|  | 

تاريح

سۋن يات سەنگە داۋىس بەرەمىز بە، الدە يۋان شيكايعا ما؟

Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Eldeç Orda

بۇل سۇراق 1912-1913 جىلدارى پەكين ورتالىق قۇرىلتايىنا جول الىپ بارا جاتقان قازاق دەپۋداتتارىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراق ەدى. ءتىپتى، تۇتاس قازاق حالقىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراق-تى. اسىرەسە، جەر-سۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي ابدەن جاۋىر بولعان سول ءداۋىردىڭ ەڭ وزەكتى شارۋاسى ەدى. پەكينگە اتتانعان قازاق دەپۋداتى تۋرالى دا الاش ءباسپاسوزى قۇر جىبەرمەدى، پەكينگە اتتانعان قازاق دەپۋداتتارىنىڭ جەر-سۋ ءىسىن ءساتتى شەگۋىنە دەم بەرىپ، جىلت ەتكەن جاڭالىعىن گازەتكە باسىپ حالىققا قۇلاعدار عىپ تۇردى.Eldeç Orda суреті.

قازاق دەپۋداتتارى باستاپتا نە سەبەپتى سۋن يات سەنگە داۋىس بەرمەكشى بولادى؟ نەگە يۋان شيكاي زورلىقپەن وزىنە داۋىس بەرگىزتەدى؟ قازاق دەپۋداتتارىن كىمدەر سايلادى؟ شەندەرى قانداي؟ ولار جەكە جەكە يۋان شيكاي مەن سۋن يات سەنگە كەزدەسكەنى راس پا؟ قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلدى جانە ءبىر قىزىعى قازاق دەپۋداتتارى كىم اتىنان سايلاۋعا تولىق قاتىسا الۋ قۇقىنا يە بولدى؟ ول داۋىردە قازاقتار شىڭجاڭ اكىمشىلىك باسقارۋ بيلىگىنە قارامايتىن ەدى، ولاردى كىم سايلاپ، كىم اتىنان ورتالىق قۇجاتقا ەنىپ وتىر؟!Eldeç Orda суреті.

Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

Related Articles

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

  • نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟

    جاپون قاعاناتى 20-عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ شىعىس جانە تۇستىك ازيانىڭ كوپ جەرىن باسىپ الدادى. سونىڭ ءبىرى، قىتاي. جاپون ۇكىمەتىنىڭ قولىنا وتكەن اۋماقتاردا بارلىق ءبىلىم بەرۋ تەك جاپون تىلىندە جۇرىلگەندىكتەن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ء“بىزدىڭ وتانىمىز جاپونيا، ءبىز ۇلى جاپون حالقىنىڭ پەرەزەنتتەرىمىز!” نەمەسە “جاپونيامەن ماقتانامىن، جاپونيا كوزىمىزدى اشتى!” دەيتىن ساناداعى جاڭا بۋىن ۇرپاق پايدا بولعان. ءتىپتى، قىتاي تاريحىن قاراپ وتىرساڭىز “قىتاي ءوز تاعدىرىن جاپونياسىز شەشە المايدى، جاپونياعا باعىنىشتى بولا وتىرىپ قىتايدى وركەنيەتكە جەتەلەيىك” دەيتىن ساياسي تۇلعالار دا پايدا بولعان. بۇل جەردە ساياسي تاڭداۋ كەلەشەگىن جاپونياسىز ەلەستەتە الماعان تۇلعالاردى كەيىن تامان تىلگە الارمىن، ماعان قىزىعى، نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟ بۇعان ءۇش سەبەپ بار: ءبىرىنشىسى، 30-جىلدارى قىتايدا

  • پرەمەر تەرەششەنكونى “وستاۆكاعا” قالاي جىبەردىم

    1992 جىل. قازاق راديوسىنىڭ پارلامەتتىك ءتىلشىسىمىن. وفيس الماتىداعى جەلتوقسان كوشەسىنىڭ 177 ۇيىندە. 3-ءشى قاباتتا راديو قىزمەتكەرلەرى. ال، 4-ءشى قاباتتا ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قازاق مەملەكەتتىك تەلەراديوحابار تاراتۋ كومپانياسىنىڭ توراعاسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ جانە كومپانيا باسشىلارى. توراعامەن باسپالداقتا، ليفتىدە كۇن ارا كەزدەسىپ قالامىز. ءجۇزى جىلى جان. قازاق رەداكتسياسىنداعى جاستار تولىق باسپاناسىز. ول كەزدە ايىنا ءبىر-ەكى رەت كومانديروۆكاعا شىعۋ مىندەت. ساپارلاتىپ ەلگە ءجيى قاتىنايمىز. قوناق ءۇي اقشاسى جابىلماي قارىزبەن قايتامىز. سودان، وتىز مەتر جەردەگى توراعانىڭ قابىلداۋ بولمەسىندەگى اپايدىڭ شىعىپ كەتكەنىن اڭدىپ تۇرىپ، عادىلبەك اعاعا توتەسىنەن باسىپ كىرەمىز. ونداعىمىز ءىسساپاردا قوناق ۇيگە بەرىلگەن قارجىنى جاباتىن قۇجاتىمىز بولماي، بۋحگالتەرياعا قارىزىمىزدى قايتارماۋعا “رۇقسات” دەگەن قولىن الىپ شىعۋ. ول توراعانىڭ عانا قۇزىرىندا.

  • شىعىس قازاقياداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى 

    شاعىن ساراپتاما دەربەس ەل تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە “قىتاي قازاعى” دەيتىن ۇعىمدى قايتا پىسىقتاپ زەرتتەپ كورۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قىتاي قازاقتارىنىڭ 20- عاسىر باسىنداعى ويانۋ كەزەڭى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلگەن جوق. ونىڭ ىشىندە مەملەكەت دەڭگەيىندەگى تۇلعالار تۋرالى جەكەلەگەن زەرتتەۋلەر تىپتەن كەمشىل. شىعىس قازاقياداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ءۇش ۇلكەن ىقپالدى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس: ءبىرىنشى، 20-عاسىر باسىنا دەيىنگى ءداستۇرلى يسلامدىق رۋحاني مەكتەپ (قاديمدىق مەشىت-مەدرەسەلەر); ەكىنشىسى، 20-عاسىر باسىنداعى شىعىس قازاقيانىڭ جاديتتىك رۋحاني قوزعالىسى (جاديتتىك اعارتۋ، پىكىر-تالاس، تب); ءۇشىنشىسى، ورىس-تاتار ارقىلى ەنگەن ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ ىقپال ەتۋى نەمەسە مانجۋ-قىتاي ارقىلى شىعىس رۋحانياتىمەن تانىسۋ; وسى ءۇش ىقپالدىڭ اۋەلگىسى يسلامدىق جاڭعىرۋدى ءوز ىشىنەن “قازان، ۋفانىڭ رۋحاني ىقپالى”، “بۇحارا-كوكىلتاش ىقپالى” جانە “وسىمانلى رۋحانياتىنىڭ ىقپالى”

  • گولوششەكيندى قۇلاق-شەكەدەن ۇرعان جالاۋ مىڭبايۇلى تۋرالى بىلەسىز بە؟

    مەملەكەت قايراتكەرى جالاۋ مىڭبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 125 جىل 2016 جىلدىڭ قىسىندا ءبىرىنشى رەت ماڭعىستاۋ جەرىندە بولدىم. جالاۋ مىڭباي ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتىپ، وسى كىسىنىڭ اتىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارىمەن جۇزدەستىم. بيىل كۇز مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولادى، سونى قالاي لايىقتى ەتىپ وتكىزۋدى جەرگىلىكتى بىلىكتى ازاماتتار ويلاستىرا باستاپتى. ماعان قولقا سالدى. كاسپيگە بەتىمدى جۋىپ تۇرىپ، جالاۋ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتقا ىشتەي ءبىراز وي جۇگىرتتىم. بولشەۆيكتەرگە تەك پارتبيلەت شەڭبەرىندە قاراماي اباي ايتقان «ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك» تۇرعىسىنان دا قاراۋ كەرەك-اۋ دەگەن ۇستانىم بەزبەنىنە سالىپ بايقادىم. ءيا، ەل ازاماتتارى اراسىندا ەرتەدەن تۇلەپ، 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە باس كوتەرگەن، 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇرانعا اينالعان الاش يدەياسى ەل بيلىگىن بولشەۆيكتەر زاڭسىز

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: