|  | 

Жаңалықтар

Байтұрсынұлы ұсынған ТӨТЕШЕ (төте жазу) жобасы

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-шы ғасыр басында жарық көрген Қырғыз бауырлармыздың төтеше және латынша газет парақтары. Төтеше газетке (Алатау газеті) қарап отырсам емле-ережесі (жазу тәртібі) А.Байтұрсынұлы ұсынған қаріп реформасы төңкерісінен аса алыс емес. А.Байтұрсынұлы ұсынған “төтеше” жазу тәртібі мен қаріп реформасын білген адам мүдірмей оқи береді. Қазіргі Қырғыз кирилицсиясын оқығанымда кішкене мүдіріп қалып іртік-іртік қаріптер мен жазу ережесінен оқтын оқтын жаңылысып тұрамын. Жазу адамның көзі арқылы мидағы ойлау жүйесіне тіке ықпал етеді деген рас екен. 20-шы ғасыр басындағы Қырғыз бен Ұйғырдың жазу тәртібі мен қаріп реформасына қарап оларға Алаш идеясы яғни “қаріп реформасы” идеясы біршама терең ықпал жасағанын сезіндім. Сөйтсем, Байтұрсынұлы заманында Бишкекке талай рет барып Қырғыз бауырларымның “жазу реформасы” мәселесіне талай рет кеңесін айтқан екен. Байтұрсынұлы ұсынған “төтеше” жазу тәртібі мен ереже қағидаттарын тек ғана Қазақстан территориясымен шектеу өте күлкілі болғалы тұр, тіпті Қазақ xалқымен ғана шектеу тіптен масқара күлкі болғалы тұр. Eldeç Orda суреті.

Байтұрсынұлы ұсынған ТӨТЕШЕ (төте жазу) жобасы Түркі текті xалықтардың біраз жұртында идеял деп қабылданыпты немесе Төтеше-ге қарап бой түзеген туысқан бауырларымыз көп екен. Сонымен қатар, Ұйғыр ағайындардың да 20-шы ғасыр басындағы жазу дәстүрі, классик емле тәртібі де біртіндеп Төтеше жазудың ықпалына ұшыраған екен. Олардың 20, 30, 40-50 жылдардағы ұлттық емле ережесі ТӨТЕШЕге қарап біртіндеп қалыптасып жетілдіріліп отырған екен. Атақты Исмайыл Ғаспыралы бастап кеткен ұлы сеңді кейін Байтұрсынұлы қазығын жұлынбастай ғып қағып, арнасын аршып жасап кеткен екен.Eldeç Orda суреті. Заманның күйлеуіне иленбеген адам соны сезеді екен… Түбі бір Түркі xалықтары өз әліпби үлгілерін Байтұрсынша төтешелеп жетілдірсе қойғыртпақ Шағатайша мен Осыманлышаның фанатик жазу дәстүріне бағынышты болмай біртұтас ұлттық жаңа ережені қабылдайды екен. Ұйғырша мен Қырғызша жазу әліпбиін арнайы үйреніп білмесем де Байтұрсын төтешесі негізінде мүдірмей оқи беремін. Неге, өйткені Байтұрсынша да тұтастыратын жазу мүддесі көп (ұлттық ортақ мүдде бар). Ал, Шағатай, Осыманлы-ны қанша тырысып үйренсем де сөздік пен сілтемеге сүйенем, неге? Өйткені, оларда ұлттық жазу дәстүрі сақталмаған, керісінше бұзылған. Оны оқыған жан жартылай арап-парсы тілін игеріп үлгіреді. Байтұрсынұлы төтешесін мықты игерген адам арап-парсы жазуын қазақша (қырғызы қырғызша) оқып жаңылысады, ал, арап-парысшаны әуелде жақсы үйренген жан төтешені арап-парысшамен оқып Қазақша шығара алмайды. Сондай ғажап қызығы бар! А.Байтұрсынұлының осы екі араны ажыратып, арасына ұлттық мүдденің түймесін қадап кеткен сырлы тұлға екенін тани түстім. Соңғы келтірген мысалыма күдігіңіз болса, арапша сауат ашқан бірақ өмірінде төтеше жазу көрмеген Қазақ баласына төтеше кітап әкеп беріп оқытыңыз, ол төтешені қайта-қайта таза арапша әуезбен оқып мыңқылдап қазақша шығара алмай быдыңдасын. Қарібі арап жазу дегені болмаса ішкі руxы Түркі даласының тұнған үні екенін сезінесің… Кез-келген шетжұрт атауы мен ұғымын дала дәстүріне тізесін бүктіріп тезше иіп әкететіні содан екен.

Күндердің күнінде А.Байтұрсынұлы ұсынған төтеше жазу реформасы туралы тың дүниелер ұлықталып оның маштабы Қазақ территориясынан ұзап шығатынына сенемін.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • Қазақстанның экс-президенті Назарбаевқа да коронавирус жұқты

    Қазақстанды отыз жылдай басқарып, былтыр наурызда президенттіктен кеткен Нұрсұлтан Назарбаевқа коронавирус жұқты. Бұл туралы Назарбаевтың ресми сайты хабарлады. “Қазіргі кезде Қазақстанның бірінші президенті оқшауланған. Өкінішке қарай, Елбасының коронавирусқа тапсырған соңғы тесті оң нәтиже көрсетті. Алаңдауға негіз жоқ. Нұрсұлтан Назарбаев қашықтан жұмыс істеп жатыр” делінген хабарламада. Қазақстанды ұзақ жыл басқарған Нұрсұлтан Назарбаев былтыр президенттік өкілетін тоқтатып, орнын Қасым-Жомартқа Тоқаевқа тапсырып кеткенімен қазір Қауіпсіздік кеңесінің мәңгі төрағасы ретінде биліктің бір тармағын ұстап отыр. Ол басқаратын Қауіпсіздік кеңесінің құрамына президент Қасым-Жомарт Тоқаев та кіреді. Осыған кейін “Назарбаев билікті ресми түрде бергенімен, шын мәнінде уысынан шығарған жоқ” деген болжамдар айтылған. Бұған дейін денсаулық сақтау министрі Елжан Біртанов, мәжіліс спикері Нұрлан Нығматуллин, президенттің баспасөз хатшысы Берік

  • Тоқаев “Қырым сценарийінің қайталану мүмкіндігі” жайлы: “Бұлай болжауға негіз жоқ”

    Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев орыстар көбірек шоғырланған Қазақстанның солтүстік облыстарында “Қырым сценарийі қайталануы мүмкін” деп болжауға негіз жоқ деп санайды. Ресейлік “Комсомольская правда” газетіне берген сұхбатында президент осылай деген. “Псевдосарапшылардың мұндай болжамдары ештеңе негізделмеген. Мұндай жорамал Қазақстандағы жағдайды тұрақсыздандыруға және Ресеймен арадағы тату қарым-қатынасты бұзуға бағытталған. Мұндай болжамды тек біліксіз адамдар, біреуге жағынғысы келген қаскөйлер ғана айтуы мүмкін” деді Тоқаев басылым тілшісіне. Президент сонымен бірге Қазақстанда орысша елді мекен аттарын қазақшалау және “славян ұлты өкілдерінің мемлекеттік органға орналасу кезінде қиындықтарға ұшырайтыны” туралы сұрақтарға жауап берген. “Елді мекен аттары жаппай өзгертіліп жатқан жоқ” деген президент бірқатар елді мекендердің көне аттары қайтарылды, “совет дәуірін еске салатын үндеспейтін топонимдер, жергілікті

  • Мәулен Әшімбаев Парламенті Сенатының депутаты болып тағайындалды

    Мемлекет Басшысының Жарлығымен Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып тағайындалды. Бұл туралы 4 мамырда түс кезінде Ақорда сайты хабарлады. Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев (28 қаңтар 1971 жыл, Алматы) – экономист, қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің V шақырылымының Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің төрағасы болған, “Нұр Отан” партиясы Төрағасының Бірінші орынбасары.  Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экономика және социология факультетін бітірген (1993), экономист, политэкономия оқытушысы. Саясаттану ғылымдарының кандидаты(диссертация тақырыбы “Политический транзит в Казахстане в контексте процессов глобальной демократизации”, 2001). «Құрмет» орденімен марапатталған.  Университетті бітіргеннен соң 1993-1994 жылдары Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігінің жүйесінде жұмыс істеді. 1994-1995 жылдары – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңес депутатының көмекшісі. 1995 жылғы маусым - қараша аралығында – Қауіпсіздік кеңесі аппаратының консультанты. 1995-1999 жылдар аралығында Қазақстан Республикасы

  • Тоқаев Дариға Назарбаеваның өкілетін неге тоқтатты?

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Аян ҚАЛМҰРАТ Маска таққан Дариға Назарбаева сенат отырысында. 9 сәуір 2020 жыл. Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев парламент спикері Дариға Назарбаеваның өкілетін тоқтатқанын саясаттанушылар «билік транзитіне әсері бар қадам» деп санайды. Бұрынғы премьер-министр Әкежан Қажыгелдин «саяси дағдарыс» деп есептейді. “БИЛІКТЕГІ БЕЛГІСІЗДІК” Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың сенат төрайымы Дариға Назарбаеваның депутаттық өкілетін тоқтатқаны жайлы бүгін, 2 мамырда түсте жариялаған жарлығы алуан түрлі пікір тудырды. Биліктің өзі бұл шешімге байланысты ешқандай түсініктеме немесе ақпарат таратқан жоқ. Жарлықты әлеуметтік желіде жариялаған президент баспасөз қызметінің жетекшісі Берік Уәли арада бір сағат өткен соң Тоқаевтың Дариға Назарбаеваға алғыс айтқаны туралы твиттер парақшасына жазғанын бөлісумен шектелді. Саяси сарапшылар Қасым-Жомарт Тоқаев Дариға Назарбаеваның өкілетін Нұрсұлтан Назарбаевтың келісімімен тоқтатты

  • 22 мың адам тұратын «Асыл Арман» тұрғын үй кешені толықтай карантинге жабылды

    Мұнда екінші адамнан коронавирус анықталған Time.kz Алматы облысының Қарасай ауданына қарасты «Асыл Арман» тұрғын үй кешені бүгін карантинге жабылып, 22 мың адамның үйден шығуына тыйым салынды. Шағын ауданда 9 қабатты 21 үй бар. 5 мыңнан астам пәтерлі 75 кіреберіске күзет қойылған. Мұндағы тұрғындардың 95% Алматы қаласына барып жұмыс істейді. «Тұрғын үй кешенінде дәрігерлік амбулатория ұйымдастырылады, онда медициналық қызметкерлер осы шағын ауданның тұрғындары үшін арнайы жұмыс істейді. Арзан бағамен азық-түлік сатылымы ұйымдастырылып, қажетті заттармен қамтамасыз етеміз. Дезинфекция жұмыстары тұрақты жүргізіледі. Тұрғындарға ақпараттық-насихат жұмыстары басталды. Аумақты түгелдей полиция қызметкерлері қоршап тұр. Олармен бірге әскерилерде кезекшілік қызметіне көмектеседі», – деді Алматы облысы әкімінің баспасөз хатшысы Ғалымұрат Жүкел. «Асыл Арман» тұрғын үй кешенінде коронавирус

1 пікір

  1. Galiý Baýsymaq

    Óte qyzyqty eken. Durys aýtylgan sóz tóte jazuv tek qazaqqa ne qazaq dalasyna tán jazuv emes ekendigi sózsiz. Ol barsha Túrki tildes elderdiñ ortaq jazuv emlesi bolgan goý. Endi biz Latyn grafikasina auysqaly otyrmyz. Bizdiñ tañdagan álippege Qyrgyz Uýgurlarda qoldau bildirer degen senimdemiz. Bizge ortaq tez túsinisetin jazuv kerek-aq sonda barlygy jeñildeý beredi. Qazaqstanda turatyn túrki tildes ult ókili diasporalary qazaq ultynyñ mañaýina toptasuv arqyly birtutas Qazaq ultyn qurauy qajet óýtpese erteñgi urpaqtyñ aldynan ulttyq máseleler shygatyny sózsiz. Osy máselelerdi qazirden qolga algan jón.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: