. كەيبىر ايماقتاردا عانا كارىستەردى كوشىرىپ اكەلگەنىنە بايلانىستى كۇرىش القاپتارى بولدى. ەگىس القاپتارى تەك 1952-54 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوبەيىپ، اۋىل ايماقتارىنداعى حالىق نانعا سول كەزدەن كەيىن عانا تويا باستادى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتە باستادى.

      دەسەك تە، رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار اكادەميانىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىم بولىمدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى سىنعا ۇشىراپ، باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر قازاق كسر عا-نىڭ 200-گە جۋىق قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ، ايىپتاپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىندە بولعان ق.ساتباەۆقا جۇكتەلگەن مىندەت تاريحي شىندىقتى وتكەن كەزەڭنىڭ باستى وقيعالارى رەتىندە دالەلدى جازعاندارى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان قازاق زيالىلاردىڭ ەكىنشى توبىن جۇمىستان قۋ ەدى. نەگىزسىز ايىپتاۋدان باس تارتقان قانىش ساتباەۆ تا وسى قۋدالاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى. 

نۇربول قاناتبەكۇلى  

    قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.       قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ەلىمىزدىڭ عىلىمي كەشەندى دامۋ بەلەستەرىن ايقىنداي ءتۇستى. ينستيتۋتتاردىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سەبەبى ول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋدا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى بارلىق ونىمدەر مايدانعا ارنالدى، ال سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. 1947-1948 جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسشى قولىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە تەحنيكالىق جەتىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەگىستىك ايماقتاردا تەك قول ەڭبەگى ءونىمى بولعاندىقتان جۇمىس ونبەدى. كەيبىر ايماقتاردا عانا كارىستەردى كوشىرىپ اكەلگەنىنە بايلانىستى كۇرىش القاپتارى بولدى. ەگىس القاپتارى تەك 1952-54 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوبەيىپ، اۋىل ايماقتارىنداعى حالىق نانعا سول كەزدەن كەيىن عانا تويا باستادى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتە باستادى.

      دەسەك تە، رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار اكادەميانىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىم بولىمدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى سىنعا ۇشىراپ، باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر قازاق كسر عا-نىڭ 200-گە جۋىق قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ، ايىپتاپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىندە بولعان ق.ساتباەۆقا جۇكتەلگەن مىندەت تاريحي شىندىقتى وتكەن كەزەڭنىڭ باستى وقيعالارى رەتىندە دالەلدى جازعاندارى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان قازاق زيالىلاردىڭ ەكىنشى توبىن جۇمىستان قۋ ەدى. نەگىزسىز ايىپتاۋدان باس تارتقان قانىش ساتباەۆ تا وسى قۋدالاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى. 

نۇربول قاناتبەكۇلى

 

 Kazakh-tv.kz

Related Articles

  • قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتتارى تۋرالى

    قىتاي قازاقتارى شۋار-دىڭ بەس ۇلكەن ايماعىنا شوعىرلى قونىستانعان. جالپى، شىڭجاڭدا ون ءىرى ايماق بولسا، سونىڭ بەس ۇلكەن ايماعىندا قازاقتار جيى قونىستانعان. قازاقتار قونىس تەپكەن بەس ۇلكەن ايماق مىنالار: ىلە، تارباعاتاي، التاي، سانجى جانە قۇمىل. بۇل بەس ايماقتىڭ ىشىندە تەك ۇشەۋى (ىلە، تارباعاتاي، التاي) عانا قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىر. قالعان ەكى ايماق ءبولىنىپ، بولشەكتەلىپ قازاق قۇرامىنا ەنبەي قالدى. سونىمەن شۋارداعى قازاقتاردىڭ بايىرعى قونىسى اتانعان قازاق ايماقتارىنا جەكە جەكە تالداۋ جاسايمىز. 1. ىلە ۋالاياتى (كارتاداعى 1) جان سانى ەڭ تىعىز ءوڭىر. ورتالىعى بۇرىن كۇرە قالاسى ەدى، كەيىن قۇلجا قالاسى بولدى. 1871-جىلى پاتشالىق رەسەي قۇرامىنا كىرىپ 1881-جىلعا دەيىن ون جىل جەتىسۋ، الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان. 1881′دەن 1914-جىلعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەسى قۇرامىنا

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

  • نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟

    جاپون قاعاناتى 20-عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ شىعىس جانە تۇستىك ازيانىڭ كوپ جەرىن باسىپ الدادى. سونىڭ ءبىرى، قىتاي. جاپون ۇكىمەتىنىڭ قولىنا وتكەن اۋماقتاردا بارلىق ءبىلىم بەرۋ تەك جاپون تىلىندە جۇرىلگەندىكتەن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ء“بىزدىڭ وتانىمىز جاپونيا، ءبىز ۇلى جاپون حالقىنىڭ پەرەزەنتتەرىمىز!” نەمەسە “جاپونيامەن ماقتانامىن، جاپونيا كوزىمىزدى اشتى!” دەيتىن ساناداعى جاڭا بۋىن ۇرپاق پايدا بولعان. ءتىپتى، قىتاي تاريحىن قاراپ وتىرساڭىز “قىتاي ءوز تاعدىرىن جاپونياسىز شەشە المايدى، جاپونياعا باعىنىشتى بولا وتىرىپ قىتايدى وركەنيەتكە جەتەلەيىك” دەيتىن ساياسي تۇلعالار دا پايدا بولعان. بۇل جەردە ساياسي تاڭداۋ كەلەشەگىن جاپونياسىز ەلەستەتە الماعان تۇلعالاردى كەيىن تامان تىلگە الارمىن، ماعان قىزىعى، نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟ بۇعان ءۇش سەبەپ بار: ءبىرىنشىسى، 30-جىلدارى قىتايدا

  • سۋن يات سەنگە داۋىس بەرەمىز بە، الدە يۋان شيكايعا ما؟

    Eldeç Orda بۇل سۇراق 1912-1913 جىلدارى پەكين ورتالىق قۇرىلتايىنا جول الىپ بارا جاتقان قازاق دەپۋداتتارىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراق ەدى. ءتىپتى، تۇتاس قازاق حالقىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراق-تى. اسىرەسە، جەر-سۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي ابدەن جاۋىر بولعان سول ءداۋىردىڭ ەڭ وزەكتى شارۋاسى ەدى. پەكينگە اتتانعان قازاق دەپۋداتى تۋرالى دا الاش ءباسپاسوزى قۇر جىبەرمەدى، پەكينگە اتتانعان قازاق دەپۋداتتارىنىڭ جەر-سۋ ءىسىن ءساتتى شەگۋىنە دەم بەرىپ، جىلت ەتكەن جاڭالىعىن گازەتكە باسىپ حالىققا قۇلاعدار عىپ تۇردى. قازاق دەپۋداتتارى باستاپتا نە سەبەپتى سۋن يات سەنگە داۋىس بەرمەكشى بولادى؟ نەگە يۋان شيكاي زورلىقپەن وزىنە داۋىس بەرگىزتەدى؟ قازاق دەپۋداتتارىن كىمدەر سايلادى؟ شەندەرى قانداي؟ ولار جەكە جەكە يۋان شيكاي مەن سۋن يات سەنگە كەزدەسكەنى راس پا؟ قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلدى جانە ءبىر قىزىعى

  • پرەمەر تەرەششەنكونى “وستاۆكاعا” قالاي جىبەردىم

    1992 جىل. قازاق راديوسىنىڭ پارلامەتتىك ءتىلشىسىمىن. وفيس الماتىداعى جەلتوقسان كوشەسىنىڭ 177 ۇيىندە. 3-ءشى قاباتتا راديو قىزمەتكەرلەرى. ال، 4-ءشى قاباتتا ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قازاق مەملەكەتتىك تەلەراديوحابار تاراتۋ كومپانياسىنىڭ توراعاسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ جانە كومپانيا باسشىلارى. توراعامەن باسپالداقتا، ليفتىدە كۇن ارا كەزدەسىپ قالامىز. ءجۇزى جىلى جان. قازاق رەداكتسياسىنداعى جاستار تولىق باسپاناسىز. ول كەزدە ايىنا ءبىر-ەكى رەت كومانديروۆكاعا شىعۋ مىندەت. ساپارلاتىپ ەلگە ءجيى قاتىنايمىز. قوناق ءۇي اقشاسى جابىلماي قارىزبەن قايتامىز. سودان، وتىز مەتر جەردەگى توراعانىڭ قابىلداۋ بولمەسىندەگى اپايدىڭ شىعىپ كەتكەنىن اڭدىپ تۇرىپ، عادىلبەك اعاعا توتەسىنەن باسىپ كىرەمىز. ونداعىمىز ءىسساپاردا قوناق ۇيگە بەرىلگەن قارجىنى جاباتىن قۇجاتىمىز بولماي، بۋحگالتەرياعا قارىزىمىزدى قايتارماۋعا “رۇقسات” دەگەن قولىن الىپ شىعۋ. ول توراعانىڭ عانا قۇزىرىندا.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: