|  | 

Jañalıqtar

Baytwrsınwlı wsınğan TÖTEŞE (töte jazu) jobası

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-şı ğasır basında jarıq körgen Qırğız bauırlarmızdıñ töteşe jäne latınşa gazet paraqtarı. Töteşe gazetke (Alatau gazeti) qarap otırsam emle-erejesi (jazu tärtibi) A.Baytwrsınwlı wsınğan qarip reforması töñkerisinen asa alıs emes. A.Baytwrsınwlı wsınğan “töteşe” jazu tärtibi men qarip reformasın bilgen adam müdirmey oqi beredi. Qazirgi Qırğız kirilicsiyasın oqığanımda kişkene müdirip qalıp irtik-irtik qaripter men jazu erejesinen oqtın oqtın jañılısıp twramın. Jazu adamnıñ közi arqılı midağı oylau jüyesine tike ıqpal etedi degen ras eken. 20-şı ğasır basındağı Qırğız ben Wyğırdıñ jazu tärtibi men qarip reformasına qarap olarğa Alaş ideyası yağni “qarip reforması” ideyası birşama tereñ ıqpal jasağanın sezindim. Söytsem, Baytwrsınwlı zamanında Bişkekke talay ret barıp Qırğız bauırlarımnıñ “jazu reforması” mäselesine talay ret keñesin aytqan eken. Baytwrsınwlı wsınğan “töteşe” jazu tärtibi men ereje qağidattarın tek ğana Qazaqstan territoriyasımen şekteu öte külkili bolğalı twr, tipti Qazaq xalqımen ğana şekteu tipten masqara külki bolğalı twr. Eldeç Orda суреті.

Baytwrsınwlı wsınğan TÖTEŞE (töte jazu) jobası Türki tekti xalıqtardıñ biraz jwrtında ideyal dep qabıldanıptı nemese Töteşe-ge qarap boy tüzegen tuısqan bauırlarımız köp eken. Sonımen qatar, Wyğır ağayındardıñ da 20-şı ğasır basındağı jazu dästüri, klassik emle tärtibi de birtindep Töteşe jazudıñ ıqpalına wşırağan eken. Olardıñ 20, 30, 40-50 jıldardağı wlttıq emle erejesi TÖTEŞEge qarap birtindep qalıptasıp jetildirilip otırğan eken. Ataqtı Ismayıl Ğaspıralı bastap ketken wlı señdi keyin Baytwrsınwlı qazığın jwlınbastay ğıp qağıp, arnasın arşıp jasap ketken eken.Eldeç Orda суреті. Zamannıñ küyleuine ilenbegen adam sonı sezedi eken… Tübi bir Türki xalıqtarı öz älipbi ülgilerin Baytwrsınşa töteşelep jetildirse qoyğırtpaq Şağatayşa men Osımanlışanıñ fanatik jazu dästürine bağınıştı bolmay birtwtas wlttıq jaña erejeni qabıldaydı eken. Wyğırşa men Qırğızşa jazu älipbiin arnayı üyrenip bilmesem de Baytwrsın töteşesi negizinde müdirmey oqi beremin. Nege, öytkeni Baytwrsınşa da twtastıratın jazu müddesi köp (wlttıq ortaq müdde bar). Al, Şağatay, Osımanlı-nı qanşa tırısıp üyrensem de sözdik pen siltemege süyenem, nege? Öytkeni, olarda wlttıq jazu dästüri saqtalmağan, kerisinşe bwzılğan. Onı oqığan jan jartılay arap-parsı tilin igerip ülgiredi. Baytwrsınwlı töteşesin mıqtı igergen adam arap-parsı jazuın qazaqşa (qırğızı qırğızşa) oqıp jañılısadı, al, arap-parısşanı äuelde jaqsı üyrengen jan töteşeni arap-parısşamen oqıp Qazaqşa şığara almaydı. Sonday ğajap qızığı bar! A.Baytwrsınwlınıñ osı eki aranı ajıratıp, arasına wlttıq müddeniñ tüymesin qadap ketken sırlı twlğa ekenin tani tüstim. Soñğı keltirgen mısalıma küdigiñiz bolsa, arapşa sauat aşqan biraq ömirinde töteşe jazu körmegen Qazaq balasına töteşe kitap äkep berip oqıtıñız, ol töteşeni qayta-qayta taza arapşa äuezben oqıp mıñqıldap qazaqşa şığara almay bıdıñdasın. Qaribi arap jazu degeni bolmasa işki ruxı Türki dalasınıñ twnğan üni ekenin sezinesiñ… Kez-kelgen şetjwrt atauı men wğımın dala dästürine tizesin büktirip tezşe iip äketetini sodan eken.

Künderdiñ küninde A.Baytwrsınwlı wsınğan töteşe jazu reforması turalı tıñ dünieler wlıqtalıp onıñ maştabı Qazaq territoriyasınan wzap şığatınına senemin.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • Qazaqstannıñ eks-prezidenti Nazarbaevqa da koronavirus jwqtı

    Qazaqstandı otız jılday basqarıp, bıltır naurızda prezidenttikten ketken Nwrswltan Nazarbaevqa koronavirus jwqtı. Bwl turalı Nazarbaevtıñ resmi saytı habarladı. “Qazirgi kezde Qazaqstannıñ birinşi prezidenti oqşaulanğan. Ökinişke qaray, Elbasınıñ koronavirusqa tapsırğan soñğı testi oñ nätije körsetti. Alañdauğa negiz joq. Nwrswltan Nazarbaev qaşıqtan jwmıs istep jatır” delingen habarlamada. Qazaqstandı wzaq jıl basqarğan Nwrswltan Nazarbaev bıltır prezidenttik ökiletin toqtatıp, ornın Qasım-Jomartqa Toqaevqa tapsırıp ketkenimen qazir Qauipsizdik keñesiniñ mäñgi törağası retinde biliktiñ bir tarmağın wstap otır. Ol basqaratın Qauipsizdik keñesiniñ qwramına prezident Qasım-Jomart Toqaev ta kiredi. Osığan keyin “Nazarbaev bilikti resmi türde bergenimen, şın mäninde uısınan şığarğan joq” degen boljamdar aytılğan. Bwğan deyin densaulıq saqtau ministri Eljan Birtanov, mäjilis spikeri Nwrlan Nığmatullin, prezidenttiñ baspasöz hatşısı Berik

  • Toqaev “Qırım scenariyiniñ qaytalanu mümkindigi” jaylı: “Bwlay boljauğa negiz joq”

    Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev. Prezident Qasım-Jomart Toqaev orıstar köbirek şoğırlanğan Qazaqstannıñ soltüstik oblıstarında “Qırım scenariyi qaytalanuı mümkin” dep boljauğa negiz joq dep sanaydı. Reseylik “Komsomol'skaya pravda” gazetine bergen swhbatında prezident osılay degen. “Psevdosarapşılardıñ mwnday boljamdarı eşteñe negizdelmegen. Mwnday joramal Qazaqstandağı jağdaydı twraqsızdandıruğa jäne Reseymen aradağı tatu qarım-qatınastı bwzuğa bağıttalğan. Mwnday boljamdı tek biliksiz adamdar, bireuge jağınğısı kelgen qasköyler ğana aytuı mümkin” dedi Toqaev basılım tilşisine. Prezident sonımen birge Qazaqstanda orısşa eldi meken attarın qazaqşalau jäne “slavyan wltı ökilderiniñ memlekettik organğa ornalasu kezinde qiındıqtarğa wşıraytını” turalı swraqtarğa jauap bergen. “Eldi meken attarı jappay özgertilip jatqan joq” degen prezident birqatar eldi mekenderdiñ köne attarı qaytarıldı, “sovet däuirin eske salatın ündespeytin toponimder, jergilikti

  • Mäulen Äşimbaev Parlamenti Senatınıñ deputatı bolıp tağayındaldı

    Memleket Basşısınıñ Jarlığımen Mäulen Sağathanwlı Äşimbaev Qazaqstan Respublikası Parlamenti Senatınıñ deputatı bolıp tağayındaldı. Bwl turalı 4 mamırda tüs kezinde Aqorda saytı habarladı. Mäulen Sağathanwlı Äşimbaev (28 qañtar 1971 jıl, Almatı) – ekonomist, qoğam qayratkeri, Qazaqstan Respublikası Parlamenti Mäjilisiniñ V şaqırılımınıñ Halıqaralıq ister, qorğanıs jäne qauipsizdik komitetiniñ törağası bolğan, “Nwr Otan” partiyası Törağasınıñ Birinşi orınbasarı.  Äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetiniñ ekonomika jäne sociologiya fakul'tetin bitirgen (1993), ekonomist, politekonomiya oqıtuşısı. Sayasattanu ğılımdarınıñ kandidatı(dissertaciya taqırıbı “Politiçeskiy tranzit v Kazahstane v kontekste processov global'noy demokratizacii”, 2001). «Qwrmet» ordenimen marapattalğan.  Universitetti bitirgennen soñ 1993-1994 jıldarı Baspasöz jäne bwqaralıq aqparat ministrliginiñ jüyesinde jwmıs istedi. 1994-1995 jıldarı – Qazaqstan Respublikası Joğarğı Keñes deputatınıñ kömekşisi. 1995 jılğı mausım - qaraşa aralığında – Qauipsizdik keñesi apparatınıñ konsul'tantı. 1995-1999 jıldar aralığında Qazaqstan Respublikası

  • Toqaev Dariğa Nazarbaevanıñ ökiletin nege toqtattı?

    Asılhan MAMAŞWLI Ayan QALMWRAT Maska taqqan Dariğa Nazarbaeva senat otırısında. 9 säuir 2020 jıl. Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev parlament spikeri Dariğa Nazarbaevanıñ ökiletin toqtatqanın sayasattanuşılar «bilik tranzitine äseri bar qadam» dep sanaydı. Bwrınğı prem'er-ministr Äkejan Qajıgeldin «sayasi dağdarıs» dep esepteydi. “BILİKTEGİ BELGİSİZDİK” Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ senat törayımı Dariğa Nazarbaevanıñ deputattıq ökiletin toqtatqanı jaylı bügin, 2 mamırda tüste jariyalağan jarlığı aluan türli pikir tudırdı. Biliktiñ özi bwl şeşimge baylanıstı eşqanday tüsinikteme nemese aqparat taratqan joq. Jarlıqtı äleumettik jelide jariyalağan prezident baspasöz qızmetiniñ jetekşisi Berik Uäli arada bir sağat ötken soñ Toqaevtıñ Dariğa Nazarbaevağa alğıs aytqanı turalı tvitter paraqşasına jazğanın bölisumen şekteldi. Sayasi sarapşılar Qasım-Jomart Toqaev Dariğa Nazarbaevanıñ ökiletin Nwrswltan Nazarbaevtıñ kelisimimen toqtattı

  • 22 mıñ adam twratın «Asıl Arman» twrğın üy keşeni tolıqtay karantinge jabıldı

    Mwnda ekinşi adamnan koronavirus anıqtalğan Time.kz Almatı oblısınıñ Qarasay audanına qarastı «Asıl Arman» twrğın üy keşeni bügin karantinge jabılıp, 22 mıñ adamnıñ üyden şığuına tıyım salındı. Şağın audanda 9 qabattı 21 üy bar. 5 mıñnan astam päterli 75 kireberiske küzet qoyılğan. Mwndağı twrğındardıñ 95% Almatı qalasına barıp jwmıs isteydi. «Twrğın üy keşeninde därigerlik ambulatoriya wyımdastırıladı, onda medicinalıq qızmetkerler osı şağın audannıñ twrğındarı üşin arnayı jwmıs isteydi. Arzan bağamen azıq-tülik satılımı wyımdastırılıp, qajetti zattarmen qamtamasız etemiz. Dezinfekciya jwmıstarı twraqtı jürgiziledi. Twrğındarğa aqparattıq-nasihat jwmıstarı bastaldı. Aumaqtı tügeldey policiya qızmetkerleri qorşap twr. Olarmen birge äskerilerde kezekşilik qızmetine kömektesedi», – dedi Almatı oblısı äkiminiñ baspasöz hatşısı Ğalımwrat Jükel. «Asıl Arman» twrğın üy keşeninde koronavirus

1 pikir

  1. Galiý Baýsymaq

    Óte qyzyqty eken. Durys aýtylgan sóz tóte jazuv tek qazaqqa ne qazaq dalasyna tán jazuv emes ekendigi sózsiz. Ol barsha Túrki tildes elderdiñ ortaq jazuv emlesi bolgan goý. Endi biz Latyn grafikasina auysqaly otyrmyz. Bizdiñ tañdagan álippege Qyrgyz Uýgurlarda qoldau bildirer degen senimdemiz. Bizge ortaq tez túsinisetin jazuv kerek-aq sonda barlygy jeñildeý beredi. Qazaqstanda turatyn túrki tildes ult ókili diasporalary qazaq ultynyñ mañaýina toptasuv arqyly birtutas Qazaq ultyn qurauy qajet óýtpese erteñgi urpaqtyñ aldynan ulttyq máseleler shygatyny sózsiz. Osy máselelerdi qazirden qolga algan jón.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: