|  |  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.
Бірі, Манжур үкіметіне шын тиесілі заңды территория.
Екіншісі, Жанжур үкіметіне сырттай тиесілі баламалы территория. Заң бойынша бұл баламалы территория қалаған уақытында Манжур территориясынан шығып кете алады.

Сіз мына картадан қытайға тиесілі яғни Цин мемлекетіне шын тиесілі территорияны нобайлап болсада анық көре аласыз. Бұл картадағы Тибет, Моңғол, Ұйғыр және Қазақ территориясының Цин-ге кірмеуінің себебі неде? Себебі мынау:

Олар Цин қағанатына жылына бір рет сырттай салық төлемін өтеп тұрған, Цин үкіметі сырттай салық өтеуші елдің ішкі ісіне килікпеген, ішкі істері, ішкі мәселесі өз ырқында болған, Бірінің сыртқы-ішкі істерін Ресейдің Орынбор, Қазан, Ташкен шаһарлары шешсе, біріне Индиядағы Моғол және алыстағы Осыманлы билігі араласып отырған;

Цин жиналған салықты алып тұру үшін және салық өтеуші халықтың амандығын қорғау үшін қорған, қамал соққан; Кейін ол жерлер Қазақ хандығы және патшалық Ресеймен сауда-бизнес барыс-келістерін жандандырып алып шаһарларға айналып үлгірді.

Ондай болса “Жетісу, Зайсан менікі” дейтін қытайдың алып-қашпа сөзі қайдан шыққан деуіңіз мүмкін. Ол былай:

Абылай хан дүниеден өткен соң Алтай, Тарбағатай мен Іле-Жетісудың Шыңғыс әулетінен тараған хан-сұлтандары Пекиндегі Манжур ордасымен саяси қарым-қатынасты одан ары жеделдеткен. Цин ордасы Шыңғыс сойынан келген хан-сұлтандарға қабағат қолдау білдіріп ”бұл өңірдің Шыңғыстан қалған сіздердің (қазақтардың) заңды территорияларңыз екенін мойындаймыз, бізге жылына неше жүздеген ат-көлік салық жіберіп тарту-таралғы жолдап тұрсаңыздар болды, біз әскери қарауыл тігіп Руссияның мазаларыңызды алуынан амандық жақтан кепіл боламыз” деп қолхат берген.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

Осы қолхаттан соң Алтай, Тарбағатай мен Ілеге қоныс тепкен Шыңғыс сойлы хан-сұлтандарға тағы да “Сіздердің хан әулеттеріңізге тиесілі нақты аумақтарыңыз бен түтін сандарыңызды (яғни халық санын) тұрақтандырып бізге жіберіп берсеңізлер, біз сол арқылы салық өлшемін тұрақтандырайық” дейді. Шығыс сойлы қазақ хандары (яғни Керей, Найман, Албанның хан-төрелері) “Алтайды Зайсанмен құлдилатып, Аягөз бен Балқашты бойлап Жетісудың жеті дариясын кесіп өтіп күн шығыс беті Еренқабырға мен Бәйтік-Қаптық, Боғда етегіне дейінгі ұланғайыр даланы сызып чертождап, ондағы әр хан-сұлтанға (керей, найман, қызай, Албан-суан, тб) қарасты түтін сандарын (халық санын) есептеп Цинге жөткеп береді. Цин бұл территория мен түтін санын есептеп алынатын салықтың мөлшерін нобайлап уәде-уәде деп құжатқа кіргізіп қояды. Сол құжаттағы анықтамасы бойынша бұл территория яғни Үрімжі-Боғда, Еренқабырға-Тиян Шан бөктері, Алтай-Тарбағатайдың тұтас жөңкілі, Ілені жарып ағып жатқан жеті үлкен өзеннің Балқашқа құяр сағасы дерлік уақытша Цинға лау-салық төлеп тұратын тіке қарасты емес, бірақ сырттай баламалы аймақтарға айналады. Кейін патшалық Ресей бұл іске араласып осы өңірдің жартысын Шәуешек және Петербург келсімдерімен өзіне салық-бажы төлейтін территория ғып басып алады. Екі арада қалған қазақтардың біразы біршама еркін әрі қысымы жоқ Цин жағына қарай көшеді.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- дылы Цин үкіметі құлаған соң уақытша билікке келген ұлтшыл қытайлар “Цин мемлекетінің бүкіл территориясына осыдан соң біз және біздің үкімет иегер (мұрагер) болады” деп Цин үкіметіне бағынбаған бірақ салық төлеп тұрған Қазақтардың Алтай, Тарбағатай мен Іледегі территориясын Жетісу, Аягөз, Зайсанымен бірге өздерінің картасына “заңды территориямыз” деп кіргізе салған. Осы турасында Алаш зиялылары Алтай мен Іле, Шәуешектегі қазақ хан-сұлтандарымен хат алысып, кісі жіберіп тез арада жер-су мәселесін оңтайлы шешуді ортақ ақылдасқан. 1912-жылы Зәкәрия төре Пекинге барғанда Қазақ жерінің қытайға қарастылығын анықтайтын бірде бір заңды құжат таппаған екен. Цин мемлекеті кезінде Қазақтар жасаған өңір “сыртқы балама территория” ретінде ғана заңдастырылып тек салық тапсырып, тарту-таралғы жөткеліп тұрған. Осы заңнама бойынша Зәкәрия төренің қытайдың жаңа респубиликасының президентіне дауыс беріп сайлауға қатысу құқы жоқ-ты, өйткені дауыс беруші депудаттар қытайдың заңды территориясынан шыққан халық уәкілдеріне (яғни депутаттарына) ғана тиесілі ішкі мәселе еді. Сол себепті Зәкәрия төренің “Қазақ” газетінде “үш ай болды, жер-су мәселесімен айналысып жатырмын” деуі әне содан.

1912-жылдан соң ұлтшыл қытай үкіметі Цин мемлекетіне сырттай бағынышты территорияларды біртіндеп қытай территориясы деп танып, кейбірін заңдастырып ала қойды. Сол пиғылдан қалған дақпырыт бүгін де қайта өршіп “қытайлар Жетісу, Зайсан, Балқашқа дейінгі жерді біздікі дейді екен” дейтін үрей тарап жүр. Біз бұның қайдан, қалай шыққанын түсіндірдік, бұған бір ғана жауап бар:

Үрімжі-Боғдаға дейінгі жердің Қазақ хандығының заңды территориясы екенін ашық айту. Мектеп оқулықтарына кіргізу;

Цин құжаттарынан Балқаштан Үрімжі-Боғдаға дейінгі территорияның Қазаққа тиесілі екенін мойындайтын қаттама-құжаттарды алу. Оларға жеке жеке сараптау жасап бұл территорияның Цин мемлекетіне тек сырттай салық төлеп тұрғанын растайтын документтермен бекіту, сонымен қатар кейін патшалық Ресейдің араласуымен осы территорияның бөліске түсіп тәртіп-ереженің бұзылғанын анықтап алу;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Бұл карта қытайдың мектеп оқулықтарында бар. Аю- Руссияның, Бүркіт- Ағылшындардың қол салған символы. Сол кезде картаға қарап “неге Шыңжаң территориясы кірмеген” деуші едім.

Соңында айтарымыз, Қазақта “тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп жүріп құлағынан айрылыпты” деген ғаламат сөз бар ғой, қытай ұлтшылдары Цин құжаттарын бұрмалап “Балқаш пен Зайсанға дейінгі жер біздікі” деп жүргенде “Боғда мен Үрімжіге” дейінгі территориясынан заңдық құжат жүзінде айрылып қалмаса болғаны. Сондықтан “Ойбай қытай Балқашқа дейінгі жер біздікі дейді екен, соғыс ашады екен, әйтеді екен, бүйтеді екен” дейтін далбаса қорқақтық пен үрейден аулақ болыңыздар! Оның орнына Ұлттық Капитал мен Ұлттық Буржуазияны қалыптастырып, білікті ел болудың жолына түсіңізлер.

Ал, 1912- жылдан 1951-жылға дейінгі ұлтшыл қытай билігінен коммунист қытай билігіне дейінгі аралықта бұл өңірдегі Қазақ жері қытайға қайтып бөліске түсті дейтін тарихты кейін айтайық. Сіз қытай коммунисттері 1954-жылы қытай Қазақтарының ұлттық автономиясының территориясын анықтауда (Алтай, Тарбағатай, Іле және Үрімжі) Цин мемлекетінен бергі құпия құжаттар ес қатқанын білмейтін де шығарсыз бәлкім…

1912- жылы Моңғолия мен Тибет тәуелсіздігін иғылан еткен кезде осы заңнамаға сүйенді және 1944-45 жылы Моңғол тәуелсіздігі мойындалса, Тайван үкіметі 1960-жылдары Тибет тәуелсізлігін мойындады.

Қазақ зиялылары осы заңнамаға сай 1912, 1919 және 1933-1934-1939 жылдары ұлт азаттық еркіндігін сұраған.

Related Articles

  • Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”

    Пётр ТРОЦЕНКО Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл. Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты. Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме? Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге

  • ТОҒҰРЫЛ ХАННЫҢ «ТОНЫМЕН ТУҒАН ҰЛЫ» ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ТҮЙТКІЛДЕР

    Жанымхан Ошан   Тарихи әдебиеттерде, мұнда Рашид ад-диннің әйгілі еңбегінде, «Моңғолдың құпия шежіресінде», «Юан ши» (юань патшалығы тарихы) кітабында керейдің Тоғұрыл Оң ханы мен Темүжіннің қарым-қатынасына тоқталған кезде, аттөбеліндей азғана моңғолдың Есугей есімді баһадүрінің жетімі – Темүжіннің өз ағайындары Тайшығұттардан жәбір көріп, «көлеңкені жаршы қып, қылқұйрықты қамшы қып» тағдырдың тәлкегіне ұшырап, Тоғұрыл ханы «әкеміздің андасы болғандықтан, әкеміз сияқты ғой» деп, әке орнына әке тұтып, қайын жұрты – қоңыраттар берген қара бұлғын ішігін алып, оған сәлем бере баруынан бастайды. «Әкең өлсе өлсін, әкеңді көре қалған өлмесін» демекші, Темүжіннің сапары сәтті болып шығады. Пана тұта барған әкесінің көне «Андасы» Тоғұрыл хан ағынан жарылып: Мынау бұлғын ішіктің, Қолқасына жарамын. Бытыраған еліңнің, Басын қоса

  • Ғылымсыз өндіріс дами алмайды

      Кез келген елдің экономикасы ғылым жетістіктерін өндіріске енгізбей дами алмайды. Ғылыми жетістіктердің негізінде жасалған үздік өнімдер ғана халықаралық рынокта бәсекелестікке қабілетті бола алады. Ал біздің өндірісшілеріміз ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға көңіл бөлмейді. Сарапшылардың зерттеуіне қарағанда әлемдегі үздік тауар өндірушілер өткен ғасырдың аяғымен салыстырғанда ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін шығыстарын 7 есе арттырған. Ал біздің барлық меншіктегі өндірісшілеріміз соңғы бес жылда бұл тараптағы шығындарын үнемі азайтумен келеді. Қазір ол ІЖӨ-нің 0,12 пайыздық үлесіне дейін түскен. Бұл дамыған елдер түгіл дамушы елдердің арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. 2018 жылы біздің ғылымға көңіл бөлген кәсіпорындарымыздың саны 384 қана болды, ал бұдан 10 жыл бұрын оның саны 438 болатын. Кәсіпорында ғылыммен айналысатын қызметкерлер саны да

  • Тоқаев: “Жер шетелдіктерге сатылмайды”

    Қостанай облысы  Жер туралы ойын Қасым-Жомарт Тоқаев облыстың ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілермен кездесуінде айтты. – Басқа облыстардағыдай мұнда да белгілі бір мәселелер бар. Бірақ, Үкіметтің көмегімен бұл проблемаларды шешу жұмыстары күшейтіледі. Ал, жер мәселесіне келер болсақ, кім жұмыс істейді, жер соған тиесілі. Екіншіден, жер шетелдіктерге сатылмайды. Бұл менің Президент ретінде түбегейлі ұстанымым, – деді Мемлекет басшысы. Кездесуге қатысушылар ауыл шаруашылығы еңбеккерлеріне мемлекеттік тарапынан көрсетіліп жатқан қолдау үшін Қасым-Жомарт Тоқаевқа алғыс айтты.

  • Марғұлан Сейсембаев: Сайлауды байкоттау арқылы сіздер ештеңе дәлелдей алмайсыздар

      Танымал бизнесмен, азаматтық белсенді Марғұлан Сейсембаев алда келе жатқан кезектен тыс президент сайлауына өзінің «Instagram» парақшасында талдау жасады. Көптеген адамдардың сұрақтарына жауап беру үшін және көптеген бос сөз бен өтіріктен тазалау үшін мен мына сайлау науқаны жөнінде кішігірім талдау жасадым. Сонымен, бізде төрт жол бар: 1. Дауысты Тоқаевқа беру. Онда сіздер барлығы қалыптасқан күйде қала бергенді таңдайсыңдар. Өйткені Тоқаев өзін Елбасының саясатын жалғастырушы ретінде көреді. Тоқаев пен Қосановтан басқа үміткерлер жәй қыдырып жүрген жандар, сондықтан оларды мүлдем қарастырмаймын. 2. Дауысты Қосановқа беру. Ол кісі туралы билік пен радикалды оппозиция әртүрлі сөз айтуда. Біреулер оны Ақорданікі дейді, біреулер оппозиция дейді. Сіздің бұл жөнінде білу керек нәрсеңіз, ол Қосановтың тұлғасы емес,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: