|  |  | 

تاريح تۇلعالار

ساتباەۆ نەگە قۋعىندالدى؟

Qanish  Satbay       قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.   

    قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ەلىمىزدىڭ عىلىمي كەشەندى دامۋ بەلەستەرىن ايقىنداي ءتۇستى. ينستيتۋتتاردىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سەبەبى ول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋدا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى بارلىق ونىمدەر مايدانعا ارنالدى، ال سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. 1947-1948 جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسشى قولىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە تەحنيكالىق جەتىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەگىستىك ايماقتاردا تەك قول ەڭبەگى ءونىمى بولعاندىقتان جۇمىس ونبەدى. كەيبىر ايماقتاردا عانا كارىستەردى كوشىرىپ اكەلگەنىنە بايلانىستى كۇرىش القاپتارى بولدى. ەگىس القاپتارى تەك 1952-54 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوبەيىپ، اۋىل ايماقتارىنداعى حالىق نانعا سول كەزدەن كەيىن عانا تويا باستادى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتە باستادى.

      دەسەك تە، رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار اكادەميانىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىم بولىمدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى سىنعا ۇشىراپ، باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر قازاق كسر عا-نىڭ 200-گە جۋىق قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ، ايىپتاپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىندە بولعان ق.ساتباەۆقا جۇكتەلگەن مىندەت تاريحي شىندىقتى وتكەن كەزەڭنىڭ باستى وقيعالارى رەتىندە دالەلدى جازعاندارى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان قازاق زيالىلاردىڭ ەكىنشى توبىن جۇمىستان قۋ ەدى. نەگىزسىز ايىپتاۋدان باس تارتقان قانىش ساتباەۆ تا وسى قۋدالاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى. 

نۇربول قاناتبەكۇلى  

    قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.       قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ەلىمىزدىڭ عىلىمي كەشەندى دامۋ بەلەستەرىن ايقىنداي ءتۇستى. ينستيتۋتتاردىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سەبەبى ول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋدا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى بارلىق ونىمدەر مايدانعا ارنالدى، ال سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. 1947-1948 جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسشى قولىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە تەحنيكالىق جەتىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەگىستىك ايماقتاردا تەك قول ەڭبەگى ءونىمى بولعاندىقتان جۇمىس ونبەدى. كەيبىر ايماقتاردا عانا كارىستەردى كوشىرىپ اكەلگەنىنە بايلانىستى كۇرىش القاپتارى بولدى. ەگىس القاپتارى تەك 1952-54 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوبەيىپ، اۋىل ايماقتارىنداعى حالىق نانعا سول كەزدەن كەيىن عانا تويا باستادى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتە باستادى.

      دەسەك تە، رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار اكادەميانىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىم بولىمدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى سىنعا ۇشىراپ، باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر قازاق كسر عا-نىڭ 200-گە جۋىق قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ، ايىپتاپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىندە بولعان ق.ساتباەۆقا جۇكتەلگەن مىندەت تاريحي شىندىقتى وتكەن كەزەڭنىڭ باستى وقيعالارى رەتىندە دالەلدى جازعاندارى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان قازاق زيالىلاردىڭ ەكىنشى توبىن جۇمىستان قۋ ەدى. نەگىزسىز ايىپتاۋدان باس تارتقان قانىش ساتباەۆ تا وسى قۋدالاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى. 

نۇربول قاناتبەكۇلى

 

 Kazakh-tv.kz

Related Articles

  • تۇرىم باتىر

    تۇرىم باتىر ورىنباي ۇلى (1830 ـــ 1904) تۇرىم 15 جاسىنان باستاپ باتىرلىقپەن اتى شىققان ەكەن. اسىرەسە ونىڭ 15 جاستا ءۇش بىردەي ۇرىنى قىزىل قولمەن ۇستاپ العانى، 17 جاسىندا ايۋمەن الىسقانى سول كەزدە ەلگە اڭىز بولىپ تاراعان. تۇرىم 19 جاسىنان باستاپ، ءوز ەلىن اسىراۋدىڭ ابىگەرلىگىنە ءتۇسىپ، ەرلىگىمەن توڭىرەگىنە تانىس بولعان. روسسيانىڭ ورتا ءجۇز ەلىنىڭ قونىستانعان وڭىرلەرىنە ورتەڭ سالىپ، تىڭ اشىپ، اسكەر ءتۇسىرۋى ونداعى ەلدى ەرەن شوشىندىرىپ، ەل توزعىنداپ، بىتىراي باستاعاندا، 1860 – جىلدارى ەلدى بەرەكەگە شاقىرىپ، قاندى قىرعىن سوعىس سالىپ، سوۆەت جەرىنەن ءۇش ءجۇز سەميامەن جەمەنەي شەكاراسىنان كوشىپ وتەدى، مۇندا 180 دەي ۋاق رۋى تارباعاتايدى بەتكە الىپ ءبولىنىپ كەتەدى دە، 120 داي يتەلى ءتۇتىنى تۇرىممەن بىرگە ورلەپ، كوكتوعايدىڭ ۇلىڭگىر وزەنى بويىنداعى

  • ماعجان مەن سماعۇل

    الاش زيالارىنىڭ اراسىنداعى تىعىز بايلانىس، ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىن رۋحاني ءھام ماتەريالدىق تۇرعىدان دەمەۋى – شىنايى تاريحي فاكت بولسا، وسى شىندىق ءسات سايىن اشىلىپ جاتقانىنا جانىڭ قۋانادى. الماتىدان استاناعا اراعا كەمى ەكى-ءۇش كۇن سالىپ جەتەتىن «جاس قازاق» اپتالىعى 2014 جىلى 7 قاراشادا (№ 44) جارق ەتكىزىپ بايقال ءبايادىلوۆتىڭ «سۋرەت قۇپياسى» اتتى ماتەريالىمەن قوسا اراسىنا ماعجان ەنگەن ءبىر توپ ازاماتتىڭ (وقۋشى بالالار دا بار) فوتوسۋرەتىن جاريالادى. ماقالا اۆتورى مۇنى ەڭبەكشىلدەر اۋدانى «كازگورودوك» مەكەنىندە تۇراتىن زۋرا تەمىرحانوۆادان العانىنان ايتادى. ونىڭ ارعى جاعىندا بۇل كىسىنىڭ اكەسى تەمىرحان – م.جۇماباەۆتىڭ شاكىرتى بولعانىن جەتكىزەدى. ءسويتىپ ماتەريالىنىڭ سوڭىندا «وقىرمان سۋرەتتەگى ازاماتتاردى تانىپ جاتسا، گازەتكە حابارلاسسا ەكەن» دەپ وي تاستادى. اپتالىقتاعى سۋرەتتى كورە سالا، ءبىر تۇلعانىڭ بەينەسى كوزىمىزگە وتتاي

  • مارال يشان قۇرمانۇلى.

    كەرەي رۋىنىڭ تارىشى تايپاسىنا جاتاتىن اقسارى اتاسىنىڭ نۇرىمبەت اۋلەتىنە جاتادى. بۇل ەلدىڭ اتاقونىسى وسى كۇنگى رەسەيدىڭ قورعان وبلىسى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى، قوستاناي وبلىسىنىڭ ۇزىنكول اۋدانى. ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان مارال قۇرمانۇلى جونىندە رەۆوليۋتسياعا دەيىن دە، ودان كەيىن دە، ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا ءبىرشاما كىتاپ، گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە ماقالالارى شىقتى. بابامىزعا بايلانىستى ماتەريالداردى ەنتسيكلوپەديا بەتتەرىنەن دە تابۋعا بولادى. مارال يشان سول قوزعالىستىڭ رۋحاني كوسەمى بولعان ادام. قازاق قوعامىنىڭ وسى تۇستا داعدارىسقا ۇشىراعان ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋگە ءدىننىڭ ىقپالىن پايدالانۋعا تىرىسقان مارال بابانىڭ ازاماتتىق ەرلىگىن ۇمىتۋعا بولمايدى. يشاننىڭ اكەسى قۇرمان كەنجەبايۇلى بەس ۋاقىت نامازىن قالدىرماعان، ءارى باتىر، ءارى ءدىندار ادام بولىپتى. ونىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى – ادام ەمدەيتىن ءتاۋىپ ەكەن. ابىلايدىڭ باتىرلارىنىڭ ءبىرى،

  • “جاڭا ءومىر” گازەتى… قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر

    Eldes Orda “جاڭا ءومىر” (Yiñi Hayat) دەگەن اتپەن قاشقار قالاسىندا شىعىپ تۇرعان بۇل گازەتتە شىڭجاڭداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر كەزدەسەدى. بۇنىڭ ءبىر نۇسقاسىن سىزدەرگە ۇسىنباقشىمىن. مينگونىڭ 25-جىلى 14-قىركۇيەكتەگى ياعني 1936-جىلدىڭ 14-قىركۇيەكتەگى (184) 8-سانىندا شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى مىناداي حابار باسىلعان: “ۇرىمجىدە قازاق-قىرعىز قۇرىلتاي ءماجىلىسى اشىلىپ 16 كۇندە تامام بولدى” ماقالادا وسى وقيعالار ءوربيدى. تاريحي دەرەكتەردە بۇل قۇرىلتاي 1935-جىلى تۇڭعىش ءماجىلىسىن اشقان. ماجىلىسكە التاي، تارباعاتاي، ىلە جانە بۇرىنعى ءۇرىمجى ايماعىنا قاراستى 12 اۋداننان سوسىن قاشقار ۋالاياتىنداعى قىرعىزدارمەن قوسىلىپ ۇزىن ىرعاسى 300 دەي دەلەگات قاتىسقان. قۇرلىتاي قارارى ولكەلىك ۇكىمەت گۋبەرناتورى شىڭ شىسايدىڭ ساياساتى بويىنشا قازاق-قارعىز مادەني، اعارتۋ ۇيشىماسىن جاريالايدى. ۇيشىماعا سەيىتقازى نۇرتاەۆ توراعا بولادى. سول جىلدىڭ كۇزىندە ابەۋ قۇددىش باستاتقان دەلەگاتسيا سەيىتقازى نۇرتاەۆپەن

  • شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – ءبىرتۇتاس قازاق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى

    شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – قازاق حالقىنىڭ جەرى مەن ەلىن قورعاۋشى ساردارى. شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – قازاق حاندىعىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى، ۇلتتىڭ ارداقتى تۇلعاسى، ەسىمى رەسەي جانە قىتاي ەلىنە تانىمال بولعان، ايگىلى ساردار، قولباسشى. باتىر تۋعان ەلىن جاۋدان قورعاۋ جولىندا بۇكىل عۇمىرىن سارپ ەتكەن. باتىر ۇرپاقتارى شىعىس قازاقستان جانە اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا جانە قىتايدا دا ءومىر سۇرەدى. XVIII عاسىردا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى قولباسشىلىق ەتكەن باتىرلارىمىز از بولماعان: ورتا جۇزدە – قانجىعالى بوگەنباي، قاراكەرەي قابانباي، كىشى جۇزدە – تابىن بوكەنباي، تاما ەسەت، ۇلى جۇزدە – شانىشقىلى بەردىقوجا، شاپىراشتى ناۋرىزباي جانە ت.ب. قازاقتىڭ جازىلماعان زاڭى بويىنشا باتىرلار مەن ساردارلاردى ءوز رۋىنىڭ شىققان تەگىمەن اتاۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. بۇل باتىرعا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: