|  | 

Тарих

Наурыз: Рысқұловтың бұйрығы мен Назарбаевтың жарлығы


Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінде (ВДНХ, қазіргі - "Атакент") өткен Алматы облысы күндері. Шебердің жұмысы. Фото авторы - В. Жолмұхамедов, 1988 жыл. (Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған)

Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінде (ВДНХ, қазіргі – “Атакент”) өткен Алматы облысы күндері. Шебердің жұмысы. Фото авторы – В. Жолмұхамедов, 1988 жыл. (Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған)

1920 жылы Түркістан республикасы атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов “Наурыз” мерекесін тойлау туралы бұйрық шығарғанымен бұл мейрамды ресми түрде тойлау не себепті кейінге қалдырыла берді?

Қазір дәстүрлі ресми мейрамдардың біріне айналған Наурызға совет кезеңінің бас кезінде тыйым салынбаған. Тарихшылар мен архив қызметкерлері оның бір дәлелі ретінде 1920 жылғы наурыздың 20-сында жарияланған Түркістан республикасы кеңестері атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов қол қойған бұйрықты алға тартады.

“РЫСҚҰЛОВТЫҢ БҰЙРЫҒЫ”

Қазақстан баспасөзінде сирек те болса жарияланған бұл құжатты Жамбыл облыстық архивінің қызметкері Мақұлбек Рысдәулет осыдан 15 жылдай бұрын архивтен тапқанын айтады. “2009 жылы облыстық газетте жарияланды, одан кейін бертінде ғана оған назар аударыла бастады” деген ол Тұрар Рысқұлов қол қойған бұйрықты “құнды тарихи құжат” деп бағалайды.

Түркістан республикасы кеңестері атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов 1920 жылғы наурыздың 20-сында қол қойған Наурыз мерекесі жайлы бұйрық. Азаттыққа Жамбыл облыстық архивінің қызметкері Мақұлбек Рысдәулет берген фотокөшірме

Түркістан республикасы кеңестері атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов 1920 жылғы наурыздың 20-сында қол қойған Наурыз мерекесі жайлы бұйрық. Азаттыққа Жамбыл облыстық архивінің қызметкері Мақұлбек Рысдәулет берген фотокөшірме

Азаттық тілшісі бұл құжат туралы тарихшы Ордалы Қоңыратбаевтан сұрастырып көрді. Совет кезеңінің саяси қайраткері болған Тұрар Рысқұловтың өмір жолын ұзақ уақыт зерттеген тарихшы бұл бұйрықты ертеректе Ташкент архивінен кездестіргенін, көшірмесі өзінде сақтаулы тұрғанын айтады.

Ордалы Қоңыратбаевтың сөзінше, Тұрар Рысқұлов 1920 жылы қаңтарда Ташкентте мұсылман халықтардың өкілі ретінде Түркістан республикасы орталық атқару комитетінің төрағасы болып сайланған. Көп ұзамай Түркістан республикасындағы түркі халықтарының тілін мемлекеттік тіл деп жариялау және Наурызды мемлекеттік мерекеге – демалыс күніне айналдыру туралы бастама көтерген.

Наурыз мерекесіндегі бәйге. Нарынқол ауданы, Алматы облысы, 1988 жыл. Фото авторы - Жұбанов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Наурыз мерекесіндегі бәйге. Нарынқол ауданы, Алматы облысы, 1988 жыл. Фото авторы – Жұбанов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

​- Наурызды діни мереке санап, қарсы шыққандарға Рысқұлов уәжін ақыры өткізген. “Наурыз – көктем мерекесі, халық өзі бәрібір тойлайды. Біз ресми ұйымдастырсақ, халық та жылы қабылдайды” деп түсіндіреді. Сөйтіп Мәскеумен келіспестен бұйрық шығарған. Осыдан соң Орталық Азияда алғаш рет 1920 жылғы наурыздың 22-сінде Наурыз мемлекеттік мереке ретінде жергілікті биліктің ұйымдастыруымен аталып өткен, – дейді ол.

Ордалы Қоңыратбаевтың айтуынша, Түркістан республикасының аумағында билік қалаларда, уездерде, ауылдарда үлкен шара өткізген, ол туралы газеттерге жарияланған. Тарихшы қазіргі Қазақстанның Түркістан республикасының құрамында болмаған өңірлерінде де Наурыз мерекесі тойланғанын, бірақ мемлекеттік мереке болмағанын айтады.

Наурыз мейрамы кезінде алтыбақан теуіп жүрген жастар. Қарағанды қаласы, 1988 жыл. Фото авторы - В. Петухов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Наурыз мейрамы кезінде алтыбақан теуіп жүрген жастар. Қарағанды қаласы, 1988 жыл. Фото авторы – В. Петухов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Түркістан республикасының кезеңі 1918-24 жылдар аралығында алты жылға созылды. Патша үкіметі құлағаннан кейін Түркістан өңірінде большевиктер мен мұсылман қайраткерлер арасында тартыс болып, әрқайсысы өз алдына республика жариялады. Большевиктер 1918 жылы ақпан айында Мұхамеджан Тынышбаев мен Мұстафа Шоқай басшылық еткен Түркістан республикасын күшпен таратып, Ресей Советтік Федерациясының орталық үкіметінің бағытын ұстанатын Түркістан советтік федеративтік республикасын құрды. Оның құрамына Қазақстанның Сырдария және Жетісу облыстары кірді. 1924-25 жылдары Түркістан республикасы ұлттық республикаларға бөлініп, қазіргі Орталық Азия республикалары пайда болды.

“ЕСКІЛІКТІҢ САРҚЫНШАҒЫ”

Азаттықпен сөйлескен зерттеушілердің айтуынша, Наурыз мерекесін ресми түрде тойлауды тоқтату туралы арнайы бұйрық немесе қаулы болмауы да мүмкін. Зерттеуші Мақұлбек Рысдәулет Наурызды тойлауға тыйым салу жөнінде совет билігінің қандай да бір қаулысы немесе бұйрығы архивте көзге түспегенін айтады.

- Соған қарағанда ресми құжатсыз-ақ, “ескіліктің сарқыншағы” ретінде тыйым салған сияқты. Өйткені [большевиктер] Наурызды діни мереке деп санады. 1930 жылдары Қазақстандағы түрлі көтерілістерден кейін Наурыз ғана емес, қазақтың бата беру дәстүрі де совет билігіне қарсылық секілді қабылданды. Архивте “көтерілісшілер әуелі бата жасап, ант қабылдады” дейтін құжаттарды көрдім, – дейді Мақұлбек Рысдәулет.

Наурыз мерекесінің ашылу салтанатында. Алматы, 1988 жыл. Фото авторы - О. Ионов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Наурыз мерекесінің ашылу салтанатында. Алматы, 1988 жыл. Фото авторы – О. Ионов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Тарихшы Ордалы Қоңыратбаевтың айтуынша, 1924 жылы Түркістан республикасы таратылғаннан кейін Наурыз мерекесін ресми тойлау тоқтаған.

- 1925 жылы Қазақстан басшылығына Филипп Голощекин келген соң біртіндеп саяси қуғын-сүргін басталды. Алайда ақын-жазушылар Наурыз мерекесінің уақыты келгенде мейрам туралы газетке жазып жатты, оған тыйым салынған жоқ, – дейді ол.

Азаттықпен сөйлескен зерттеушілер Наурыздың мемлекеттік деңгейде атап өтілмесе де, халықтық мереке ретінде совет кезеңінде де жойылмағанын айтады. Олар, әсіресе, Қазақстанның оңтүстік өңірінде “халық Наурызды бертінге дейін тойлап келді, ешкімнен рұқсат сұраған жоқ. Наурыз көжесін де пісірді, шағын елдімекендерде көжені бір үйге жинап, халық бас қосты. Кейбір өңірлерде наурыз көжені “жыл көжесі” деп атады. Совет өкіметі оны байқамағансыды, асыра дәріптелмеуін қадағалады” деп санайды.

1980 жылдардың соңы, 1990 жылдардың бас кезінде сол кездегі “Лениншіл жас”, қазіргі “Жас Алаш” газетінің бас редакторы қызметін атқарған Уәлихан Қалижан да осыған ұқсас пікір айтады.

- Бұрын совет тұсында Сейдахмет Бердіқұлов бас редактор болып тұрған кезде Наурыз мерекесі қарсаңында газет нөмірі көгілдір түспен шығатын. Оны “көктем нөмірі”деп атағанымен астарында Наурыз тұратын еді, – деп еске алады ол.

ДӘСТҮРДІ ЖАҢҒЫРТУ

Совет кезеңінің соңында Наурыз мерекесін тойлауға ресми түрде рұқсат берілуі ерекше оқиғалардың біріне айналды. 1985 жылы КПСС Орталық комитеті Бас хатшылығына Михаил Горбачев сайланғаннан кейін “қайта құру” саясаты жарияланып, қоғамдық бастамаларға айтарлықтай еркіндік берілуі Наурыз мерекесін де жандандыруға түрткі болды.

Қазір Наурыз мерекесін тойлау туралы алғаш рет бастама көтерген саяси тұлғалар туралы түрлі пікірлер бар. Соның ішінде 1988 жылы ақпанның 9-ында Қазақстан компартиясы оталық комитетінің хатшысы болып сайланған Өзбекәлі Жәнібековтің аты-жөні жиі аталады.

Наурыз мейрамына жайылған дастархан басында отырған адамдар. Шымкент, 25 наурыз 2015 жыл

Наурыз мейрамына жайылған дастархан басында отырған адамдар. Шымкент, 25 наурыз 2015 жыл

Сол кездегі “Лениншіл жас” газетінің редакторы Уәлихан Қалижан “Наурыз” мерекесінің қайта оралуын былайша еске алады.

- Газет бетінде оқырмандармен “Тікелей телефон” арқылы сұхбат жүргізу дәстүрі бар еді. Соған Мұхтар Шахановты шақырдық. Сонда осы мәселені көтерді. Газетке “Наурыз” мерекесінің қажеттілігі жайында арнайы материал бердік. Көп ұзамай Орталық комитет хатшысы Өзбекәлі Жәнібеков шақырды. Материалдарымды жинап алып барсам да сескендім, бірақ ол кісі қолдады. Сөйтіп өзі Қазақстан компартиясының бірінші хатшысы Геннадий Колбинге кірді. Содан кейін Колбин Наурыз мерекесін атап өту туралы хат жазған Мұхтар Шахановты қабылдады, – дейді ол.

Әдебиет зерттеушісі Рахманқұл Бердібай естелігінде 1988 жылы наурыз айының басында Жазушылар одағында үлкен жиын болғанын, сонда “басқа елдерде Наурыз жыл сайын тойланатынын, бізге бұл жақсы дәстүр қашан келетінін” жиынға қатысып отырған Өзбекәлі Жәнібековтен сұрағанын, оның “бірден қолдағанын” жазады.

Мерекелік Наурыз көженің дәмін татып тұрған бала. Алматы, 1989 жыл. Фото авторы - А. Сандыбаев. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Мерекелік Наурыз көженің дәмін татып тұрған бала. Алматы, 1989 жыл. Фото авторы – А. Сандыбаев. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Жазушы Ғаббас Қабышев естелігінде Өзбекәлі Жәнібеков Наурыз мерекесі жайлы сол кездегі баспасөзде жиі жарияланған зерттеулер мен публицистикалық материалдармен таныс болды деп санайды. Кейін бұл бастама Қазақстан компартиясы орталық комитетіндегі талқылаулар кезінде Өзбекәлі Жәнібековтің ұйымдастыруымен қолдау тапқанын айтады.

Наурыз мерекесінің жаңғыруы жайлы Өзбекәлі Жәнібековтің 2011 жылы шыққан таңдамалы шығармалар жинағында да айтылып, жоғарыдағы естеліктерге ұқсас жайттар қысқаша баяндалған.

“Наурыз” мерекесі осылайша 1988 жылы алғаш рет Алматы қаласы мен Алматы облысының Жамбыл ауданында үлкен халықтық мейрам ретінде өткізілді” деп жазады Өзбекәлі Жәнібеков естелігінде.

Қазақ СССР президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың наурыздың 22-сін "Наурыз мейрамы" етіп жариялау туралы 1991 жылғы наурыздың 15-інде шығарған жарлығы басылған "Социалистік Қазақстан" газетінің саны

Қазақ СССР президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың наурыздың 22-сін “Наурыз мейрамы” етіп жариялау туралы 1991 жылғы наурыздың 15-інде шығарған жарлығы басылған “Социалистік Қазақстан” газетінің саны

​1989 жылдан бастап “Наурыз” Қазақстанның барлық облыстарында жаппай атала бастады. 1991 жылы наурыздың 15-інде Қазақ СССР президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шығып, “Наурыздың 22-сі – халықтық мереке “Наурыз мейрамы” болып жарияланды. Жарлықта “Халық депутаттарының жергілікті советтеріне климаттық жағдайларды ескере отырып халықтық мереке – Наурыз мейрамын өткізу күнін өз бетімен белгілеу ұсынылсын; республика жұртшылығының 1991 жылы наурыздың 16-сы мен сәуірдің 16-сы аралығында “Табиғат жарасымы” айлығын өткізу жөніндегі инициативасы қолдау тапсын” деп көрсетілген.

Ирандағы көне дәстүрден бастау алатын Наурыз мейрамы қазақ ортасында “Ұлыстың ұлы күні” деген атпен де танылған. Күн мен түн теңелетін мезгілде тойланатын бұл мерекені сіз қалай қарсы аласыз? Қандай ежелгі ғұрыптарды білесіз? Пікір қоса отырыңыз.

Related Articles

  • Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

    Анотация  Мақалада грифон, көкбөрі (Құсбөрі) тәңір ұғымдары мен атаулары төңірегіндегі сондай-ақ Сақ, Ғұн, Үйсін, Түркілердің бөрі төтемділігі және аттарының да бөріге байланыстылығы зерттеледі. Грифон және көкбөрі Грифон (griffon) қазірге дейінгі анықтамаға сай жартылай арыстан, жартылай құмай немесе басы, қанаты құс, денесі арыстан аңыздық мақұлық (狮鹫). Біреулер оны жауыздықтың символына баласа енді біреулер ізгіліктің (тіпті Христостың)нышаны деп біледі. «Этимология» атты  еңбекте: «Христос – арыстан, өйткені онда теңдессіз парасат және қүш-қуат бар, Христос әрі құзғын, өйткені ол қайта тірілген соң аспанға көтеріліп, жұмаққа шығады», – деп жазылған. Грифон көбіне грек аңыздарында жолығады. Оның арғы және кейінгі заманғы мәдениет, этнос, т.б. танудағы орны маңызды. Ол қиыр шығыстың айдаһары сияқты бір дәуір мәдениетінің символы. Десе де, грифон грек аңыздарында ғана сақталып қалмастан,  басқа  аймақтарда да  кеңінен  таралғандығы  байқалады.  Әсіресе оның археологиялық дерегі Орталық Азия өңірінен көп байқалады. Байырғы Еламдықтар оны архитектурада кеңінен пайдаланған. Геродоттың «Тарих» атты ұлы еңбегінде griffon  бірнеше  жерде  жолығады,  барлығы  сақтарға  байланысты.  Геродот  және сақтар  жерінде  грифонның  әйгілі  болғандығын  да  жазады.  (IV.79)  Тарихи деректерге,  аңыздарға  негізделгенде  грифон  Украинадан  Орта  Азияға  дейінге скиф даласында болған деп қаралады. Сақтардың грифон әсем өнері туралы: сақ молаларында бар. Берелде, Пазырықта, Есікте, Алагуде, тіпті ғұндардың көші және жойқын жорығымен бірге Қиыр Шығыс жеріне дейін жеткендігі байқалады. Геродоттың  айтуынша,  исседондардың  жоғарғы  жағында  аримаспы,  яғни жалғыз  көзділер  тұрады.  Ал  олар  тұрған  жерде  алтынды  қорып  жатқан  грифон болады  десе,  ол  тағы,  исседондардың  аримаспы  жағынан  ығыстырылып,  одан скифтер исседондар жағынан ығыстырылғандығын жазады [1]. Геродот:  «Бұл  арадан  шалғайдағы  жағдайлар  туралы  мәліметтерді  тек исседондардың айтқандарынан ғана білеміз. Олар жалғыз көзділер мен алтын қорып жатқан грифон туралы әңгімелейді. Скифтер бұл әңгімелерді исседондардан естиді. Одан скифтер оны гректерге жеткізеді. Сонымен біз оларды жалғыз көзділер деп атадық. Скифтер Arimaspi  дейді. «Arima» бір дегенді, «spu» көз дегенді білдіреді», – дейді [2].

  • Тарихыңды тани біл (яғыни Абақ Керейдің 12 руының ноқтағасы Ителі руы жайында)

    Байахмет Жұмабайұлы Тарих – әсте кешегіні аңсау емес, керісінше еске алу. Яғыни бабалар ізіне үңілу, бүгінгі бейбіт елдің кешегі тарихына көз жүгірту. Ендеше мынау бейбіт заман өткенімізге орай жаратып бергін абзалдылығына шынайы рахымет айтамыз. Біз ұлттар ара, рулар ара берекеге мән бере отырып, Қазақ тарихының ұсақ деталы болған рулық шежірені зерттеп анықтау, осы арқылы, ұлт, отан тіпті дүние тарихына өз есемізді қосу деген мақсатты алдыға ұстаймыз. Айырықша ескертеріміз: «зерттеуіміздің жеткен жері осы» дегендік емес, бұлар тек көзқарас. Әр дәуірдегі жазылым, айтылымдардан алған дәлелдер ғана. Енді бір рудан озу, биіктеу деген ойдан аулақпыз. Әрбір ру өзінің тарихына осылайша үңілер болса, мүмкін, ұлт тарихының негізі қаланар дегенді ескере кетпекпіз. Материялдық деректер Кеңесті

  • Тұрардың Қытайға құпия сапары

    ХХ ғасыр басында қазақ зиялыларының халқы үшін атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Олардың ерен істерін әлі толық зерттеп-зерделеп үлгермей жатырмыз. Сондай тұлғаның бірі – Тұрар Рысқұлов. Бұл адамның қайраткерлік қабілеті Кеңес Одағы деңгейінен асып, Коминтерн өкілі ретінде әлемдік масштабтағы саяси істерге араласуына ықпал етті. Соның бір парасы – Азия құрлығындағы көшпенді жұрт Моңғолияның конституциясын жасап, елдің саяси-экономикалық дамуын социалистік бағытқа бұрып беруі. Істі тиянақтау үшін қайраткер аталмыш мемлекетке 1924 жылдың қазан айында барып, 1925 жылдың шілдесіне дейін 9 ай қызмет етті. Т.Рысқұловтың Моңғолияда атқарған еңбегі жайлы «Егемен Қазақстан» газетінің жылашар санында «Тұрардың Күредегі күндері» атты көлемді мақала жарияланған еді. Осы жазбада қайраткердің ол жақта атқарған жұмысы жайлы баяндалған болатын. Дейтұрғанмен Т.Рысқұлов осы

  • Шыңғыс хан және оның заманы Мұхтар Мағауин екінші кітап ұйысқан үлыс

    бірінші бөлім бүліңғір і т а р а у тауарихтың бәсі алқисса, қят бартан-бахадұрдың ұлы есугеи онан өзенін бойлап, құс салып жүр екен. кенет, атан түйе жегілген, найқала жылжып, жақындап қалған қарағұт күймені көзі шалады. атты қосшысы бар. бұл – жәуінгер меркіт тайпасының жетекші әулетінен шыққан еке-чіледу болатын. қалың қоңыраттың олқұнұт руынан қыз алып келе жатқан. жаңа түскен келіншегінің есімі – өгелін еді. иенде кездескен екеу дала рәсімімен сәлемдесті ме, жөн сұрасты ма – белгісіз. анығы – есугеидің көзі қалбағай асты, күн тимес көлеңкеде отырған өгелінге түседі. жас қыз, шындығында беті жаңа ашылған келіншек ғәжәйіп сұлу екен. өркеуде жігіттің жүрегі шым етіп, өне бойын өзгеше сезім құрсағаны күмәнсіз. бірден-ақ, «мұндай

  • Құдіретті Керей хандығы

      Керей хандығы – қазақ халқының тарихында ерекше орын алатын орта ғасырлық феодалдық мемлекет Хандық территориясы ежелгі ғұндар мен көк түріктерінің атақонысы Орталық Моңғолияда болды. Шығыста татарлар тайпалық одағы мен қамағ моңғолдармен, батыста Найман хандығымен, оңтүстікте Таңғыт мемлекетімен, солтүстігінде меркіттермен шектесіп жатты. Хандық құрамындағы ру- тайпалар кейін келе қазақ халқының бір бөлігін құрады, олар Орта жүздің керей тайпасы, арғынның тобықты руы, Ұлы жүздің албан тайпасы, кіші жүздің керейт тайпасы осы хандықтағы ру тайпалар болды. Керейлердің арғы тегі Керей тайпалық одағының шығу тегі көбінде сәнбейлерге барып тіреледі, көне сәнбей молаларындағы сүйектерге жасалған зерттеулерде мұны растайды. Дегенмен осы тайпалық одаққа ғұнның сарқыншақтарымен деңлеңдердіңде қатысы бар екенін айта кету керек. Ежелге мекені Байқал

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: