|  | 

Jañalıqtar

Baytwrsınwlı wsınğan TÖTEŞE (töte jazu) jobası

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-şı ğasır basında jarıq körgen Qırğız bauırlarmızdıñ töteşe jäne latınşa gazet paraqtarı. Töteşe gazetke (Alatau gazeti) qarap otırsam emle-erejesi (jazu tärtibi) A.Baytwrsınwlı wsınğan qarip reforması töñkerisinen asa alıs emes. A.Baytwrsınwlı wsınğan “töteşe” jazu tärtibi men qarip reformasın bilgen adam müdirmey oqi beredi. Qazirgi Qırğız kirilicsiyasın oqığanımda kişkene müdirip qalıp irtik-irtik qaripter men jazu erejesinen oqtın oqtın jañılısıp twramın. Jazu adamnıñ közi arqılı midağı oylau jüyesine tike ıqpal etedi degen ras eken. 20-şı ğasır basındağı Qırğız ben Wyğırdıñ jazu tärtibi men qarip reformasına qarap olarğa Alaş ideyası yağni “qarip reforması” ideyası birşama tereñ ıqpal jasağanın sezindim. Söytsem, Baytwrsınwlı zamanında Bişkekke talay ret barıp Qırğız bauırlarımnıñ “jazu reforması” mäselesine talay ret keñesin aytqan eken. Baytwrsınwlı wsınğan “töteşe” jazu tärtibi men ereje qağidattarın tek ğana Qazaqstan territoriyasımen şekteu öte külkili bolğalı twr, tipti Qazaq xalqımen ğana şekteu tipten masqara külki bolğalı twr. Eldeç Orda суреті.

Baytwrsınwlı wsınğan TÖTEŞE (töte jazu) jobası Türki tekti xalıqtardıñ biraz jwrtında ideyal dep qabıldanıptı nemese Töteşe-ge qarap boy tüzegen tuısqan bauırlarımız köp eken. Sonımen qatar, Wyğır ağayındardıñ da 20-şı ğasır basındağı jazu dästüri, klassik emle tärtibi de birtindep Töteşe jazudıñ ıqpalına wşırağan eken. Olardıñ 20, 30, 40-50 jıldardağı wlttıq emle erejesi TÖTEŞEge qarap birtindep qalıptasıp jetildirilip otırğan eken. Ataqtı Ismayıl Ğaspıralı bastap ketken wlı señdi keyin Baytwrsınwlı qazığın jwlınbastay ğıp qağıp, arnasın arşıp jasap ketken eken.Eldeç Orda суреті. Zamannıñ küyleuine ilenbegen adam sonı sezedi eken… Tübi bir Türki xalıqtarı öz älipbi ülgilerin Baytwrsınşa töteşelep jetildirse qoyğırtpaq Şağatayşa men Osımanlışanıñ fanatik jazu dästürine bağınıştı bolmay birtwtas wlttıq jaña erejeni qabıldaydı eken. Wyğırşa men Qırğızşa jazu älipbiin arnayı üyrenip bilmesem de Baytwrsın töteşesi negizinde müdirmey oqi beremin. Nege, öytkeni Baytwrsınşa da twtastıratın jazu müddesi köp (wlttıq ortaq müdde bar). Al, Şağatay, Osımanlı-nı qanşa tırısıp üyrensem de sözdik pen siltemege süyenem, nege? Öytkeni, olarda wlttıq jazu dästüri saqtalmağan, kerisinşe bwzılğan. Onı oqığan jan jartılay arap-parsı tilin igerip ülgiredi. Baytwrsınwlı töteşesin mıqtı igergen adam arap-parsı jazuın qazaqşa (qırğızı qırğızşa) oqıp jañılısadı, al, arap-parısşanı äuelde jaqsı üyrengen jan töteşeni arap-parısşamen oqıp Qazaqşa şığara almaydı. Sonday ğajap qızığı bar! A.Baytwrsınwlınıñ osı eki aranı ajıratıp, arasına wlttıq müddeniñ tüymesin qadap ketken sırlı twlğa ekenin tani tüstim. Soñğı keltirgen mısalıma küdigiñiz bolsa, arapşa sauat aşqan biraq ömirinde töteşe jazu körmegen Qazaq balasına töteşe kitap äkep berip oqıtıñız, ol töteşeni qayta-qayta taza arapşa äuezben oqıp mıñqıldap qazaqşa şığara almay bıdıñdasın. Qaribi arap jazu degeni bolmasa işki ruxı Türki dalasınıñ twnğan üni ekenin sezinesiñ… Kez-kelgen şetjwrt atauı men wğımın dala dästürine tizesin büktirip tezşe iip äketetini sodan eken.

Künderdiñ küninde A.Baytwrsınwlı wsınğan töteşe jazu reforması turalı tıñ dünieler wlıqtalıp onıñ maştabı Qazaq territoriyasınan wzap şığatınına senemin.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • Cıbaylas jemqorlıqpen küres

    Kez kelgen örkenietti qoğam üşin sıbaylas jemqorlıqpen küres eñ özekti mäseleniñ biri bolıp tabıladı. Sıbaylas jemqorlıq zaman ağısımen birge ösip-örkendep, mol qarajat jäne qoğamdıq bäsekelestik payda bolğan jerlerge tamırın jayıp, bügingi künge deyin joyılmay otırğan keseldiñ biri. Bwl kesel damuşı elderdegidey bizdiñ jas memleketimizge de orasan zor nwqsan keltirip otır. Sondıqtan da Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Qasım-Jomart Kemelwlı Toqaev öziniñ saylaualdı Twğırnamasın iske asıru josparında sıbaylas jemqorlıqtı joyudı mañızdı bağıttardıñ biri retinde ayqındadı. «Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qimıl turalı» Zañ talabınıñ ayasında jemqorlıqqa qarsı is-äreketter är salada jüzege asırıluda. Äsirese, halıq paraqorlıq dertimen jii betpe-bet keledi. Sıbaylas jemqorlıqpen küresti jeke qarau mümkin emes. Sondıqtan, kez kelgen ortada para beru men para aludıñ

  • Qazaqstan azamattığın alğan 11 mıñğa juıq etnikalıq qazaqtıñ köbi Özbekstan men Qıtaydan kelgen

    Körneki suret. Jıl basınan beri 10,7 mıñnan astam etnikalıq qazaq Qazaqstan azamattığın alğan. Bwl aqparattı 5 qırküyekte Qazaqstannıñ eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministrligi habarladı. Aqparat boyınşa, azamattıq alğandardıñ basım böligi (48,5 payız nemese şamamen bes mıñnan astam adam) Özbekstan jäne Qıtaydan (36 payız) kelgen. Qazaqstan tölqwjatın alğandar arasında bwğan qosa, Moñğoliya (6,2 payız), Türkimenstan (5,4 payız), Resey Federaciyası (1,1 payız), Iran (0,5 payız) jäne özge elderden kelgender de bar. Ministrlik dereginşe, kelgen azamattar negizinen Aqmola jäne Mañğıstau, Jambıl oblıstarına şoğırlanğan. “1991 jıldan bastap 300 mıñnan astam otbası nemese millionnan astam etnikalıq qazaq tarihi otanına oralıp, oralman märtebesin alğan” delingen ministrlik habarlamasında. Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau vice-ministri Ahmadi Sarbasovtıñ

  • Grant 2019: Bilim grantı iegerleriniñ tizimi

    Qazaqstan Respublikasınıñ Bilim jäne ğılım ministrligi «Qazaqstan Respublikasınıñ joğarı jäne joğarı oqu ornınan keyingi bilim beru wyımdarında oqu üşin bilim beru granttarın beru turalı» Qazaqstan Respublikası Bilim jäne ğılım ministriniñ 2019 jılğı 31 şildedegi № 341 bwyrığına säykes bilim beru granttarı iegerleriniñ tizimin wsınadı. 1_Granttar_(negizgi)_qaz 2_Jetimder_(negizgi)_qaz 3_Mügedek_(negizgi)_qaz 4_Äskeri_(negizgi)_qaz 5_Diaspora_(negizgi)_qaz 6_Serpin_(negizgi)_qaz egemen.kz

  • Toqaev: Bilik halıqtıñ talabın estidi, jwmıs isteymiz

    Qasım-Jomart Toqaev saylau küni dauıs bergen sät. Nwr-Swltan, 9 mausım 2019 jıl. Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Euronews telearnasına bergen swhbatında eldegi mitingiler men halıqtıñ talabı jaylı ayttı. Onıñ sözinşe, bilik narazılıqqa şıqqandardıñ talabına qatıstı jwmıs jasap jatır. “Narazılar äleumettik mäseleler boyınşa talaptar qoydı. Mäseleler barın joqqa şığarmaymın. Halıq kedeylendi. Olar bilikten äleumettik-ekonomikalıq mäselelerdi şeşudi talap etedi. Bilik estidi. Jwmıs isteymiz” dedi ol. Qasım-Jomart Toqaev eldegi saylau ädil ötti dep sanaydı. “Ärine, olar (saylau ädil emes dep narazılıqqa şıqqandar – red.) bosatıladı. Olar saylau ädil ötpedi dep oylaydı. Al meniñ oyımşa, saylau jalpı ädil ötti” dedi Qazaqstan prezidenti telearnağa. Toqaev Euronews arnasına bergen swhbatında miting kezinde kezdeysoq wstalğandardan keşirim swradı. Qazaqstan basşısı wstalğandar

  • BAQ: Qıtaytanuşı Sıroejkin wstaldı, onı “tıñşılıq” boyınşa ayıptauı mümkin

    Qazis TOĞIZBAEV Qıtaytanuşı Konstantin Sıroejkin. Suret kisi.kz saytınan alınğan. “Centr Aziya” saytına silteme jasağan qazaqstandıq birqatar BAQ Qazaqstannıñ arnayı qızmet ökilderiniñ Resey azamatı, elde qıtaytanuşı retinde belgili Konstantin Sıroejkinniñ wstalğanın habarladı. “Ol prezident Qasım-Jomart Toqaevtıñ “Jaña älemdik tärtiptiñ qalıptasu kezeñindegi Qazaqstannıñ sırtqı sayasatı” taqırıbındağı doktorlıq dissertaciyasınıñ bastı ğılımi keñesşisi bolğan. Doktorlıq dissertaciyanı qorğau räsimi 4.06.2001 jılı Resey Federaciyasınıñ özekti jäne halıqaralıq mäseleler institutında Mäskeude ötti” dep jazdı sayt. Rastalmağan derek boyınşa, Konstantin Sıroejkin “tıñşılıq” babı boyınşa küdikke ilinip otır. Alayda Qazaqstannıñ wlttıq qauipsizdik komiteti (WQK) bwğan baylanıstı baspasöz mälimdemesin taratqan joq. Azattıq tilşisi WQK-niñ ortalıq apparatına, sonıñ işinde baspasöz qızmetine de habarlasuğa tırısqanmen jauap ala almadı. WQK ortalıq apparatınıñ kezekşisi bwğan

1 pikir

  1. Galiý Baýsymaq

    Óte qyzyqty eken. Durys aýtylgan sóz tóte jazuv tek qazaqqa ne qazaq dalasyna tán jazuv emes ekendigi sózsiz. Ol barsha Túrki tildes elderdiñ ortaq jazuv emlesi bolgan goý. Endi biz Latyn grafikasina auysqaly otyrmyz. Bizdiñ tañdagan álippege Qyrgyz Uýgurlarda qoldau bildirer degen senimdemiz. Bizge ortaq tez túsinisetin jazuv kerek-aq sonda barlygy jeñildeý beredi. Qazaqstanda turatyn túrki tildes ult ókili diasporalary qazaq ultynyñ mañaýina toptasuv arqyly birtutas Qazaq ultyn qurauy qajet óýtpese erteñgi urpaqtyñ aldynan ulttyq máseleler shygatyny sózsiz. Osy máselelerdi qazirden qolga algan jón.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: