|  |  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.
ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا.
ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى.

ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ:

ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ وتىرعان;

تسين جينالعان سالىقتى الىپ تۇرۋ ءۇشىن جانە سالىق وتەۋشى حالىقتىڭ اماندىعىن قورعاۋ ءۇشىن قورعان، قامال سوققان; كەيىن ول جەرلەر قازاق حاندىعى جانە پاتشالىق رەسەيمەن ساۋدا-بيزنەس بارىس-كەلىستەرىن جانداندىرىپ الىپ شاھارلارعا اينالىپ ۇلگىردى.

ونداي بولسا “جەتىسۋ، زايسان مەنىكى” دەيتىن قىتايدىڭ الىپ-قاشپا ءسوزى قايدان شىققان دەۋىڭىز مۇمكىن. ول بىلاي:

ابىلاي حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلە-جەتىسۋدىڭ شىڭعىس اۋلەتىنەن تاراعان حان-سۇلتاندارى پەكيندەگى مانجۋر ورداسىمەن ساياسي قارىم-قاتىناستى ودان ارى جەدەلدەتكەن. تسين ورداسى شىڭعىس سويىنان كەلگەن حان-سۇلتاندارعا قاباعات قولداۋ ءبىلدىرىپ ”بۇل ءوڭىردىڭ شىڭعىستان قالعان سىزدەردىڭ (قازاقتاردىڭ) زاڭدى تەرريتوريالارڭىز ەكەنىن مويىندايمىز، بىزگە جىلىنا نەشە جۇزدەگەن ات-كولىك سالىق جىبەرىپ تارتۋ-تارالعى جولداپ تۇرساڭىزدار بولدى، ءبىز اسكەري قاراۋىل تىگىپ رۋسسيانىڭ مازالارىڭىزدى الۋىنان اماندىق جاقتان كەپىل بولامىز” دەپ قولحات بەرگەن.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

وسى قولحاتتان سوڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلەگە قونىس تەپكەن شىڭعىس سويلى حان-سۇلتاندارعا تاعى دا “سىزدەردىڭ حان اۋلەتتەرىڭىزگە تيەسىلى ناقتى اۋماقتارىڭىز بەن ءتۇتىن ساندارىڭىزدى (ياعني حالىق سانىن) تۇراقتاندىرىپ بىزگە جىبەرىپ بەرسەڭىزلەر، ءبىز سول ارقىلى سالىق ولشەمىن تۇراقتاندىرايىق” دەيدى. شىعىس سويلى قازاق حاندارى (ياعني كەرەي، نايمان، الباننىڭ حان-تورەلەرى) “التايدى زايسانمەن قۇلديلاتىپ، اياگوز بەن بالقاشتى بويلاپ جەتىسۋدىڭ جەتى دارياسىن كەسىپ ءوتىپ كۇن شىعىس بەتى ەرەنقابىرعا مەن بايتىك-قاپتىق، بوعدا ەتەگىنە دەيىنگى ۇلانعايىر دالانى سىزىپ چەرتوجداپ، ونداعى ءار حان-سۇلتانعا (كەرەي، نايمان، قىزاي، البان-سۋان، تب) قاراستى ءتۇتىن ساندارىن (حالىق سانىن) ەسەپتەپ تسينگە جوتكەپ بەرەدى. تسين بۇل تەرريتوريا مەن ءتۇتىن سانىن ەسەپتەپ الىناتىن سالىقتىڭ مولشەرىن نوبايلاپ ۋادە-ۋادە دەپ قۇجاتقا كىرگىزىپ قويادى. سول قۇجاتتاعى انىقتاماسى بويىنشا بۇل تەرريتوريا ياعني ءۇرىمجى-بوعدا، ەرەنقابىرعا-تيان شان بوكتەرى، التاي-تارباعاتايدىڭ تۇتاس جوڭكىلى، ىلەنى جارىپ اعىپ جاتقان جەتى ۇلكەن وزەننىڭ بالقاشقا قۇيار ساعاسى دەرلىك ۋاقىتشا تسينعا لاۋ-سالىق تولەپ تۇراتىن تىكە قاراستى ەمەس، بىراق سىرتتاي بالامالى ايماقتارعا اينالادى. كەيىن پاتشالىق رەسەي بۇل ىسكە ارالاسىپ وسى ءوڭىردىڭ جارتىسىن شاۋەشەك جانە پەتەربۋرگ كەلسىمدەرىمەن وزىنە سالىق-باجى تولەيتىن تەرريتوريا عىپ باسىپ الادى. ەكى ارادا قالعان قازاقتاردىڭ ءبىرازى ءبىرشاما ەركىن ءارى قىسىمى جوق تسين جاعىنا قاراي كوشەدى.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- دىلى تسين ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ ۋاقىتشا بيلىككە كەلگەن ۇلتشىل قىتايلار “تسين مەملەكەتىنىڭ بۇكىل تەرريتورياسىنا وسىدان سوڭ ءبىز جانە ءبىزدىڭ ۇكىمەت يەگەر (مۇراگەر) بولادى” دەپ تسين ۇكىمەتىنە باعىنباعان بىراق سالىق تولەپ تۇرعان قازاقتاردىڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلەدەگى تەرريتورياسىن جەتىسۋ، اياگوز، زايسانىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ كارتاسىنا “زاڭدى تەرريتوريامىز” دەپ كىرگىزە سالعان. وسى تۋراسىندا الاش زيالىلارى التاي مەن ىلە، شاۋەشەكتەگى قازاق حان-سۇلتاندارىمەن حات الىسىپ، كىسى جىبەرىپ تەز ارادا جەر-سۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋدى ورتاق اقىلداسقان. 1912-جىلى زاكاريا تورە پەكينگە بارعاندا قازاق جەرىنىڭ قىتايعا قاراستىلىعىن انىقتايتىن بىردە ءبىر زاڭدى قۇجات تاپپاعان ەكەن. تسين مەملەكەتى كەزىندە قازاقتار جاساعان ءوڭىر “سىرتقى بالاما تەرريتوريا” رەتىندە عانا زاڭداستىرىلىپ تەك سالىق تاپسىرىپ، تارتۋ-تارالعى جوتكەلىپ تۇرعان. وسى زاڭناما بويىنشا زاكاريا تورەنىڭ قىتايدىڭ جاڭا رەسپۋبيليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە داۋىس بەرىپ سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقى جوق-تى، ويتكەنى داۋىس بەرۋشى دەپۋداتتار قىتايدىڭ زاڭدى تەرريتورياسىنان شىققان حالىق ۋاكىلدەرىنە (ياعني دەپۋتاتتارىنا) عانا تيەسىلى ىشكى ماسەلە ەدى. سول سەبەپتى زاكاريا تورەنىڭ “قازاق” گازەتىندە ء“ۇش اي بولدى، جەر-سۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جاتىرمىن” دەۋى انە سودان.

1912-جىلدان سوڭ ۇلتشىل قىتاي ۇكىمەتى تسين مەملەكەتىنە سىرتتاي باعىنىشتى تەرريتوريالاردى بىرتىندەپ قىتاي تەرريتورياسى دەپ تانىپ، كەيبىرىن زاڭداستىرىپ الا قويدى. سول پيعىلدان قالعان داقپىرىت بۇگىن دە قايتا ءورشىپ “قىتايلار جەتىسۋ، زايسان، بالقاشقا دەيىنگى جەردى بىزدىكى دەيدى ەكەن” دەيتىن ۇرەي تاراپ ءجۇر. ءبىز بۇنىڭ قايدان، قالاي شىققانىن تۇسىندىردىك، بۇعان ءبىر عانا جاۋاپ بار:

ءۇرىمجى-بوعداعا دەيىنگى جەردىڭ قازاق حاندىعىنىڭ زاڭدى تەرريتورياسى ەكەنىن اشىق ايتۋ. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا كىرگىزۋ;

تسين قۇجاتتارىنان بالقاشتان ءۇرىمجى-بوعداعا دەيىنگى تەرريتوريانىڭ قازاققا تيەسىلى ەكەنىن مويىندايتىن قاتتاما-قۇجاتتاردى الۋ. ولارعا جەكە جەكە ساراپتاۋ جاساپ بۇل تەرريتوريانىڭ تسين مەملەكەتىنە تەك سىرتتاي سالىق تولەپ تۇرعانىن راستايتىن دوكۋمەنتتەرمەن بەكىتۋ، سونىمەن قاتار كەيىن پاتشالىق رەسەيدىڭ ارالاسۋىمەن وسى تەرريتوريانىڭ بولىسكە ءتۇسىپ ءتارتىپ-ەرەجەنىڭ بۇزىلعانىن انىقتاپ الۋ;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

بۇل كارتا قىتايدىڭ مەكتەپ وقۋلىقتارىندا بار. ايۋ- رۋسسيانىڭ، بۇركىت- اعىلشىنداردىڭ قول سالعان سيمۆولى. سول كەزدە كارتاعا قاراپ “نەگە شىڭجاڭ تەرريتورياسى كىرمەگەن” دەۋشى ەدىم.

سوڭىندا ايتارىمىز، قازاقتا “توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ ءجۇرىپ قۇلاعىنان ايرىلىپتى” دەگەن عالامات ءسوز بار عوي، قىتاي ۇلتشىلدارى تسين قۇجاتتارىن بۇرمالاپ “بالقاش پەن زايسانعا دەيىنگى جەر بىزدىكى” دەپ جۇرگەندە “بوعدا مەن ۇرىمجىگە” دەيىنگى تەرريتورياسىنان زاڭدىق قۇجات جۇزىندە ايرىلىپ قالماسا بولعانى. سوندىقتان “ويباي قىتاي بالقاشقا دەيىنگى جەر بىزدىكى دەيدى ەكەن، سوعىس اشادى ەكەن، ايتەدى ەكەن، بۇيتەدى ەكەن” دەيتىن دالباسا قورقاقتىق پەن ۇرەيدەن اۋلاق بولىڭىزدار! ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق كاپيتال مەن ۇلتتىق بۋرجۋازيانى قالىپتاستىرىپ، بىلىكتى ەل بولۋدىڭ جولىنا تۇسىڭىزلەر.

ال، 1912- جىلدان 1951-جىلعا دەيىنگى ۇلتشىل قىتاي بيلىگىنەن كوممۋنيست قىتاي بيلىگىنە دەيىنگى ارالىقتا بۇل وڭىردەگى قازاق جەرى قىتايعا قايتىپ بولىسكە ءتۇستى دەيتىن تاريحتى كەيىن ايتايىق. ءسىز قىتاي كوممۋنيستتەرى 1954-جىلى قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق اۆتونومياسىنىڭ تەرريتورياسىن انىقتاۋدا (التاي، تارباعاتاي، ىلە جانە ءۇرىمجى) تسين مەملەكەتىنەن بەرگى قۇپيا قۇجاتتار ەس قاتقانىن بىلمەيتىن دە شىعارسىز بالكىم…

1912- جىلى موڭعوليا مەن تيبەت تاۋەلسىزدىگىن يعىلان ەتكەن كەزدە وسى زاڭناماعا سۇيەندى جانە 1944-45 جىلى موڭعول تاۋەلسىزدىگى مويىندالسا، تايۆان ۇكىمەتى 1960-جىلدارى تيبەت تاۋەلسىزلىگىن مويىندادى.

قازاق زيالىلارى وسى زاڭناماعا ساي 1912, 1919 جانە 1933-1934-1939 جىلدارى ۇلت ازاتتىق ەركىندىگىن سۇراعان.

Related Articles

  • توقاەۆ: “جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى”

    قوستاناي وبلىسى  جەر تۋرالى ويىن قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. – باسقا وبلىستارداعىداي مۇندا دا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار. بىراق، ۇكىمەتتىڭ كومەگىمەن بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. ال، جەر ماسەلەسىنە كەلەر بولساق، كىم جۇمىس ىستەيدى، جەر سوعان تيەسىلى. ەكىنشىدەن، جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. بۇل مەنىڭ پرەزيدەنت رەتىندە تۇبەگەيلى ۇستانىمىم، – دەدى مەملەكەت باسشىسى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە مەملەكەتتىك تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى.

  • مارعۇلان سەيسەمباەۆ: سايلاۋدى بايكوتتاۋ ارقىلى سىزدەر ەشتەڭە دالەلدەي المايسىزدار

      تانىمال بيزنەسمەن، ازاماتتىق بەلسەندى مارعۇلان سەيسەمباەۆ الدا كەلە جاتقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءوزىنىڭ «Instagram» پاراقشاسىندا تالداۋ جاسادى. كوپتەگەن ادامداردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جانە كوپتەگەن بوس ءسوز بەن وتىرىكتەن تازالاۋ ءۇشىن مەن مىنا سايلاۋ ناۋقانى جونىندە كىشىگىرىم تالداۋ جاسادىم. سونىمەن، بىزدە ءتورت جول بار: 1. داۋىستى توقاەۆقا بەرۋ. وندا سىزدەر بارلىعى قالىپتاسقان كۇيدە قالا بەرگەندى تاڭدايسىڭدار. ويتكەنى توقاەۆ ءوزىن ەلباسىنىڭ ساياساتىن جالعاستىرۋشى رەتىندە كورەدى. توقاەۆ پەن قوسانوۆتان باسقا ۇمىتكەرلەر ءجاي قىدىرىپ جۇرگەن جاندار، سوندىقتان ولاردى مۇلدەم قاراستىرمايمىن. 2. داۋىستى قوسانوۆقا بەرۋ. ول كىسى تۋرالى بيلىك پەن راديكالدى وپپوزيتسيا ءارتۇرلى ءسوز ايتۋدا. بىرەۋلەر ونى اقوردانىكى دەيدى، بىرەۋلەر وپپوزيتسيا دەيدى. ءسىزدىڭ بۇل جونىندە ءبىلۋ كەرەك نارسەڭىز، ول قوسانوۆتىڭ تۇلعاسى ەمەس،

  • ن.نازارباەۆ: “قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار جانە ول ەلدەگى باستى ادام”

    «قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار جانە سول باستى ادام. ءبىز بارلىعىمىز سوعان جۇمىس جاسايمىز». بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز ءسوزى. استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنتتىڭ بار ەكەنىن جانە قالعاندارى سوعان باعىناتىنىن ايتتى. «حالىق پەن كوشباسشى ءبىر بولعاندا عانا جەتىستىككە جەتۋگە بولادى. ال ازىرلەنگەن باعدارلامالار مەن يدەيالار حالىقتىڭ قولداۋىمەن عانا جۇزەگە اسادى. بالكىم ءبىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىمىز دۇرىس بولعان شىعار. مەن 5 جالپىحالىقتىڭ سايلاۋعا ءتۇستىم. ماعان ەلەكتورات 85 پايىزدان كەم داۋىس بەرگەن جوق.  كەلەسى ترانفورماتسيادا تىنىش، ساياسي سەنىمسىزدىكتەن ايىرىلماۋ كەرەك. مەنىڭشە، بۇل تىعىرىقتان شىعۋداعى دۇرىس شەشىم.  مەنىڭ مانداتىم ءالى اياقتالماعان ەدى. مەن ءالى دە جۇمىس جاساي بەرۋىمە بولاتىن ەدى. ءتىپتى، حالىق مەنى تاڭدايتىنىنا ءجۇز پايىز سەنىمدىلىكپەن،

  • ارتىق ماماندار دايىنداپ، ارتىق اقشا شاشۋ كىمگە كەرەك، مامين مىرزا!

      ونەركاسىپ سالاسىندا جاڭادان جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا دەپ كوپ ۇرانداتقانىمىزبەن ونىڭ ناقتى كولەمى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. ستاتيستيكا جونىندەگى كوميتەتتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا ەلىمىزدەگى اسا ءىرى جانە ورتاشا كاسىپورىنداردا بارلىعى 2 ملن. 416 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن دە ۇستىمىزدەگى جىلى ولار وسى ساننىڭ تەك 0,5 پايىزى كولەمىندە عانا ، ياعني 11 مىڭ جاڭا جۇمىسكەر ماماندار قابىلداي الادى. جالپى ەكونوميكامىزدا ءوسىم بار بولعانىمەن تەحنيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىس بارىنشا تومەن بولىپ شىقتى. 2014-2018 جىلدار ارالىعىندا ازىق-تۇلىك وندىرىسىندە – 1600, ءتۇستى مەتاللۋرگيادا – 700, اگروحيميادا – 800, تەمىرجول تەحنيكاسى وندىرىسىندە – 100 عانا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلعان. بۇل 5 جىلدىق مەرزىمگە تىم از. ول ول ما، مۇناي-گاز سالاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى ءتىپتى اشىلماعان. ال

  • 28 پانفيلوۆشىلار تۋرالى اڭىزدىڭ اقيقاتى

    Marat Baidildauly ءوزىمىز كىشكەنتايىمىزدان ەرلىگىن مەكتەپتە وقىپ وسكەن 28 پانفيلوۆشى تۋرالى انىقتالعان اقيقات بۇرىننان قالىپتاسقان ۇعىممەن مۇلدە ۇيلەسپەيدى. ول ويدان شىعارىلعان اڭىز عانا بولىپ شىقتى. ءىس جۇزىندە ول “كراسنوي زۆەزدا” گازەتىنىڭ ادەبي حاتشىسى يۋ.ا.كريۆيتسكيدىڭ قيالىنان تۋعان دۇنيە ەكەن. داقپىرت وسى ءجۋرناليستىڭ 1942 جىلى 22-قاڭتاردا «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىندە جاريالانعان «28 پانفيلوۆشىنىڭ وسيەتى» دەگەن ماتەريالىنان باستاۋ العان. 1942 جىلى ماۋسىم ايىندا باتىس مايدان كوماندوۆانيەسىنىڭ ۇسىنۋىمەن 1942 جىلى 21-شىلدەدە كريۆيتسكيدىڭ ماتەريالىندا اتى-جوندەرى اتالعان 28 جاۋىنگەردىڭ بارىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. كەيىن كوپ نارسەنىڭ بەتى اشىلا باستادى. العاشىندا تۇگەل جەر جاستاندى دەلىنىپ جۇرگەن 28 باتىردىڭ بەسەۋى: ۆاسيلەۆ يللاريون رومانوۆيچ، شەمياكين گريگوري مەلەنتەۆيچ، شادرين يۆان دەميدوۆيچ، دوبروبابين يۆان ەۆستافەۆيچ پەن كۋجەبەرگەنوۆ دانيل الەكساندروۆيچ تىرىلەردىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: