|  |  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.
Бірі, Манжур үкіметіне шын тиесілі заңды территория.
Екіншісі, Жанжур үкіметіне сырттай тиесілі баламалы территория. Заң бойынша бұл баламалы территория қалаған уақытында Манжур территориясынан шығып кете алады.

Сіз мына картадан қытайға тиесілі яғни Цин мемлекетіне шын тиесілі территорияны нобайлап болсада анық көре аласыз. Бұл картадағы Тибет, Моңғол, Ұйғыр және Қазақ территориясының Цин-ге кірмеуінің себебі неде? Себебі мынау:

Олар Цин қағанатына жылына бір рет сырттай салық төлемін өтеп тұрған, Цин үкіметі сырттай салық өтеуші елдің ішкі ісіне килікпеген, ішкі істері, ішкі мәселесі өз ырқында болған, Бірінің сыртқы-ішкі істерін Ресейдің Орынбор, Қазан, Ташкен шаһарлары шешсе, біріне Индиядағы Моғол және алыстағы Осыманлы билігі араласып отырған;

Цин жиналған салықты алып тұру үшін және салық өтеуші халықтың амандығын қорғау үшін қорған, қамал соққан; Кейін ол жерлер Қазақ хандығы және патшалық Ресеймен сауда-бизнес барыс-келістерін жандандырып алып шаһарларға айналып үлгірді.

Ондай болса “Жетісу, Зайсан менікі” дейтін қытайдың алып-қашпа сөзі қайдан шыққан деуіңіз мүмкін. Ол былай:

Абылай хан дүниеден өткен соң Алтай, Тарбағатай мен Іле-Жетісудың Шыңғыс әулетінен тараған хан-сұлтандары Пекиндегі Манжур ордасымен саяси қарым-қатынасты одан ары жеделдеткен. Цин ордасы Шыңғыс сойынан келген хан-сұлтандарға қабағат қолдау білдіріп ”бұл өңірдің Шыңғыстан қалған сіздердің (қазақтардың) заңды территорияларңыз екенін мойындаймыз, бізге жылына неше жүздеген ат-көлік салық жіберіп тарту-таралғы жолдап тұрсаңыздар болды, біз әскери қарауыл тігіп Руссияның мазаларыңызды алуынан амандық жақтан кепіл боламыз” деп қолхат берген.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

Осы қолхаттан соң Алтай, Тарбағатай мен Ілеге қоныс тепкен Шыңғыс сойлы хан-сұлтандарға тағы да “Сіздердің хан әулеттеріңізге тиесілі нақты аумақтарыңыз бен түтін сандарыңызды (яғни халық санын) тұрақтандырып бізге жіберіп берсеңізлер, біз сол арқылы салық өлшемін тұрақтандырайық” дейді. Шығыс сойлы қазақ хандары (яғни Керей, Найман, Албанның хан-төрелері) “Алтайды Зайсанмен құлдилатып, Аягөз бен Балқашты бойлап Жетісудың жеті дариясын кесіп өтіп күн шығыс беті Еренқабырға мен Бәйтік-Қаптық, Боғда етегіне дейінгі ұланғайыр даланы сызып чертождап, ондағы әр хан-сұлтанға (керей, найман, қызай, Албан-суан, тб) қарасты түтін сандарын (халық санын) есептеп Цинге жөткеп береді. Цин бұл территория мен түтін санын есептеп алынатын салықтың мөлшерін нобайлап уәде-уәде деп құжатқа кіргізіп қояды. Сол құжаттағы анықтамасы бойынша бұл территория яғни Үрімжі-Боғда, Еренқабырға-Тиян Шан бөктері, Алтай-Тарбағатайдың тұтас жөңкілі, Ілені жарып ағып жатқан жеті үлкен өзеннің Балқашқа құяр сағасы дерлік уақытша Цинға лау-салық төлеп тұратын тіке қарасты емес, бірақ сырттай баламалы аймақтарға айналады. Кейін патшалық Ресей бұл іске араласып осы өңірдің жартысын Шәуешек және Петербург келсімдерімен өзіне салық-бажы төлейтін территория ғып басып алады. Екі арада қалған қазақтардың біразы біршама еркін әрі қысымы жоқ Цин жағына қарай көшеді.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- дылы Цин үкіметі құлаған соң уақытша билікке келген ұлтшыл қытайлар “Цин мемлекетінің бүкіл территориясына осыдан соң біз және біздің үкімет иегер (мұрагер) болады” деп Цин үкіметіне бағынбаған бірақ салық төлеп тұрған Қазақтардың Алтай, Тарбағатай мен Іледегі территориясын Жетісу, Аягөз, Зайсанымен бірге өздерінің картасына “заңды территориямыз” деп кіргізе салған. Осы турасында Алаш зиялылары Алтай мен Іле, Шәуешектегі қазақ хан-сұлтандарымен хат алысып, кісі жіберіп тез арада жер-су мәселесін оңтайлы шешуді ортақ ақылдасқан. 1912-жылы Зәкәрия төре Пекинге барғанда Қазақ жерінің қытайға қарастылығын анықтайтын бірде бір заңды құжат таппаған екен. Цин мемлекеті кезінде Қазақтар жасаған өңір “сыртқы балама территория” ретінде ғана заңдастырылып тек салық тапсырып, тарту-таралғы жөткеліп тұрған. Осы заңнама бойынша Зәкәрия төренің қытайдың жаңа респубиликасының президентіне дауыс беріп сайлауға қатысу құқы жоқ-ты, өйткені дауыс беруші депудаттар қытайдың заңды территориясынан шыққан халық уәкілдеріне (яғни депутаттарына) ғана тиесілі ішкі мәселе еді. Сол себепті Зәкәрия төренің “Қазақ” газетінде “үш ай болды, жер-су мәселесімен айналысып жатырмын” деуі әне содан.

1912-жылдан соң ұлтшыл қытай үкіметі Цин мемлекетіне сырттай бағынышты территорияларды біртіндеп қытай территориясы деп танып, кейбірін заңдастырып ала қойды. Сол пиғылдан қалған дақпырыт бүгін де қайта өршіп “қытайлар Жетісу, Зайсан, Балқашқа дейінгі жерді біздікі дейді екен” дейтін үрей тарап жүр. Біз бұның қайдан, қалай шыққанын түсіндірдік, бұған бір ғана жауап бар:

Үрімжі-Боғдаға дейінгі жердің Қазақ хандығының заңды территориясы екенін ашық айту. Мектеп оқулықтарына кіргізу;

Цин құжаттарынан Балқаштан Үрімжі-Боғдаға дейінгі территорияның Қазаққа тиесілі екенін мойындайтын қаттама-құжаттарды алу. Оларға жеке жеке сараптау жасап бұл территорияның Цин мемлекетіне тек сырттай салық төлеп тұрғанын растайтын документтермен бекіту, сонымен қатар кейін патшалық Ресейдің араласуымен осы территорияның бөліске түсіп тәртіп-ереженің бұзылғанын анықтап алу;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Бұл карта қытайдың мектеп оқулықтарында бар. Аю- Руссияның, Бүркіт- Ағылшындардың қол салған символы. Сол кезде картаға қарап “неге Шыңжаң территориясы кірмеген” деуші едім.

Соңында айтарымыз, Қазақта “тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп жүріп құлағынан айрылыпты” деген ғаламат сөз бар ғой, қытай ұлтшылдары Цин құжаттарын бұрмалап “Балқаш пен Зайсанға дейінгі жер біздікі” деп жүргенде “Боғда мен Үрімжіге” дейінгі территориясынан заңдық құжат жүзінде айрылып қалмаса болғаны. Сондықтан “Ойбай қытай Балқашқа дейінгі жер біздікі дейді екен, соғыс ашады екен, әйтеді екен, бүйтеді екен” дейтін далбаса қорқақтық пен үрейден аулақ болыңыздар! Оның орнына Ұлттық Капитал мен Ұлттық Буржуазияны қалыптастырып, білікті ел болудың жолына түсіңізлер.

Ал, 1912- жылдан 1951-жылға дейінгі ұлтшыл қытай билігінен коммунист қытай билігіне дейінгі аралықта бұл өңірдегі Қазақ жері қытайға қайтып бөліске түсті дейтін тарихты кейін айтайық. Сіз қытай коммунисттері 1954-жылы қытай Қазақтарының ұлттық автономиясының территориясын анықтауда (Алтай, Тарбағатай, Іле және Үрімжі) Цин мемлекетінен бергі құпия құжаттар ес қатқанын білмейтін де шығарсыз бәлкім…

1912- жылы Моңғолия мен Тибет тәуелсіздігін иғылан еткен кезде осы заңнамаға сүйенді және 1944-45 жылы Моңғол тәуелсіздігі мойындалса, Тайван үкіметі 1960-жылдары Тибет тәуелсізлігін мойындады.

Қазақ зиялылары осы заңнамаға сай 1912, 1919 және 1933-1934-1939 жылдары ұлт азаттық еркіндігін сұраған.

Related Articles

  • «Гитлер 45-ші жылы өлмепті. Ол 83 жас жасаған» – құпия деректер не дейді?  

    Дель Пьеро Әр ғасырдың белгілі тұлғалары болады. Ол адам қанын суша ағызған жендет пе, әлде ғажайып дарынымен әлемге танылған өнер адамы ма, мәселе онда емес. Бастысы, артында ертегіге бергісіз аңыздың қалғанында. Соның бірі Адольф Гитлер. Бүгінгі күнге дейін құпиясы ашылмаған дүние ол – Екінші дүниежүзілік соғысты ашқан, «бүкіл әлемді табаныма салып таптасам» деп армандаған, қанды қырғында 50 миллионға тарта адамның опат болуына себепші болған Адольф Гитлердің мүрдесі. 1945 жылы Кеңес әскері неміс жерінің басым бөлігін жаулап алып, бас қала Берлинді қоршауға алған тұста, масқара болып қолға түспес үшін Гитлер өзін-өзі өлтіруге бел-буғаны белгілі. Әйелі Ева Браунмен қатар сүйікті итін қоса өлтірткен. Орыс әскері оның жасырынған бункерінің маңынан өртенген қос мүрдені

  • Қадуан мен Сунь Мэилин

                  1944-жылы Шың Шысайдың онбір жылдық уақытша үкіметі құлады. Көп аялдамай Шың ішкі қытайға жөткеліп кетті. Шығыс Қазақияның тарихында бұрын соңды болмаған тарихи өзгеріс дәл сол тұста бірінен соң бірі орын алып жатты. Суреттегі ақ шылауышты кісі- Қадуан Мамырбекқызы. Көгедай Хан Ордасының соңғы хандарының бірі Әлен Уаңның зайыбы. Қасындағы кісі атақты саясаткер, дипломат Сунь Мэилин. Ол қытай президенті Жаң Қайшының зайыбы. Заманында Америкадан білім алған, өте сауатты, мәдениетті тұлға. 1944-жылы Нан Киннен Үрімжіге ұшып келіп түрмедегі қазақтарды босатып, шет қиырға босқан қазақтарды елге оралту мәселесін қолдап арнайы комиссия құрған және оншақты қазаққа жоғары лауазымды орын тағайындап жұмысқа сайлап кетеді. 1946-жылы қазақтар Нан Киндегі ұлттық

  • “Назарбаев 2020 жылы сайлауға түседі деп ойламаймын”

    Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев ұлыбританиялық ВВС телеарнасының Hard Talk бағдарламасына сұхбат беріп, Назарбаевтың билігі және елдегі жемқорлықпен күрес туралы айтты. Сұхбат 20 маусымда ВВС News телеарнасына және BBC радиосына шықты. “Назарбаевтың билікте ұзақ отыруы – тұрақтылықтың белгісі. 2020 жылға дейін билікте болады. Кейін сайлауға түсем десе өзіне байланысты” деді Тоқаев сұхбатында. Осы сәтте хабар жүргізушісі Стивен Сакур “Егер менің математикалық есебім дұрыс болса, 2020 жылы Назарбаев 80 жасқа толады ғой?” деп сұрады. Бұл сұраққа Тоқаев “Иә, Иә. Малайзияда 92 жасқа толған Махатхир Мохамад премьер-министр болды ғой. Ашығын айтқанда, 2020 жылы Назарбаев президент сайлауына түседі деп ойламаймын. Ол өте ақылды адам. Мүмкін 2020 жылғы сайлау басқа кандидаттармен өтер. Сайлауға

  • Жүрегіңізден айналдым, Иманғали аға!

    Қазақстанның Ресейдегі Өкілетті елшісі, алаштың жүректі ұлы Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов Ресейде өтіп жатқан футбол чемпионатындағы Ресей мен Египет арасындағы кездесуде қай елге жанкүйер болатынын айтты, – деп хабарлайды Абай-ақпарат.  Имекең – өзі Елші болып жүрген һәм әлемдік доданы дүркіретіп өткізіп жатқан Ресейге жанкүйер болмайды. Сенсеңіз де, сенбесеңіз де Имекең – Египеттің ұлттық футбол құрамасының фанаты. Қазақстанның Ресейдегі елшісі Иманғали Тасмағамбетов “Футболдан әлем чемпионатында кімнің жанкүйері боласыз?” деген сұраққа жарысқа қатысушылардың бәріне құрметпен қарай отырып, египеттіктердің жанкүйері болатынын, өйткені бұл чемпианаттағы Египет қандық тұрғыдан, тарихы мен рухы һәм діні жағынан бізге жақын ел екенін айтып, Мысыр халифаттығын ұзақ жыл уысында ұстап гүлдендіріп, “Жүректердің әміршісі” атанған Сұлтан Бейбарыстың біздің бабамыз екенін еске

  • Ақыш бізге үлгі емес…

    Ақыш бізге үлгі емес, онда қару-жарақ сататын 65,000 дүкен бар, осысын да үлгі алуымыз керек пе?!? Ақыш стандард емес, ол өзінің парадокстары мен әлеуметтік апаттарын өзіне сақтап қалсын. Халқының 10%-сауатсыз, бұл 30 млн адам деген сөз. Ақыш түрмелерінде 3 млн қылмыскер жатыр, бұл әлемдегі ең үлкен көрсеткіш, федералды бюджеттен жылына 80 млрд доллар осы түрмелерді ұстауға жұмсалады екен. Жылына 17,000 Ақыш азаматы бейтаныс адамдардың атқан оғынан өліп жатыр. 70 млн Ақыш азаматы əлеуметтік арнаулы жəрдемақымен өлместің күнін кешіп жатыр. 24 млн адам наркоман! Ақыштың білім беру жүйесінің сапасы әлем бойынша 37-ші орында, айта берсек көп нәрсе бар. Ал Осындай елде өтірік шіркеу мен жалған діннің көп болуы еш таңғаларлық нәрсе

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: