|  | 

Жаңалықтар

Байтұрсынұлы ұсынған ТӨТЕШЕ (төте жазу) жобасы

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-шы ғасыр басында жарық көрген Қырғыз бауырлармыздың төтеше және латынша газет парақтары. Төтеше газетке (Алатау газеті) қарап отырсам емле-ережесі (жазу тәртібі) А.Байтұрсынұлы ұсынған қаріп реформасы төңкерісінен аса алыс емес. А.Байтұрсынұлы ұсынған “төтеше” жазу тәртібі мен қаріп реформасын білген адам мүдірмей оқи береді. Қазіргі Қырғыз кирилицсиясын оқығанымда кішкене мүдіріп қалып іртік-іртік қаріптер мен жазу ережесінен оқтын оқтын жаңылысып тұрамын. Жазу адамның көзі арқылы мидағы ойлау жүйесіне тіке ықпал етеді деген рас екен. 20-шы ғасыр басындағы Қырғыз бен Ұйғырдың жазу тәртібі мен қаріп реформасына қарап оларға Алаш идеясы яғни “қаріп реформасы” идеясы біршама терең ықпал жасағанын сезіндім. Сөйтсем, Байтұрсынұлы заманында Бишкекке талай рет барып Қырғыз бауырларымның “жазу реформасы” мәселесіне талай рет кеңесін айтқан екен. Байтұрсынұлы ұсынған “төтеше” жазу тәртібі мен ереже қағидаттарын тек ғана Қазақстан территориясымен шектеу өте күлкілі болғалы тұр, тіпті Қазақ xалқымен ғана шектеу тіптен масқара күлкі болғалы тұр. Eldeç Orda суреті.

Байтұрсынұлы ұсынған ТӨТЕШЕ (төте жазу) жобасы Түркі текті xалықтардың біраз жұртында идеял деп қабылданыпты немесе Төтеше-ге қарап бой түзеген туысқан бауырларымыз көп екен. Сонымен қатар, Ұйғыр ағайындардың да 20-шы ғасыр басындағы жазу дәстүрі, классик емле тәртібі де біртіндеп Төтеше жазудың ықпалына ұшыраған екен. Олардың 20, 30, 40-50 жылдардағы ұлттық емле ережесі ТӨТЕШЕге қарап біртіндеп қалыптасып жетілдіріліп отырған екен. Атақты Исмайыл Ғаспыралы бастап кеткен ұлы сеңді кейін Байтұрсынұлы қазығын жұлынбастай ғып қағып, арнасын аршып жасап кеткен екен.Eldeç Orda суреті. Заманның күйлеуіне иленбеген адам соны сезеді екен… Түбі бір Түркі xалықтары өз әліпби үлгілерін Байтұрсынша төтешелеп жетілдірсе қойғыртпақ Шағатайша мен Осыманлышаның фанатик жазу дәстүріне бағынышты болмай біртұтас ұлттық жаңа ережені қабылдайды екен. Ұйғырша мен Қырғызша жазу әліпбиін арнайы үйреніп білмесем де Байтұрсын төтешесі негізінде мүдірмей оқи беремін. Неге, өйткені Байтұрсынша да тұтастыратын жазу мүддесі көп (ұлттық ортақ мүдде бар). Ал, Шағатай, Осыманлы-ны қанша тырысып үйренсем де сөздік пен сілтемеге сүйенем, неге? Өйткені, оларда ұлттық жазу дәстүрі сақталмаған, керісінше бұзылған. Оны оқыған жан жартылай арап-парсы тілін игеріп үлгіреді. Байтұрсынұлы төтешесін мықты игерген адам арап-парсы жазуын қазақша (қырғызы қырғызша) оқып жаңылысады, ал, арап-парысшаны әуелде жақсы үйренген жан төтешені арап-парысшамен оқып Қазақша шығара алмайды. Сондай ғажап қызығы бар! А.Байтұрсынұлының осы екі араны ажыратып, арасына ұлттық мүдденің түймесін қадап кеткен сырлы тұлға екенін тани түстім. Соңғы келтірген мысалыма күдігіңіз болса, арапша сауат ашқан бірақ өмірінде төтеше жазу көрмеген Қазақ баласына төтеше кітап әкеп беріп оқытыңыз, ол төтешені қайта-қайта таза арапша әуезбен оқып мыңқылдап қазақша шығара алмай быдыңдасын. Қарібі арап жазу дегені болмаса ішкі руxы Түркі даласының тұнған үні екенін сезінесің… Кез-келген шетжұрт атауы мен ұғымын дала дәстүріне тізесін бүктіріп тезше иіп әкететіні содан екен.

Күндердің күнінде А.Байтұрсынұлы ұсынған төтеше жазу реформасы туралы тың дүниелер ұлықталып оның маштабы Қазақ территориясынан ұзап шығатынына сенемін.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • Назарбаев: “Парламент пен үкіметтің қызметі мемлекеттік тілде жүргізілуге тиіс”

    Қазақстан Президенті Ақпарат және коммуникациялар министрі Дәурен Абаевты қабылдады-деп хабарлайды Ақорда баспа-сөз қызметі. Кездесу барысында Мемлекет басшысына «Төртінші өнеркәсіптік революция жағдайындағы дамудың жаңа мүмкіндіктері» атты жолдау аясында қойылған міндеттердің іске асырылу барысы жөнінде мәлімделді. Елбасы инновациялар мен жаңа технологияларды енгізу жөніндегі жұмыстарды жалғастыру, сондай-ақ бұл үрдіске «Қазақстандағы 100 жаңа есім» жобасына қатысушылардың креативті әлеуетін пайдалану қажет екенін атап өтті. Сонымен қатар, Нұрсұлтан Назарбаев қазақ тілін латын қарпіне көшіру мәселесіне тоқталып, мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыруға бағытталған шаралар қабылдаудың маңыздылығын айтты. – Халқымыз үшін латын қарпіне көшу үдерісінің тарихи мәні зор. Сонымен бірге, қазақ тілінің мәртебесін арттыру жөніндегі жұмыстарды жалғастыру қажет. Қазақстан Президенті Ақпарат және коммуникациялар министрі Дәурен Абаевты қабылдады Кездесу барысында

  • Назарбаев енді апострофты әліпбидің жаңа нұсқасын бекітті

    Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2018 жылдың 19 ақпандағы қаулысына сай ұсынылған латын графикасына негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы. Сурет Ақорданың ресми сайтындағы қаулыға тіркелген қосамшадан алынды. 20 ақпан 2018 жыл. Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиінің кезекті рет жаңа нұсқасын бекітті. Ақорда баспасөз қызметінің 20 ақпан күні хабарлауынша, Назарбаев 19 ақпанда 2017 жылдың 26 қазанында шығарған «Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы» жарлығына өзгеріс енгізу туралы қаулы қабылдаған. Ол қаулыда бұған дейін бекітілген латын графикасына негізделген қазақ әліпбиіне аздаған өзгеріс енгізілген. Бұған дейінгі нұсқа бойынша, қазақ тіліне тән кейбір дыбыстар және тағы бірнеше әріп апастрофпен (дәйекше) белгіленген еді. Соңғы нұсқадағы әліпби де негізінен апострофты әліпбиге ұқсас

  • Мемлекет басшысының төрағалығымен Қауіпсіздік кеңесінің отырысы өтті

    Жиында Қазақстан Президентінің Америка Құрама Штаттарына ресми сапарының нәтижелері мен қол жеткізілген уағдаластықтарды жүзеге асыру жөніндегі шаралар қарастырылды. – Біз бүгін Қазақстан делегациясының АҚШ-қа ресми сапарының қорытындысын, соның ішінде АҚШ Президенті Дональд Трамппен, Вице-Президент Майкл Пенспен, басқа да басшылармен өткен келіссөздердің нәтижелерін талқылаймыз. Сондай-ақ, еліміздің мүддесі үшін бұл уағдаластықтардың орындалуына септігін тигізетін шараларды қарастыру қажет, – деді Елбасы. Қазақстан Президенті АҚШ-тың ірі компанияларымен және қаржы институттарымен жасалған келісімдерді іске асыру мәселелеріне ерекше назар аударды. – Біз америкалық бизнес «капитандарымен» нақты уағдаластықтарға қол жеткіздік. Бұлар біздің экономикамызға, әсіресе инновацияны енгізу, цифрландыруды дамыту және Қазақстанға инвестициялар мен жаңа технологияларды тарту салаларына тың серпін беретін болады, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Соңында Елбасы Қазақстан

  • СІМ Қытай қазақтарының ісіне “араласа алмайды”

    Тимур АЙТМҰХАНБЕТ Ардақ Мәдиев, Қазақстан сыртқы істер министрлігі консулдық қызмет департаментінің директоры. Астана, 14 желтоқсан 2017 жыл. Желтоқсанның 14-інде Қазақстанның сыртқы істері министрлігі Астанада өткен баспасөз жиынында Қытайдан көшіп келген, Қазақстан азаматтығын алған этникалық қазақтардың “туыстарымыз Қытайда негізсіз қылмыстық қудалауға ұшырап жатыр” деген шағымына байланысты жауап берді. СІМ-нің консулдық қызмет департаментінің директоры Ардақ Мәдиевтің айтуынша, Қазақстан билігінен көмек сұраған репатриант қазақтардың шағымдары министрлікке түскен. – Оларда проблема жоқ емес, бар. Жағдайды бақылап отырмыз. Мұнымен қоса әңгіме өзге мемлекеттің қарамағындағы басқа елдің азаматтары туралы екенін түсіну керек. Барлық мәселені келісе отырып шешу қажет және ондай жұмысты атқарып отырмыз. Қытай халық республикасымен қарым-қатынасымыз өте жақсы. Бірақ Вена конвенциясына сәйкес өзге елдің юрисдикциясына

  • Елбасы «Қазақстандағы 100 жаңа есім» жобасына қатысушылармен кездесті

    Мемлекет басшысы жобаға қатысушыларға әлемде болып жатқан өзгерістер жөнінде айтып, қазіргі жағдайларға бейімделу қажеттігіне назар аударды. Нұрсұлтан Назарбаев жаһандық өзгерістер дәуірінде «Рухани жаңғыру» бағдарламасының өзектілігін атап өтіп, оны іске асырудың аралық нәтижелеріне тоқталды. Қазақстан Президенті мемлекеттік тілді латын қарпіне көшіру жөніндегі жоба туралы айтып, бұл үрдістің басты мақсатын атап өтті. – Бүгінде ғылым және мәдениет туралы ақпараттың 70 пайызға жуығы ағылшын тілінде таралады. Біз үш тілде білім беруге көшетінімізді жарияладық. Жастарымыз қазірдің өзінде ағылшын тілін меңгерген. Латын қарпіне көшу дамып келе жатқан ортақ ақпарат әлеміне енуімізге мүмкіндік береді, – деді Елбасы. Сонымен бірге, Мемлекет басшысы «Жаңа гуманитарлық білім» және «Туған жер» жобаларының іске асырылу барысына тоқталды. – Біз егер қазақ

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: