|  | 

Жаңалықтар

Байтұрсынұлы ұсынған ТӨТЕШЕ (төте жазу) жобасы

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-шы ғасыр басында жарық көрген Қырғыз бауырлармыздың төтеше және латынша газет парақтары. Төтеше газетке (Алатау газеті) қарап отырсам емле-ережесі (жазу тәртібі) А.Байтұрсынұлы ұсынған қаріп реформасы төңкерісінен аса алыс емес. А.Байтұрсынұлы ұсынған “төтеше” жазу тәртібі мен қаріп реформасын білген адам мүдірмей оқи береді. Қазіргі Қырғыз кирилицсиясын оқығанымда кішкене мүдіріп қалып іртік-іртік қаріптер мен жазу ережесінен оқтын оқтын жаңылысып тұрамын. Жазу адамның көзі арқылы мидағы ойлау жүйесіне тіке ықпал етеді деген рас екен. 20-шы ғасыр басындағы Қырғыз бен Ұйғырдың жазу тәртібі мен қаріп реформасына қарап оларға Алаш идеясы яғни “қаріп реформасы” идеясы біршама терең ықпал жасағанын сезіндім. Сөйтсем, Байтұрсынұлы заманында Бишкекке талай рет барып Қырғыз бауырларымның “жазу реформасы” мәселесіне талай рет кеңесін айтқан екен. Байтұрсынұлы ұсынған “төтеше” жазу тәртібі мен ереже қағидаттарын тек ғана Қазақстан территориясымен шектеу өте күлкілі болғалы тұр, тіпті Қазақ xалқымен ғана шектеу тіптен масқара күлкі болғалы тұр. Eldeç Orda суреті.

Байтұрсынұлы ұсынған ТӨТЕШЕ (төте жазу) жобасы Түркі текті xалықтардың біраз жұртында идеял деп қабылданыпты немесе Төтеше-ге қарап бой түзеген туысқан бауырларымыз көп екен. Сонымен қатар, Ұйғыр ағайындардың да 20-шы ғасыр басындағы жазу дәстүрі, классик емле тәртібі де біртіндеп Төтеше жазудың ықпалына ұшыраған екен. Олардың 20, 30, 40-50 жылдардағы ұлттық емле ережесі ТӨТЕШЕге қарап біртіндеп қалыптасып жетілдіріліп отырған екен. Атақты Исмайыл Ғаспыралы бастап кеткен ұлы сеңді кейін Байтұрсынұлы қазығын жұлынбастай ғып қағып, арнасын аршып жасап кеткен екен.Eldeç Orda суреті. Заманның күйлеуіне иленбеген адам соны сезеді екен… Түбі бір Түркі xалықтары өз әліпби үлгілерін Байтұрсынша төтешелеп жетілдірсе қойғыртпақ Шағатайша мен Осыманлышаның фанатик жазу дәстүріне бағынышты болмай біртұтас ұлттық жаңа ережені қабылдайды екен. Ұйғырша мен Қырғызша жазу әліпбиін арнайы үйреніп білмесем де Байтұрсын төтешесі негізінде мүдірмей оқи беремін. Неге, өйткені Байтұрсынша да тұтастыратын жазу мүддесі көп (ұлттық ортақ мүдде бар). Ал, Шағатай, Осыманлы-ны қанша тырысып үйренсем де сөздік пен сілтемеге сүйенем, неге? Өйткені, оларда ұлттық жазу дәстүрі сақталмаған, керісінше бұзылған. Оны оқыған жан жартылай арап-парсы тілін игеріп үлгіреді. Байтұрсынұлы төтешесін мықты игерген адам арап-парсы жазуын қазақша (қырғызы қырғызша) оқып жаңылысады, ал, арап-парысшаны әуелде жақсы үйренген жан төтешені арап-парысшамен оқып Қазақша шығара алмайды. Сондай ғажап қызығы бар! А.Байтұрсынұлының осы екі араны ажыратып, арасына ұлттық мүдденің түймесін қадап кеткен сырлы тұлға екенін тани түстім. Соңғы келтірген мысалыма күдігіңіз болса, арапша сауат ашқан бірақ өмірінде төтеше жазу көрмеген Қазақ баласына төтеше кітап әкеп беріп оқытыңыз, ол төтешені қайта-қайта таза арапша әуезбен оқып мыңқылдап қазақша шығара алмай быдыңдасын. Қарібі арап жазу дегені болмаса ішкі руxы Түркі даласының тұнған үні екенін сезінесің… Кез-келген шетжұрт атауы мен ұғымын дала дәстүріне тізесін бүктіріп тезше иіп әкететіні содан екен.

Күндердің күнінде А.Байтұрсынұлы ұсынған төтеше жазу реформасы туралы тың дүниелер ұлықталып оның маштабы Қазақ территориясынан ұзап шығатынына сенемін.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • Совет Қытайды қалай көтерді?

    Ерзат Кәрібай 1917жылы Ресейде революция болып жаппай коммунистік жүйе орнай бастады, 1919 жылы 3 айда Коммунистік Интернационал Маскеуде құрылды. Олар коммунизімді бүкіл дүниеге таратуды көздеп әр елге жансыздарын жібере бастады. Ресейде, Францияда және Жапонияда оқып жатқан Қытайлық оқушылар коммунизмді қабылдай бастады. Олар шетелдерде және Қытайдың жер-жерінде коммунизмді үгіттеп шағын группалар құра бастады. Суретте сол жақтағы адам : Григорий Наумович Войтинский Ресейлік Еврей, Коммунистік Интернационалдың Қытайда тұратын окілі, ол Қытай танумен айналысып, 1920 жылы Қытайға Қытай компартиясын құру тапсырмасымен арнайы барған. 1920жылы ол Ли Дажаомен кезігуде. Қытай компартиясының тұңғыш құрылтайы ашылған орын. 1921 жылы 7 айдың 23 күні Қытайдың жер-жерінен келген делегециялар «Қытай компартиясы» ның құрылғандығын жариялады. Олар Қытайдың әр қаласында

  • МҰРАТ БАҚТИЯРҰЛЫ СЕНАТОР: ҚАЗАҚСТАН КӨПҰЛТТЫ МЕМЛЕКЕТ ЕМЕС!

    МҰРАТ БАҚТИЯРҰЛЫ СЕНАТОР: ҚАЗАҚСТАН КӨПҰЛТТЫ МЕМЛЕКЕТ ЕМЕС! «Қарағандыдағы «қанды» оқиға ешкімді бейжай қалдырмаганы анық. Өрімдей жас азамат қанішерлердің қолынан ажал құшты. Барлық туған-туыстарының қайғысына ортақтасып, көңіл айтамын. Қанішерлер тиісті жазасын алуы керек. Жалпы, «Қазақстан көп ұлтты мемлекет» деген қағидатты өзгертуіміз керек. Ықылым заманнан бері Қазақстанда мекендейтін, қазақ мемлекетін құрайтын, ұланғайыр даланың иесі де, киесі де бір – ақ ұлт бар, ол – қазақ ұлты. Қалғандары – этникалық топтар, диаспоралар. ОЛАРДЫҢ барлығының дерлік өз отаны бар. Қазақтың Қазақстаннан басқа ОТАНЫ жоқ. Сондықтан да қазақ ұлтының мүддесі тек осы елде ғана қорғалады. Әлемде этникалық аз топтарға барлық жағдай жасалған мемлекет Қазақстан ғана. Тек Қазақстанда ғана, үлкен өкінішке орай мемлекеттік тілді білмей-ақ мемлекеттік

  • Назарбаев: Сириядан оралғандарды ұдайы бақылау керек

    Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Сыртқы барлау қызметінің директоры Ғабит Байжановпен кездесіп отыр. Астана, 27 тамыз 2018 жыл (Сурет ресми akorda.kz сайтынан алынды). Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Сыртқы барлау қызметінің (Сырбар) директоры Ғабит Байжановпен кездесіп, террорлық идеяларды ұстанушыларды, оның ішінде Сириядан оралғандарды ұдайы бақылауда ұстауды тапсырды. Бұл туралы Ақорданың баспасөз қызметі хабарлады. Кездесу барысында Байжанов Назарбаевқа сыртқы барлау қызметінің биылғы жылдың алғашқы жарты жылында атқарған негізгі қызметі туралы есеп берді. Назарбаев оған Қазақстанның көрші елдермен достық қарым-қатынасын сақтап қалудың маңызды екенін айтып, шетелдердің арнайы органдарымен тығыз қарым-қатынаста болу керегін еске салды. Президент террорлық идеяларды ұстанушыларды үнемі қадағалап отыру – Сыртқы барлау қызметінің негізгі бағыты саналатынын айтып, Байжановқа бірқатар тапсырма берді. Бұған

  • Қытай әскери техникасын Қазақстан арқылы Ресейге әкетіп барады

    Көрнекі сурет. Қазақстан Қорғаныс министрлігі ел аумағы арқылы Қытай әскери техникалары Ресей полигонында өтетін Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) елдерінің терроризмге қарсы жаттығуына қатысуға бара жатқанын хабарлады. Министрлік баспасөз қызметінің хабарламасында Қытай әскери техникалары Достық-Ақтоғай-Аягөз-Ауыл-Локоть маршруты арқылы Ресейдің Челябинск облысындағы Чебаркуль полигонына кетіп бара жатқаны айтылады. Ресми ақпаратта Қытай әскери техникаларын “Шығыс” аймақтық қолбасшылығы қарауылмен алып жүретіні айтылған. Қорғаныс министрлігінің ақпаратына қарағанда, “Бейбіт миссия” деп аталатын жаттығуға ШЫҰ елдері – Қазақстан, Қырғызстан, Қытай, Пәкістан, Ресей, Тәжікстан, Өзбекстан және Үндістанның үш мыңнан астам әскери қызметкері мен 500-ден астам қару-жарақ және техника қатысады. Қазақстан қорғаныс министрлігі сонымен қатар Қазақстан қарулы күштерінің әскери эшелондары жаттығуға 18 тамыз күні аттанатынын хабарлады. Азат Еуропа / Азаттық

  • Қазақстанның Сыртқы істер министрі Мемлекеттік хатшы Майкл Помпеоны Қазақстанға шақырды.

    Қайрат Әбдірахманов және Майкл Помпео Қазақстан Президентінің Вашингтонға жасаған сапарының нәтижелерін жүзеге асыруды талқылады-деп хабарлайды СІМ баспа сөз қызметі. 2018 жылғы 28 маусымда Сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахманов Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік хатшысы Майкл Помпеомен телефон арқылы сөйлесті. Екі елдің сыртқы істер ведомстволарының басшылары Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2018 жылдың қаңтарында АҚШ-қа ресми сапары барысында қол жеткізілген уағдаластықтардың дәйекті түрде жүзеге асырылуын қанағаттанушылықпен атап өтті. Майкл Помпео Қазақстан көшбасшысы сапарының маңыздылығын айрықша атап өтіп, АҚШ Президенті Дональд Трамп Вашингтонда қол жеткізілген уағдаластықтарды және Қазақстанмен екіжақты әріптестікті дамытуды жоғары бағалайтынын атап өтті. Сұхбаттастар Қазақстан мен АҚШ арасындағы кеңейтілген стратегиялық әріптестікті дамыту мәселелерінің кең ауқымын, атап айтқанда, сауда-экономикалық және инвестициялық, энергетика,

1 пікір

  1. Galiý Baýsymaq

    Óte qyzyqty eken. Durys aýtylgan sóz tóte jazuv tek qazaqqa ne qazaq dalasyna tán jazuv emes ekendigi sózsiz. Ol barsha Túrki tildes elderdiñ ortaq jazuv emlesi bolgan goý. Endi biz Latyn grafikasina auysqaly otyrmyz. Bizdiñ tañdagan álippege Qyrgyz Uýgurlarda qoldau bildirer degen senimdemiz. Bizge ortaq tez túsinisetin jazuv kerek-aq sonda barlygy jeñildeý beredi. Qazaqstanda turatyn túrki tildes ult ókili diasporalary qazaq ultynyñ mañaýina toptasuv arqyly birtutas Qazaq ultyn qurauy qajet óýtpese erteñgi urpaqtyñ aldynan ulttyq máseleler shygatyny sózsiz. Osy máselelerdi qazirden qolga algan jón.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: