|  | 

Jañalıqtar

Baytwrsınwlı wsınğan TÖTEŞE (töte jazu) jobası

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-şı ğasır basında jarıq körgen Qırğız bauırlarmızdıñ töteşe jäne latınşa gazet paraqtarı. Töteşe gazetke (Alatau gazeti) qarap otırsam emle-erejesi (jazu tärtibi) A.Baytwrsınwlı wsınğan qarip reforması töñkerisinen asa alıs emes. A.Baytwrsınwlı wsınğan “töteşe” jazu tärtibi men qarip reformasın bilgen adam müdirmey oqi beredi. Qazirgi Qırğız kirilicsiyasın oqığanımda kişkene müdirip qalıp irtik-irtik qaripter men jazu erejesinen oqtın oqtın jañılısıp twramın. Jazu adamnıñ közi arqılı midağı oylau jüyesine tike ıqpal etedi degen ras eken. 20-şı ğasır basındağı Qırğız ben Wyğırdıñ jazu tärtibi men qarip reformasına qarap olarğa Alaş ideyası yağni “qarip reforması” ideyası birşama tereñ ıqpal jasağanın sezindim. Söytsem, Baytwrsınwlı zamanında Bişkekke talay ret barıp Qırğız bauırlarımnıñ “jazu reforması” mäselesine talay ret keñesin aytqan eken. Baytwrsınwlı wsınğan “töteşe” jazu tärtibi men ereje qağidattarın tek ğana Qazaqstan territoriyasımen şekteu öte külkili bolğalı twr, tipti Qazaq xalqımen ğana şekteu tipten masqara külki bolğalı twr. Eldeç Orda суреті.

Baytwrsınwlı wsınğan TÖTEŞE (töte jazu) jobası Türki tekti xalıqtardıñ biraz jwrtında ideyal dep qabıldanıptı nemese Töteşe-ge qarap boy tüzegen tuısqan bauırlarımız köp eken. Sonımen qatar, Wyğır ağayındardıñ da 20-şı ğasır basındağı jazu dästüri, klassik emle tärtibi de birtindep Töteşe jazudıñ ıqpalına wşırağan eken. Olardıñ 20, 30, 40-50 jıldardağı wlttıq emle erejesi TÖTEŞEge qarap birtindep qalıptasıp jetildirilip otırğan eken. Ataqtı Ismayıl Ğaspıralı bastap ketken wlı señdi keyin Baytwrsınwlı qazığın jwlınbastay ğıp qağıp, arnasın arşıp jasap ketken eken.Eldeç Orda суреті. Zamannıñ küyleuine ilenbegen adam sonı sezedi eken… Tübi bir Türki xalıqtarı öz älipbi ülgilerin Baytwrsınşa töteşelep jetildirse qoyğırtpaq Şağatayşa men Osımanlışanıñ fanatik jazu dästürine bağınıştı bolmay birtwtas wlttıq jaña erejeni qabıldaydı eken. Wyğırşa men Qırğızşa jazu älipbiin arnayı üyrenip bilmesem de Baytwrsın töteşesi negizinde müdirmey oqi beremin. Nege, öytkeni Baytwrsınşa da twtastıratın jazu müddesi köp (wlttıq ortaq müdde bar). Al, Şağatay, Osımanlı-nı qanşa tırısıp üyrensem de sözdik pen siltemege süyenem, nege? Öytkeni, olarda wlttıq jazu dästüri saqtalmağan, kerisinşe bwzılğan. Onı oqığan jan jartılay arap-parsı tilin igerip ülgiredi. Baytwrsınwlı töteşesin mıqtı igergen adam arap-parsı jazuın qazaqşa (qırğızı qırğızşa) oqıp jañılısadı, al, arap-parısşanı äuelde jaqsı üyrengen jan töteşeni arap-parısşamen oqıp Qazaqşa şığara almaydı. Sonday ğajap qızığı bar! A.Baytwrsınwlınıñ osı eki aranı ajıratıp, arasına wlttıq müddeniñ tüymesin qadap ketken sırlı twlğa ekenin tani tüstim. Soñğı keltirgen mısalıma küdigiñiz bolsa, arapşa sauat aşqan biraq ömirinde töteşe jazu körmegen Qazaq balasına töteşe kitap äkep berip oqıtıñız, ol töteşeni qayta-qayta taza arapşa äuezben oqıp mıñqıldap qazaqşa şığara almay bıdıñdasın. Qaribi arap jazu degeni bolmasa işki ruxı Türki dalasınıñ twnğan üni ekenin sezinesiñ… Kez-kelgen şetjwrt atauı men wğımın dala dästürine tizesin büktirip tezşe iip äketetini sodan eken.

Künderdiñ küninde A.Baytwrsınwlı wsınğan töteşe jazu reforması turalı tıñ dünieler wlıqtalıp onıñ maştabı Qazaq territoriyasınan wzap şığatınına senemin.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • Grant 2019: Bilim grantı iegerleriniñ tizimi

    Qazaqstan Respublikasınıñ Bilim jäne ğılım ministrligi «Qazaqstan Respublikasınıñ joğarı jäne joğarı oqu ornınan keyingi bilim beru wyımdarında oqu üşin bilim beru granttarın beru turalı» Qazaqstan Respublikası Bilim jäne ğılım ministriniñ 2019 jılğı 31 şildedegi № 341 bwyrığına säykes bilim beru granttarı iegerleriniñ tizimin wsınadı. 1_Granttar_(negizgi)_qaz 2_Jetimder_(negizgi)_qaz 3_Mügedek_(negizgi)_qaz 4_Äskeri_(negizgi)_qaz 5_Diaspora_(negizgi)_qaz 6_Serpin_(negizgi)_qaz egemen.kz

  • Toqaev: Bilik halıqtıñ talabın estidi, jwmıs isteymiz

    Qasım-Jomart Toqaev saylau küni dauıs bergen sät. Nwr-Swltan, 9 mausım 2019 jıl. Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Euronews telearnasına bergen swhbatında eldegi mitingiler men halıqtıñ talabı jaylı ayttı. Onıñ sözinşe, bilik narazılıqqa şıqqandardıñ talabına qatıstı jwmıs jasap jatır. “Narazılar äleumettik mäseleler boyınşa talaptar qoydı. Mäseleler barın joqqa şığarmaymın. Halıq kedeylendi. Olar bilikten äleumettik-ekonomikalıq mäselelerdi şeşudi talap etedi. Bilik estidi. Jwmıs isteymiz” dedi ol. Qasım-Jomart Toqaev eldegi saylau ädil ötti dep sanaydı. “Ärine, olar (saylau ädil emes dep narazılıqqa şıqqandar – red.) bosatıladı. Olar saylau ädil ötpedi dep oylaydı. Al meniñ oyımşa, saylau jalpı ädil ötti” dedi Qazaqstan prezidenti telearnağa. Toqaev Euronews arnasına bergen swhbatında miting kezinde kezdeysoq wstalğandardan keşirim swradı. Qazaqstan basşısı wstalğandar

  • BAQ: Qıtaytanuşı Sıroejkin wstaldı, onı “tıñşılıq” boyınşa ayıptauı mümkin

    Qazis TOĞIZBAEV Qıtaytanuşı Konstantin Sıroejkin. Suret kisi.kz saytınan alınğan. “Centr Aziya” saytına silteme jasağan qazaqstandıq birqatar BAQ Qazaqstannıñ arnayı qızmet ökilderiniñ Resey azamatı, elde qıtaytanuşı retinde belgili Konstantin Sıroejkinniñ wstalğanın habarladı. “Ol prezident Qasım-Jomart Toqaevtıñ “Jaña älemdik tärtiptiñ qalıptasu kezeñindegi Qazaqstannıñ sırtqı sayasatı” taqırıbındağı doktorlıq dissertaciyasınıñ bastı ğılımi keñesşisi bolğan. Doktorlıq dissertaciyanı qorğau räsimi 4.06.2001 jılı Resey Federaciyasınıñ özekti jäne halıqaralıq mäseleler institutında Mäskeude ötti” dep jazdı sayt. Rastalmağan derek boyınşa, Konstantin Sıroejkin “tıñşılıq” babı boyınşa küdikke ilinip otır. Alayda Qazaqstannıñ wlttıq qauipsizdik komiteti (WQK) bwğan baylanıstı baspasöz mälimdemesin taratqan joq. Azattıq tilşisi WQK-niñ ortalıq apparatına, sonıñ işinde baspasöz qızmetine de habarlasuğa tırısqanmen jauap ala almadı. WQK ortalıq apparatınıñ kezekşisi bwğan

  • “Wlt tağdırı” qozğalısı Ämirjan Qosanovtı prezidenttikke kandidat retinde wsındı

    Ämirjan Qosanov “Wlt tağdırı” qozğalısınıñ jiınında. Almatı, 26 säuir 2019 jıl.  “Wlt tağdırı” qozğalısı 9 mausımda ötetin kezekten tıs prezident saylauına Ämirjan Qosanovtı kandidat retinde wsındı. Bwl şeşim qozğalıstıñ 26 säuirde Almatıda ötken jiınında qabıldandı. Qosanov prezident bolsa “eldegi ekonomikalıq mäselelerdi şeşetinin, partiyalardı tirkeu jolın jeñildetetinin, parlament saylauına barlıq partiyalardıñ qatısuına mümkindik jasaytının” ayttı. Qosanov Ortalıq saylau komissiyası kandidaturasın tirkese, saylauda negizgi qarsılası “Nwr Otan” partiyasınıñ kandidatı Qasım-Jomart Toqaev bolatının jetkizdi. “Toqaevtıñ äkimşilik resursı mıqtı. Biraq meniñ artımda halıq twr. Teledebatqa da dayınmın” dedi ol. Qazaqstanda kezekten tıs prezident saylauı 9 mausımda ötedi. Erte saylauğa kandidattar wsınu 28 säuirge deyin jalğasadı, kandidattardı tirkeu 11 mamırda ayaqtaladı. Qazirge deyin sayasi partiyalar

  • Almatıda İliyas Jansügirov pen Oraz Jandosovtıñ nemeresi qamauğa alındı

      Almatıda marafon kezinde wstalğandardıñ qatarında belgili İliyas Jansügirov pen Oraz Jandosovtıñ şöberesi bolğan.   Äsiya Tölesova – 1937 jılı wstalıp, 1938 jılı repressiyanıñ qwrbandarı bolğan wlı aqın İliyas Jansügirov pen Oraz Jandosovtıñ şöberesi. İliyas Jansügirovtıñ qızı Il'fa Jansügirova men Oraz Jandosovtıñ wlı Sanjar Jandosov erli-zayıptı bolğan. Äsiya Töleşova olarğa nemere, tiisinşe İliyas Jansügirov pen Oraz Jandosovqa şöbere bolıp keledi. Il'fa men Sanjardıñ qızı Janar Jandosova – Äsiyanıñ anası.   Il'fa Jansügirovanıñ Facebook paraqşasında nemeresine qoldau körsetken jazba payda boldı.     “Qımbattı, Asen'ka! Eşnärsege qaramay mıqtı bol! Sağan sabırlılıq pen bastısı densaulıq tileymin. Seni jaqsı köremiz jäne tüsinemiz! Seniñ äjeñ Il'fa İliyasqızı Jansügirova-Jandosova. 21 säuir 2019 jıl. Almatı”, –

1 pikir

  1. Galiý Baýsymaq

    Óte qyzyqty eken. Durys aýtylgan sóz tóte jazuv tek qazaqqa ne qazaq dalasyna tán jazuv emes ekendigi sózsiz. Ol barsha Túrki tildes elderdiñ ortaq jazuv emlesi bolgan goý. Endi biz Latyn grafikasina auysqaly otyrmyz. Bizdiñ tañdagan álippege Qyrgyz Uýgurlarda qoldau bildirer degen senimdemiz. Bizge ortaq tez túsinisetin jazuv kerek-aq sonda barlygy jeñildeý beredi. Qazaqstanda turatyn túrki tildes ult ókili diasporalary qazaq ultynyñ mañaýina toptasuv arqyly birtutas Qazaq ultyn qurauy qajet óýtpese erteñgi urpaqtyñ aldynan ulttyq máseleler shygatyny sózsiz. Osy máselelerdi qazirden qolga algan jón.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: