|  | 

Тарих

Наурыз: Рысқұловтың бұйрығы мен Назарбаевтың жарлығы


Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінде (ВДНХ, қазіргі - "Атакент") өткен Алматы облысы күндері. Шебердің жұмысы. Фото авторы - В. Жолмұхамедов, 1988 жыл. (Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған)

Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінде (ВДНХ, қазіргі – “Атакент”) өткен Алматы облысы күндері. Шебердің жұмысы. Фото авторы – В. Жолмұхамедов, 1988 жыл. (Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған)

1920 жылы Түркістан республикасы атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов “Наурыз” мерекесін тойлау туралы бұйрық шығарғанымен бұл мейрамды ресми түрде тойлау не себепті кейінге қалдырыла берді?

Қазір дәстүрлі ресми мейрамдардың біріне айналған Наурызға совет кезеңінің бас кезінде тыйым салынбаған. Тарихшылар мен архив қызметкерлері оның бір дәлелі ретінде 1920 жылғы наурыздың 20-сында жарияланған Түркістан республикасы кеңестері атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов қол қойған бұйрықты алға тартады.

“РЫСҚҰЛОВТЫҢ БҰЙРЫҒЫ”

Қазақстан баспасөзінде сирек те болса жарияланған бұл құжатты Жамбыл облыстық архивінің қызметкері Мақұлбек Рысдәулет осыдан 15 жылдай бұрын архивтен тапқанын айтады. “2009 жылы облыстық газетте жарияланды, одан кейін бертінде ғана оған назар аударыла бастады” деген ол Тұрар Рысқұлов қол қойған бұйрықты “құнды тарихи құжат” деп бағалайды.

Түркістан республикасы кеңестері атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов 1920 жылғы наурыздың 20-сында қол қойған Наурыз мерекесі жайлы бұйрық. Азаттыққа Жамбыл облыстық архивінің қызметкері Мақұлбек Рысдәулет берген фотокөшірме

Түркістан республикасы кеңестері атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов 1920 жылғы наурыздың 20-сында қол қойған Наурыз мерекесі жайлы бұйрық. Азаттыққа Жамбыл облыстық архивінің қызметкері Мақұлбек Рысдәулет берген фотокөшірме

Азаттық тілшісі бұл құжат туралы тарихшы Ордалы Қоңыратбаевтан сұрастырып көрді. Совет кезеңінің саяси қайраткері болған Тұрар Рысқұловтың өмір жолын ұзақ уақыт зерттеген тарихшы бұл бұйрықты ертеректе Ташкент архивінен кездестіргенін, көшірмесі өзінде сақтаулы тұрғанын айтады.

Ордалы Қоңыратбаевтың сөзінше, Тұрар Рысқұлов 1920 жылы қаңтарда Ташкентте мұсылман халықтардың өкілі ретінде Түркістан республикасы орталық атқару комитетінің төрағасы болып сайланған. Көп ұзамай Түркістан республикасындағы түркі халықтарының тілін мемлекеттік тіл деп жариялау және Наурызды мемлекеттік мерекеге – демалыс күніне айналдыру туралы бастама көтерген.

Наурыз мерекесіндегі бәйге. Нарынқол ауданы, Алматы облысы, 1988 жыл. Фото авторы - Жұбанов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Наурыз мерекесіндегі бәйге. Нарынқол ауданы, Алматы облысы, 1988 жыл. Фото авторы – Жұбанов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

​- Наурызды діни мереке санап, қарсы шыққандарға Рысқұлов уәжін ақыры өткізген. “Наурыз – көктем мерекесі, халық өзі бәрібір тойлайды. Біз ресми ұйымдастырсақ, халық та жылы қабылдайды” деп түсіндіреді. Сөйтіп Мәскеумен келіспестен бұйрық шығарған. Осыдан соң Орталық Азияда алғаш рет 1920 жылғы наурыздың 22-сінде Наурыз мемлекеттік мереке ретінде жергілікті биліктің ұйымдастыруымен аталып өткен, – дейді ол.

Ордалы Қоңыратбаевтың айтуынша, Түркістан республикасының аумағында билік қалаларда, уездерде, ауылдарда үлкен шара өткізген, ол туралы газеттерге жарияланған. Тарихшы қазіргі Қазақстанның Түркістан республикасының құрамында болмаған өңірлерінде де Наурыз мерекесі тойланғанын, бірақ мемлекеттік мереке болмағанын айтады.

Наурыз мейрамы кезінде алтыбақан теуіп жүрген жастар. Қарағанды қаласы, 1988 жыл. Фото авторы - В. Петухов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Наурыз мейрамы кезінде алтыбақан теуіп жүрген жастар. Қарағанды қаласы, 1988 жыл. Фото авторы – В. Петухов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Түркістан республикасының кезеңі 1918-24 жылдар аралығында алты жылға созылды. Патша үкіметі құлағаннан кейін Түркістан өңірінде большевиктер мен мұсылман қайраткерлер арасында тартыс болып, әрқайсысы өз алдына республика жариялады. Большевиктер 1918 жылы ақпан айында Мұхамеджан Тынышбаев мен Мұстафа Шоқай басшылық еткен Түркістан республикасын күшпен таратып, Ресей Советтік Федерациясының орталық үкіметінің бағытын ұстанатын Түркістан советтік федеративтік республикасын құрды. Оның құрамына Қазақстанның Сырдария және Жетісу облыстары кірді. 1924-25 жылдары Түркістан республикасы ұлттық республикаларға бөлініп, қазіргі Орталық Азия республикалары пайда болды.

“ЕСКІЛІКТІҢ САРҚЫНШАҒЫ”

Азаттықпен сөйлескен зерттеушілердің айтуынша, Наурыз мерекесін ресми түрде тойлауды тоқтату туралы арнайы бұйрық немесе қаулы болмауы да мүмкін. Зерттеуші Мақұлбек Рысдәулет Наурызды тойлауға тыйым салу жөнінде совет билігінің қандай да бір қаулысы немесе бұйрығы архивте көзге түспегенін айтады.

- Соған қарағанда ресми құжатсыз-ақ, “ескіліктің сарқыншағы” ретінде тыйым салған сияқты. Өйткені [большевиктер] Наурызды діни мереке деп санады. 1930 жылдары Қазақстандағы түрлі көтерілістерден кейін Наурыз ғана емес, қазақтың бата беру дәстүрі де совет билігіне қарсылық секілді қабылданды. Архивте “көтерілісшілер әуелі бата жасап, ант қабылдады” дейтін құжаттарды көрдім, – дейді Мақұлбек Рысдәулет.

Наурыз мерекесінің ашылу салтанатында. Алматы, 1988 жыл. Фото авторы - О. Ионов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Наурыз мерекесінің ашылу салтанатында. Алматы, 1988 жыл. Фото авторы – О. Ионов. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Тарихшы Ордалы Қоңыратбаевтың айтуынша, 1924 жылы Түркістан республикасы таратылғаннан кейін Наурыз мерекесін ресми тойлау тоқтаған.

- 1925 жылы Қазақстан басшылығына Филипп Голощекин келген соң біртіндеп саяси қуғын-сүргін басталды. Алайда ақын-жазушылар Наурыз мерекесінің уақыты келгенде мейрам туралы газетке жазып жатты, оған тыйым салынған жоқ, – дейді ол.

Азаттықпен сөйлескен зерттеушілер Наурыздың мемлекеттік деңгейде атап өтілмесе де, халықтық мереке ретінде совет кезеңінде де жойылмағанын айтады. Олар, әсіресе, Қазақстанның оңтүстік өңірінде “халық Наурызды бертінге дейін тойлап келді, ешкімнен рұқсат сұраған жоқ. Наурыз көжесін де пісірді, шағын елдімекендерде көжені бір үйге жинап, халық бас қосты. Кейбір өңірлерде наурыз көжені “жыл көжесі” деп атады. Совет өкіметі оны байқамағансыды, асыра дәріптелмеуін қадағалады” деп санайды.

1980 жылдардың соңы, 1990 жылдардың бас кезінде сол кездегі “Лениншіл жас”, қазіргі “Жас Алаш” газетінің бас редакторы қызметін атқарған Уәлихан Қалижан да осыған ұқсас пікір айтады.

- Бұрын совет тұсында Сейдахмет Бердіқұлов бас редактор болып тұрған кезде Наурыз мерекесі қарсаңында газет нөмірі көгілдір түспен шығатын. Оны “көктем нөмірі”деп атағанымен астарында Наурыз тұратын еді, – деп еске алады ол.

ДӘСТҮРДІ ЖАҢҒЫРТУ

Совет кезеңінің соңында Наурыз мерекесін тойлауға ресми түрде рұқсат берілуі ерекше оқиғалардың біріне айналды. 1985 жылы КПСС Орталық комитеті Бас хатшылығына Михаил Горбачев сайланғаннан кейін “қайта құру” саясаты жарияланып, қоғамдық бастамаларға айтарлықтай еркіндік берілуі Наурыз мерекесін де жандандыруға түрткі болды.

Қазір Наурыз мерекесін тойлау туралы алғаш рет бастама көтерген саяси тұлғалар туралы түрлі пікірлер бар. Соның ішінде 1988 жылы ақпанның 9-ында Қазақстан компартиясы оталық комитетінің хатшысы болып сайланған Өзбекәлі Жәнібековтің аты-жөні жиі аталады.

Наурыз мейрамына жайылған дастархан басында отырған адамдар. Шымкент, 25 наурыз 2015 жыл

Наурыз мейрамына жайылған дастархан басында отырған адамдар. Шымкент, 25 наурыз 2015 жыл

Сол кездегі “Лениншіл жас” газетінің редакторы Уәлихан Қалижан “Наурыз” мерекесінің қайта оралуын былайша еске алады.

- Газет бетінде оқырмандармен “Тікелей телефон” арқылы сұхбат жүргізу дәстүрі бар еді. Соған Мұхтар Шахановты шақырдық. Сонда осы мәселені көтерді. Газетке “Наурыз” мерекесінің қажеттілігі жайында арнайы материал бердік. Көп ұзамай Орталық комитет хатшысы Өзбекәлі Жәнібеков шақырды. Материалдарымды жинап алып барсам да сескендім, бірақ ол кісі қолдады. Сөйтіп өзі Қазақстан компартиясының бірінші хатшысы Геннадий Колбинге кірді. Содан кейін Колбин Наурыз мерекесін атап өту туралы хат жазған Мұхтар Шахановты қабылдады, – дейді ол.

Әдебиет зерттеушісі Рахманқұл Бердібай естелігінде 1988 жылы наурыз айының басында Жазушылар одағында үлкен жиын болғанын, сонда “басқа елдерде Наурыз жыл сайын тойланатынын, бізге бұл жақсы дәстүр қашан келетінін” жиынға қатысып отырған Өзбекәлі Жәнібековтен сұрағанын, оның “бірден қолдағанын” жазады.

Мерекелік Наурыз көженің дәмін татып тұрған бала. Алматы, 1989 жыл. Фото авторы - А. Сандыбаев. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Мерекелік Наурыз көженің дәмін татып тұрған бала. Алматы, 1989 жыл. Фото авторы – А. Сандыбаев. Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған

Жазушы Ғаббас Қабышев естелігінде Өзбекәлі Жәнібеков Наурыз мерекесі жайлы сол кездегі баспасөзде жиі жарияланған зерттеулер мен публицистикалық материалдармен таныс болды деп санайды. Кейін бұл бастама Қазақстан компартиясы орталық комитетіндегі талқылаулар кезінде Өзбекәлі Жәнібековтің ұйымдастыруымен қолдау тапқанын айтады.

Наурыз мерекесінің жаңғыруы жайлы Өзбекәлі Жәнібековтің 2011 жылы шыққан таңдамалы шығармалар жинағында да айтылып, жоғарыдағы естеліктерге ұқсас жайттар қысқаша баяндалған.

“Наурыз” мерекесі осылайша 1988 жылы алғаш рет Алматы қаласы мен Алматы облысының Жамбыл ауданында үлкен халықтық мейрам ретінде өткізілді” деп жазады Өзбекәлі Жәнібеков естелігінде.

Қазақ СССР президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың наурыздың 22-сін "Наурыз мейрамы" етіп жариялау туралы 1991 жылғы наурыздың 15-інде шығарған жарлығы басылған "Социалистік Қазақстан" газетінің саны

Қазақ СССР президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың наурыздың 22-сін “Наурыз мейрамы” етіп жариялау туралы 1991 жылғы наурыздың 15-інде шығарған жарлығы басылған “Социалистік Қазақстан” газетінің саны

​1989 жылдан бастап “Наурыз” Қазақстанның барлық облыстарында жаппай атала бастады. 1991 жылы наурыздың 15-інде Қазақ СССР президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шығып, “Наурыздың 22-сі – халықтық мереке “Наурыз мейрамы” болып жарияланды. Жарлықта “Халық депутаттарының жергілікті советтеріне климаттық жағдайларды ескере отырып халықтық мереке – Наурыз мейрамын өткізу күнін өз бетімен белгілеу ұсынылсын; республика жұртшылығының 1991 жылы наурыздың 16-сы мен сәуірдің 16-сы аралығында “Табиғат жарасымы” айлығын өткізу жөніндегі инициативасы қолдау тапсын” деп көрсетілген.

Ирандағы көне дәстүрден бастау алатын Наурыз мейрамы қазақ ортасында “Ұлыстың ұлы күні” деген атпен де танылған. Күн мен түн теңелетін мезгілде тойланатын бұл мерекені сіз қалай қарсы аласыз? Қандай ежелгі ғұрыптарды білесіз? Пікір қоса отырыңыз.

Related Articles

  • Қытайлар Ғұндарға 80 жыл бағынған

    Ғұндардың әскери мемілекетінің құрылуыБіздің заманымыздан бұрынғы 215 жылы Ғұндардың кошпенді-әскери мемлекеті құрылды. Ұлыстың қағаны Түмен болды. Түменнің Бақтұғ( Модон) атты тах мұрагері болды, Түмен оны тах мұрагерлігінен қағып көршілес Нүкүз(月氏)дерге аманатқа жіберді, артынан екі ел жауласқанда Нүкүз ханы Модонды өлтірмек болды, Модон Нүкүздердің бір жүйірік атын қолға түсірдіде ұстатпай Ғұндарға қашып келді. Түмен тәңірқұт оған түмен(10000) жасақты басқартты, Модон ысқырма жебені жасап шығып жасақтарына: «Мен жебені қалай атсам сендерде солай атасыңдар атпағандардың басы кесіледі !» деп әмір етті. Бір жолы өзінің сайгүлігіне қарата оқ атты, өзімен қосыла атпағандарды сол майданда шауып өлтірді. Тағы бір жолы тіпті өз бәйбішесіне қаратып оқ атты, қосыла атпағандарды тағы да өлтірді. Түмен тәңірқұтпен бірге аңға

  • Көктүріктен тараған Қазақ рулары

    Ерзат Кәрібай Көктүрік қағанаты ұлы Ғұн қағанатынан кейінгі көшпенді-әскери жұрттардың құрған империясы. 552-742 жылдарға дейін 190 жылдай дәурен сүрді, билеушы тайпа Ашина тайпасы. Териториясы шығыста Жапон теңізінен батыста қара теңізге дейін; Солтүстікте Сіберия ормандарынан Иран, Қытайға дейін созылған он миллион шаршы километр аумақты алып жатты. Түркі әсілінде Ашина бастаған ондаған тайпалар одағының аты болатын. Тегі Ғұндар мен Сақтардың бірінен, ең алғашында Нионуан қағанатына қарасты теміршілер болатын, 545 жылы Бумын қаған Терглектер(арбалылар немесе қаңғарлар) Нионуандарға аттанған жасақтарын тосқауылдап талқанын шығардыда 50 мың отбасы Терглектерді бағындырып алдыда 546 жылы Нионуан қағаны анағайды ойсырата жеңді, анағай өзін-өзі өлтірді. Осылайша Көктүрік қағанаты құрылды. Қағанат Алтай тауында шаңырақ көтерді де кейін көшпенділердің қасиетті жұрты болған

  • Тәуелсіздік күрескерлеріне мың алғыс!

    1986 жылы желтоқсан айының ортасында Алматы қаласындағы Брежнев (қазіргі Республика) алаңы бүкіл әлемнің назарын өзіне аударды. Ол кезде қазіргідей интернет, әлеуметтік желілер жоқ болса да, жергілікті жастардың демократиялық бас көтеруі туралы ақпарат дүниежүзіне тарап үлгерген еді. Компартияның Д.Қонаевты қызметінен тайдырып, оның орнына бұған дейін Қазақстан үшін беймәлім болған Г.Колбинді тағайындауы наразылық туғызып, қаладағы орталық алаңға он мыңдаған жастар жиналды. Қарсы келгенді қан қақсатып үйренген кеңес өкіметі бұл жолы да ешкімді аямады. Бейбіт сипатта басталған шеру ақыр соңында күшпен басылып, оған қатысқандардың біразы қаза тапты, көбі қуғынға ұшырады. Осы бір тарихи сәтті жастардың жадында мәңгі сақтау үшін, «Адырна» ұлттық-этнографиялық бірлестігі Алматы қаласы Ішкі саясат басқармасының қолдауымен шаһардағы бірқатар мекемелерде арнайы кездесулер

  • Алғашқы теңгеге Назарбаев бейнесі қалай түспей қалды?

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Серікболсын Әбділдин.  1993 жылы қарашаның 15-інде Қазақстан өзінің ұлттық валютасы – теңгені айналымға шығарды. Сол кезде елдің Жоғарғы кеңесін басқарған Серікболсын Әбділдин теңгенің қалай басылғаны жайлы, дизайны қалай дайындалғаны туралы айтып берді. Теңге айналымға шықпас бұрын Қазақстан соңғы сәтке дейін Ресейдің рубль аймағында қалуға тырысты. Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев “Ғасырлар тоғысында” атты кітабында рубльді сақтап қалуға деген ұмтылысын “рубль аймағының бұзылуы (ортақ валюта – ред.) ТМД елдерінен алшақтауды тездетер еді. Ал Қазақстан бұған дайын емес еді” деп түсіндіреді. Кітапта Назарбаев “1992 жылы Ресейде барлық баға босатылды. Сол кезде іске кірістік. Мен Қазақстан валютасын шығаруды бастау туралы құпия жарлыққа қол қойдым” деп жазды. Алайда Азаттық тілшісімен сұқбаттасқан Жоғарғы кеңестің

  • Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары

          Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары.   Нүсіпқан Көнбай, Зунун Тайпов, Фотий Иваонвич Лескин, Сопаxун Сувров, Маргуп Исқақов, Бәделқан Сүгірбаев, тағы кімдерді таныдыңыз? Екі әскери адамның қол ишараты не мағына білдіреді? Шарқи Түркістан уақытша үкіметінің Құлжа қаласындағы кезекті құрылтайы. Құрылтайға Алтай (төменгі Алтай), Тарбағатай уалаятының делегаттары да келіп қатысқан. Тариxи суретте А.Қасми, Әкімбек Қожа, Дәлелқан Сүгірбаев, Басбай Бапин, Ысқақбек Мононов, Әбілқайыр Төре, Шәмси Мәмиұлы, Әнуар Жакулин, тағы басқа кімдерді таныдыңыздар?   Генерал Дәлелқан Сүгірбаев туралы сирек құжаттардың (куәлік) бірі. Куәлікте “Шыңжаң” деп жазылған (1948). Шарқи үкіметі мен Нан Кин үкіметі келіссөз өткізген соң Шарқи Түркістан атауы орнына Шыңжаң атауы қайта жаңғыртылды. Алтай, Тарбағатай, Іле уалаятында құрылған

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: