|  |  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.
ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا.
ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى.

ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ:

ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ وتىرعان;

تسين جينالعان سالىقتى الىپ تۇرۋ ءۇشىن جانە سالىق وتەۋشى حالىقتىڭ اماندىعىن قورعاۋ ءۇشىن قورعان، قامال سوققان; كەيىن ول جەرلەر قازاق حاندىعى جانە پاتشالىق رەسەيمەن ساۋدا-بيزنەس بارىس-كەلىستەرىن جانداندىرىپ الىپ شاھارلارعا اينالىپ ۇلگىردى.

ونداي بولسا “جەتىسۋ، زايسان مەنىكى” دەيتىن قىتايدىڭ الىپ-قاشپا ءسوزى قايدان شىققان دەۋىڭىز مۇمكىن. ول بىلاي:

ابىلاي حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلە-جەتىسۋدىڭ شىڭعىس اۋلەتىنەن تاراعان حان-سۇلتاندارى پەكيندەگى مانجۋر ورداسىمەن ساياسي قارىم-قاتىناستى ودان ارى جەدەلدەتكەن. تسين ورداسى شىڭعىس سويىنان كەلگەن حان-سۇلتاندارعا قاباعات قولداۋ ءبىلدىرىپ ”بۇل ءوڭىردىڭ شىڭعىستان قالعان سىزدەردىڭ (قازاقتاردىڭ) زاڭدى تەرريتوريالارڭىز ەكەنىن مويىندايمىز، بىزگە جىلىنا نەشە جۇزدەگەن ات-كولىك سالىق جىبەرىپ تارتۋ-تارالعى جولداپ تۇرساڭىزدار بولدى، ءبىز اسكەري قاراۋىل تىگىپ رۋسسيانىڭ مازالارىڭىزدى الۋىنان اماندىق جاقتان كەپىل بولامىز” دەپ قولحات بەرگەن.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

وسى قولحاتتان سوڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلەگە قونىس تەپكەن شىڭعىس سويلى حان-سۇلتاندارعا تاعى دا “سىزدەردىڭ حان اۋلەتتەرىڭىزگە تيەسىلى ناقتى اۋماقتارىڭىز بەن ءتۇتىن ساندارىڭىزدى (ياعني حالىق سانىن) تۇراقتاندىرىپ بىزگە جىبەرىپ بەرسەڭىزلەر، ءبىز سول ارقىلى سالىق ولشەمىن تۇراقتاندىرايىق” دەيدى. شىعىس سويلى قازاق حاندارى (ياعني كەرەي، نايمان، الباننىڭ حان-تورەلەرى) “التايدى زايسانمەن قۇلديلاتىپ، اياگوز بەن بالقاشتى بويلاپ جەتىسۋدىڭ جەتى دارياسىن كەسىپ ءوتىپ كۇن شىعىس بەتى ەرەنقابىرعا مەن بايتىك-قاپتىق، بوعدا ەتەگىنە دەيىنگى ۇلانعايىر دالانى سىزىپ چەرتوجداپ، ونداعى ءار حان-سۇلتانعا (كەرەي، نايمان، قىزاي، البان-سۋان، تب) قاراستى ءتۇتىن ساندارىن (حالىق سانىن) ەسەپتەپ تسينگە جوتكەپ بەرەدى. تسين بۇل تەرريتوريا مەن ءتۇتىن سانىن ەسەپتەپ الىناتىن سالىقتىڭ مولشەرىن نوبايلاپ ۋادە-ۋادە دەپ قۇجاتقا كىرگىزىپ قويادى. سول قۇجاتتاعى انىقتاماسى بويىنشا بۇل تەرريتوريا ياعني ءۇرىمجى-بوعدا، ەرەنقابىرعا-تيان شان بوكتەرى، التاي-تارباعاتايدىڭ تۇتاس جوڭكىلى، ىلەنى جارىپ اعىپ جاتقان جەتى ۇلكەن وزەننىڭ بالقاشقا قۇيار ساعاسى دەرلىك ۋاقىتشا تسينعا لاۋ-سالىق تولەپ تۇراتىن تىكە قاراستى ەمەس، بىراق سىرتتاي بالامالى ايماقتارعا اينالادى. كەيىن پاتشالىق رەسەي بۇل ىسكە ارالاسىپ وسى ءوڭىردىڭ جارتىسىن شاۋەشەك جانە پەتەربۋرگ كەلسىمدەرىمەن وزىنە سالىق-باجى تولەيتىن تەرريتوريا عىپ باسىپ الادى. ەكى ارادا قالعان قازاقتاردىڭ ءبىرازى ءبىرشاما ەركىن ءارى قىسىمى جوق تسين جاعىنا قاراي كوشەدى.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- دىلى تسين ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ ۋاقىتشا بيلىككە كەلگەن ۇلتشىل قىتايلار “تسين مەملەكەتىنىڭ بۇكىل تەرريتورياسىنا وسىدان سوڭ ءبىز جانە ءبىزدىڭ ۇكىمەت يەگەر (مۇراگەر) بولادى” دەپ تسين ۇكىمەتىنە باعىنباعان بىراق سالىق تولەپ تۇرعان قازاقتاردىڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلەدەگى تەرريتورياسىن جەتىسۋ، اياگوز، زايسانىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ كارتاسىنا “زاڭدى تەرريتوريامىز” دەپ كىرگىزە سالعان. وسى تۋراسىندا الاش زيالىلارى التاي مەن ىلە، شاۋەشەكتەگى قازاق حان-سۇلتاندارىمەن حات الىسىپ، كىسى جىبەرىپ تەز ارادا جەر-سۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋدى ورتاق اقىلداسقان. 1912-جىلى زاكاريا تورە پەكينگە بارعاندا قازاق جەرىنىڭ قىتايعا قاراستىلىعىن انىقتايتىن بىردە ءبىر زاڭدى قۇجات تاپپاعان ەكەن. تسين مەملەكەتى كەزىندە قازاقتار جاساعان ءوڭىر “سىرتقى بالاما تەرريتوريا” رەتىندە عانا زاڭداستىرىلىپ تەك سالىق تاپسىرىپ، تارتۋ-تارالعى جوتكەلىپ تۇرعان. وسى زاڭناما بويىنشا زاكاريا تورەنىڭ قىتايدىڭ جاڭا رەسپۋبيليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە داۋىس بەرىپ سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقى جوق-تى، ويتكەنى داۋىس بەرۋشى دەپۋداتتار قىتايدىڭ زاڭدى تەرريتورياسىنان شىققان حالىق ۋاكىلدەرىنە (ياعني دەپۋتاتتارىنا) عانا تيەسىلى ىشكى ماسەلە ەدى. سول سەبەپتى زاكاريا تورەنىڭ “قازاق” گازەتىندە ء“ۇش اي بولدى، جەر-سۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جاتىرمىن” دەۋى انە سودان.

1912-جىلدان سوڭ ۇلتشىل قىتاي ۇكىمەتى تسين مەملەكەتىنە سىرتتاي باعىنىشتى تەرريتوريالاردى بىرتىندەپ قىتاي تەرريتورياسى دەپ تانىپ، كەيبىرىن زاڭداستىرىپ الا قويدى. سول پيعىلدان قالعان داقپىرىت بۇگىن دە قايتا ءورشىپ “قىتايلار جەتىسۋ، زايسان، بالقاشقا دەيىنگى جەردى بىزدىكى دەيدى ەكەن” دەيتىن ۇرەي تاراپ ءجۇر. ءبىز بۇنىڭ قايدان، قالاي شىققانىن تۇسىندىردىك، بۇعان ءبىر عانا جاۋاپ بار:

ءۇرىمجى-بوعداعا دەيىنگى جەردىڭ قازاق حاندىعىنىڭ زاڭدى تەرريتورياسى ەكەنىن اشىق ايتۋ. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا كىرگىزۋ;

تسين قۇجاتتارىنان بالقاشتان ءۇرىمجى-بوعداعا دەيىنگى تەرريتوريانىڭ قازاققا تيەسىلى ەكەنىن مويىندايتىن قاتتاما-قۇجاتتاردى الۋ. ولارعا جەكە جەكە ساراپتاۋ جاساپ بۇل تەرريتوريانىڭ تسين مەملەكەتىنە تەك سىرتتاي سالىق تولەپ تۇرعانىن راستايتىن دوكۋمەنتتەرمەن بەكىتۋ، سونىمەن قاتار كەيىن پاتشالىق رەسەيدىڭ ارالاسۋىمەن وسى تەرريتوريانىڭ بولىسكە ءتۇسىپ ءتارتىپ-ەرەجەنىڭ بۇزىلعانىن انىقتاپ الۋ;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

بۇل كارتا قىتايدىڭ مەكتەپ وقۋلىقتارىندا بار. ايۋ- رۋسسيانىڭ، بۇركىت- اعىلشىنداردىڭ قول سالعان سيمۆولى. سول كەزدە كارتاعا قاراپ “نەگە شىڭجاڭ تەرريتورياسى كىرمەگەن” دەۋشى ەدىم.

سوڭىندا ايتارىمىز، قازاقتا “توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ ءجۇرىپ قۇلاعىنان ايرىلىپتى” دەگەن عالامات ءسوز بار عوي، قىتاي ۇلتشىلدارى تسين قۇجاتتارىن بۇرمالاپ “بالقاش پەن زايسانعا دەيىنگى جەر بىزدىكى” دەپ جۇرگەندە “بوعدا مەن ۇرىمجىگە” دەيىنگى تەرريتورياسىنان زاڭدىق قۇجات جۇزىندە ايرىلىپ قالماسا بولعانى. سوندىقتان “ويباي قىتاي بالقاشقا دەيىنگى جەر بىزدىكى دەيدى ەكەن، سوعىس اشادى ەكەن، ايتەدى ەكەن، بۇيتەدى ەكەن” دەيتىن دالباسا قورقاقتىق پەن ۇرەيدەن اۋلاق بولىڭىزدار! ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق كاپيتال مەن ۇلتتىق بۋرجۋازيانى قالىپتاستىرىپ، بىلىكتى ەل بولۋدىڭ جولىنا تۇسىڭىزلەر.

ال، 1912- جىلدان 1951-جىلعا دەيىنگى ۇلتشىل قىتاي بيلىگىنەن كوممۋنيست قىتاي بيلىگىنە دەيىنگى ارالىقتا بۇل وڭىردەگى قازاق جەرى قىتايعا قايتىپ بولىسكە ءتۇستى دەيتىن تاريحتى كەيىن ايتايىق. ءسىز قىتاي كوممۋنيستتەرى 1954-جىلى قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق اۆتونومياسىنىڭ تەرريتورياسىن انىقتاۋدا (التاي، تارباعاتاي، ىلە جانە ءۇرىمجى) تسين مەملەكەتىنەن بەرگى قۇپيا قۇجاتتار ەس قاتقانىن بىلمەيتىن دە شىعارسىز بالكىم…

1912- جىلى موڭعوليا مەن تيبەت تاۋەلسىزدىگىن يعىلان ەتكەن كەزدە وسى زاڭناماعا سۇيەندى جانە 1944-45 جىلى موڭعول تاۋەلسىزدىگى مويىندالسا، تايۆان ۇكىمەتى 1960-جىلدارى تيبەت تاۋەلسىزلىگىن مويىندادى.

قازاق زيالىلارى وسى زاڭناماعا ساي 1912, 1919 جانە 1933-1934-1939 جىلدارى ۇلت ازاتتىق ەركىندىگىن سۇراعان.

Related Articles

  • قىتايلار عۇندارعا 80 جىل باعىنعان

    عۇنداردىڭ اسكەري مەمىلەكەتىنىڭ قۇرىلۋىبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 215 جىلى عۇنداردىڭ كوشپەندى-اسكەري مەملەكەتى قۇرىلدى. ۇلىستىڭ قاعانى تۇمەن بولدى. تۇمەننىڭ باقتۇع( مودون) اتتى تاح مۇراگەرى بولدى، تۇمەن ونى تاح مۇراگەرلىگىنەن قاعىپ كورشىلەس نۇكۇز(月氏)دەرگە اماناتقا جىبەردى، ارتىنان ەكى ەل جاۋلاسقاندا نۇكۇز حانى مودوندى ولتىرمەك بولدى، مودون نۇكۇزدەردىڭ ءبىر جۇيىرىك اتىن قولعا تۇسىردىدە ۇستاتپاي عۇندارعا قاشىپ كەلدى. تۇمەن تاڭىرقۇت وعان تۇمەن(10000) جاساقتى باسقارتتى، مودون ىسقىرما جەبەنى جاساپ شىعىپ جاساقتارىنا: «مەن جەبەنى قالاي اتسام سەندەردە سولاي اتاسىڭدار اتپاعانداردىڭ باسى كەسىلەدى !» دەپ ءامىر ەتتى. ءبىر جولى ءوزىنىڭ سايگۇلىگىنە قاراتا وق اتتى، وزىمەن قوسىلا اتپاعانداردى سول مايداندا شاۋىپ ءولتىردى. تاعى ءبىر جولى ءتىپتى ءوز بايبىشەسىنە قاراتىپ وق اتتى، قوسىلا اتپاعانداردى تاعى دا ءولتىردى. تۇمەن تاڭىرقۇتپەن بىرگە اڭعا

  • كوكتۇرىكتەن تاراعان قازاق رۋلارى

    ەرزات كارىباي كوكتۇرىك قاعاناتى ۇلى عۇن قاعاناتىنان كەيىنگى كوشپەندى-اسكەري جۇرتتاردىڭ قۇرعان يمپەرياسى. 552-742 جىلدارعا دەيىن 190 جىلداي داۋرەن ءسۇردى، بيلەۋشى تايپا اشينا تايپاسى. تەريتورياسى شىعىستا جاپون تەڭىزىنەن باتىستا قارا تەڭىزگە دەيىن; سولتۇستىكتە سىبەريا ورماندارىنان يران، قىتايعا دەيىن سوزىلعان ون ميلليون شارشى كيلومەتر اۋماقتى الىپ جاتتى. تۇركى اسىلىندە اشينا باستاعان ونداعان تايپالار وداعىنىڭ اتى بولاتىن. تەگى عۇندار مەن ساقتاردىڭ بىرىنەن، ەڭ العاشىندا نيونۋان قاعاناتىنا قاراستى تەمىرشىلەر بولاتىن، 545 جىلى بۋمىن قاعان تەرگلەكتەر(اربالىلار نەمەسە قاڭعارلار) نيونۋاندارعا اتتانعان جاساقتارىن توسقاۋىلداپ تالقانىن شىعاردىدا 50 مىڭ وتباسى تەرگلەكتەردى باعىندىرىپ الدىدا 546 جىلى نيونۋان قاعانى اناعايدى ويسىراتا جەڭدى، اناعاي ءوزىن-ءوزى ءولتىردى. وسىلايشا كوكتۇرىك قاعاناتى قۇرىلدى. قاعانات التاي تاۋىندا شاڭىراق كوتەردى دە كەيىن كوشپەندىلەردىڭ قاسيەتتى جۇرتى بولعان

  • يمانيپەداگوگيكانىڭ قاجەتتىلىگى جانە العىشارتى

    پەداگوگيكا ءəربىر ادامنىڭ بۇكىل ءومىر بويى دامۋىنىڭ كەپىلى جəنە قۇرالى بولعان پەداگوگيكالىق پروتسەستىڭ ءمəنى مەن مازمۇنىن، زاڭدارى مەن زاڭدىلىقتارىن جəنە ونىڭ بۇگىنگى باعىت-باعدارى مەن بولاشاق وركەندەۋ جولىن زەرتتەۋشى عىلىم جۇيەسى. وسى نەگىزدە پەداگوگيكا ءتəلىم-تəربيە پروتسەسىنىڭ ۇيىمداسۋ تەورياسى مەن تەحنولوگياسىن، پەداگوگ ءىس-əرەكەتىن (پەداگوگيكالىق قىزمەتتى) جəنە وقۋشىلاردىڭ əرقيلى وقۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋدىڭ فورمالارى مەن əدىستەرىن ءəرى ولار اراسىنداعى وقۋ ىستەرى توڭىرەگىندە تۋىنداپ وتىراتىن قارىم-قاتىناس، ىقپالداستىق ستراتەگيالارى مەن تəسىلدەرىن ناقتىلاپ، اشىپ وتىرادى. ادام بيولوگيالىق تىرشىلىك يەسى رەتىندە دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ تۇلعا بولىپ جەتىلۋى ءۇشىن — تاربيەلەۋ قاجەت. ءدال وسى تاربيە ادامدى ىزگىلەندىرىپ، وعان قاجەت قاسيەت ساپالاردى قالىپتاستىرادى. قازىرگى قوعامدا تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى مەكەمەلەر تۇزىلگەن. بۇل ۇدەرىستى كاسىبي ءبىلىمدى ادامدار باسقارادى. تاربيە جونىندە

  • بويىڭا ويىڭ ساي بولعىر، ءداۋدىڭ اتى ءداۋ عوي قاشاندا 

    Batyrkhan Kurmanseit ارگەنتينانىڭ بۋەنوس-ايرەسىندا وتكەن “ۇلكەن جيىرمالىق” (G20) ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ناتيجەلەرىنە قاتىستى قابىلدانعان ورتاق مالىمدەمەدە بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ماڭىزدى الەمدىك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان اقش-تىڭ پروتەكتسيونيزم ساياساتى جايىندا ەشتەڭە ايتىلمادى. ونىڭ ورنىنا تاراپتار “ەڭ الدىمەن امەريكا” دەگەنىنەن قايتپاي وتىرعان پرەزيدەنت ترامپتىڭ تالابىمەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن رەفورمالاۋعا قاتىستى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. “بىرجاقتى ساياساتتى قولداۋعا ەمەس، كوپجاقتى ارىپتەستىك جۇيەسىن كۇشەيتۋگە كۇش سالۋ كەرەك” دەگەندى بۇگىنگە دەيىن قايتالاپ كەلگەن G20 ەلدەرى باسشىلارى وسى جولى ءوز پوزيتسيالارىن قورعاپ قالا المادى” دەپ جاتىر كوپ ەكسپەرتتەر. ءسامميتتىڭ جابىلۋ راسىمىنەن كەيىن وتكەن پرەسس-كونفەرەنتسيادا “ەركىن ساۋدا قاعيداسىن ساقتاپ، پروتەكتسيونيزم ساياساتىن جۇرگىزبەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنى تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەدە نەگە ەشتەڭە ايتىلمادى” دەگەن سۇراققا ۇيىمداستىرۋشى ەل ارگەنتينانىڭ پرەزيدەنتى ماۋريسيو ماكري

  • تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرلەرىنە مىڭ العىس!

    1986 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا الماتى قالاسىنداعى برەجنەۆ (قازىرگى رەسپۋبليكا) الاڭى بۇكىل الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ول كەزدە قازىرگىدەي ينتەرنەت، الەۋمەتتىك جەلىلەر جوق بولسا دا، جەرگىلىكتى جاستاردىڭ دەموكراتيالىق باس كوتەرۋى تۋرالى اقپارات دۇنيەجۇزىنە تاراپ ۇلگەرگەن ەدى. كومپارتيانىڭ د.قوناەۆتى قىزمەتىنەن تايدىرىپ، ونىڭ ورنىنا بۇعان دەيىن قازاقستان ءۇشىن بەيمالىم بولعان گ.كولبيندى تاعايىنداۋى نارازىلىق تۋعىزىپ، قالاداعى ورتالىق الاڭعا ون مىڭداعان جاستار جينالدى. قارسى كەلگەندى قان قاقساتىپ ۇيرەنگەن كەڭەس وكىمەتى بۇل جولى دا ەشكىمدى ايامادى. بەيبىت سيپاتتا باستالعان شەرۋ اقىر سوڭىندا كۇشپەن باسىلىپ، وعان قاتىسقانداردىڭ ءبىرازى قازا تاپتى، كوبى قۋعىنعا ۇشىرادى. وسى ءبىر تاريحي ءساتتى جاستاردىڭ جادىندا ماڭگى ساقتاۋ ءۇشىن، «ادىرنا» ۇلتتىق-ەتنوگرافيالىق بىرلەستىگى الماتى قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن شاھارداعى بىرقاتار مەكەمەلەردە ارنايى كەزدەسۋلەر

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: