|  |  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.
ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا.
ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى.

ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ:

ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ وتىرعان;

تسين جينالعان سالىقتى الىپ تۇرۋ ءۇشىن جانە سالىق وتەۋشى حالىقتىڭ اماندىعىن قورعاۋ ءۇشىن قورعان، قامال سوققان; كەيىن ول جەرلەر قازاق حاندىعى جانە پاتشالىق رەسەيمەن ساۋدا-بيزنەس بارىس-كەلىستەرىن جانداندىرىپ الىپ شاھارلارعا اينالىپ ۇلگىردى.

ونداي بولسا “جەتىسۋ، زايسان مەنىكى” دەيتىن قىتايدىڭ الىپ-قاشپا ءسوزى قايدان شىققان دەۋىڭىز مۇمكىن. ول بىلاي:

ابىلاي حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلە-جەتىسۋدىڭ شىڭعىس اۋلەتىنەن تاراعان حان-سۇلتاندارى پەكيندەگى مانجۋر ورداسىمەن ساياسي قارىم-قاتىناستى ودان ارى جەدەلدەتكەن. تسين ورداسى شىڭعىس سويىنان كەلگەن حان-سۇلتاندارعا قاباعات قولداۋ ءبىلدىرىپ ”بۇل ءوڭىردىڭ شىڭعىستان قالعان سىزدەردىڭ (قازاقتاردىڭ) زاڭدى تەرريتوريالارڭىز ەكەنىن مويىندايمىز، بىزگە جىلىنا نەشە جۇزدەگەن ات-كولىك سالىق جىبەرىپ تارتۋ-تارالعى جولداپ تۇرساڭىزدار بولدى، ءبىز اسكەري قاراۋىل تىگىپ رۋسسيانىڭ مازالارىڭىزدى الۋىنان اماندىق جاقتان كەپىل بولامىز” دەپ قولحات بەرگەن.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

وسى قولحاتتان سوڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلەگە قونىس تەپكەن شىڭعىس سويلى حان-سۇلتاندارعا تاعى دا “سىزدەردىڭ حان اۋلەتتەرىڭىزگە تيەسىلى ناقتى اۋماقتارىڭىز بەن ءتۇتىن ساندارىڭىزدى (ياعني حالىق سانىن) تۇراقتاندىرىپ بىزگە جىبەرىپ بەرسەڭىزلەر، ءبىز سول ارقىلى سالىق ولشەمىن تۇراقتاندىرايىق” دەيدى. شىعىس سويلى قازاق حاندارى (ياعني كەرەي، نايمان، الباننىڭ حان-تورەلەرى) “التايدى زايسانمەن قۇلديلاتىپ، اياگوز بەن بالقاشتى بويلاپ جەتىسۋدىڭ جەتى دارياسىن كەسىپ ءوتىپ كۇن شىعىس بەتى ەرەنقابىرعا مەن بايتىك-قاپتىق، بوعدا ەتەگىنە دەيىنگى ۇلانعايىر دالانى سىزىپ چەرتوجداپ، ونداعى ءار حان-سۇلتانعا (كەرەي، نايمان، قىزاي، البان-سۋان، تب) قاراستى ءتۇتىن ساندارىن (حالىق سانىن) ەسەپتەپ تسينگە جوتكەپ بەرەدى. تسين بۇل تەرريتوريا مەن ءتۇتىن سانىن ەسەپتەپ الىناتىن سالىقتىڭ مولشەرىن نوبايلاپ ۋادە-ۋادە دەپ قۇجاتقا كىرگىزىپ قويادى. سول قۇجاتتاعى انىقتاماسى بويىنشا بۇل تەرريتوريا ياعني ءۇرىمجى-بوعدا، ەرەنقابىرعا-تيان شان بوكتەرى، التاي-تارباعاتايدىڭ تۇتاس جوڭكىلى، ىلەنى جارىپ اعىپ جاتقان جەتى ۇلكەن وزەننىڭ بالقاشقا قۇيار ساعاسى دەرلىك ۋاقىتشا تسينعا لاۋ-سالىق تولەپ تۇراتىن تىكە قاراستى ەمەس، بىراق سىرتتاي بالامالى ايماقتارعا اينالادى. كەيىن پاتشالىق رەسەي بۇل ىسكە ارالاسىپ وسى ءوڭىردىڭ جارتىسىن شاۋەشەك جانە پەتەربۋرگ كەلسىمدەرىمەن وزىنە سالىق-باجى تولەيتىن تەرريتوريا عىپ باسىپ الادى. ەكى ارادا قالعان قازاقتاردىڭ ءبىرازى ءبىرشاما ەركىن ءارى قىسىمى جوق تسين جاعىنا قاراي كوشەدى.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- دىلى تسين ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ ۋاقىتشا بيلىككە كەلگەن ۇلتشىل قىتايلار “تسين مەملەكەتىنىڭ بۇكىل تەرريتورياسىنا وسىدان سوڭ ءبىز جانە ءبىزدىڭ ۇكىمەت يەگەر (مۇراگەر) بولادى” دەپ تسين ۇكىمەتىنە باعىنباعان بىراق سالىق تولەپ تۇرعان قازاقتاردىڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلەدەگى تەرريتورياسىن جەتىسۋ، اياگوز، زايسانىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ كارتاسىنا “زاڭدى تەرريتوريامىز” دەپ كىرگىزە سالعان. وسى تۋراسىندا الاش زيالىلارى التاي مەن ىلە، شاۋەشەكتەگى قازاق حان-سۇلتاندارىمەن حات الىسىپ، كىسى جىبەرىپ تەز ارادا جەر-سۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋدى ورتاق اقىلداسقان. 1912-جىلى زاكاريا تورە پەكينگە بارعاندا قازاق جەرىنىڭ قىتايعا قاراستىلىعىن انىقتايتىن بىردە ءبىر زاڭدى قۇجات تاپپاعان ەكەن. تسين مەملەكەتى كەزىندە قازاقتار جاساعان ءوڭىر “سىرتقى بالاما تەرريتوريا” رەتىندە عانا زاڭداستىرىلىپ تەك سالىق تاپسىرىپ، تارتۋ-تارالعى جوتكەلىپ تۇرعان. وسى زاڭناما بويىنشا زاكاريا تورەنىڭ قىتايدىڭ جاڭا رەسپۋبيليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە داۋىس بەرىپ سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقى جوق-تى، ويتكەنى داۋىس بەرۋشى دەپۋداتتار قىتايدىڭ زاڭدى تەرريتورياسىنان شىققان حالىق ۋاكىلدەرىنە (ياعني دەپۋتاتتارىنا) عانا تيەسىلى ىشكى ماسەلە ەدى. سول سەبەپتى زاكاريا تورەنىڭ “قازاق” گازەتىندە ء“ۇش اي بولدى، جەر-سۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جاتىرمىن” دەۋى انە سودان.

1912-جىلدان سوڭ ۇلتشىل قىتاي ۇكىمەتى تسين مەملەكەتىنە سىرتتاي باعىنىشتى تەرريتوريالاردى بىرتىندەپ قىتاي تەرريتورياسى دەپ تانىپ، كەيبىرىن زاڭداستىرىپ الا قويدى. سول پيعىلدان قالعان داقپىرىت بۇگىن دە قايتا ءورشىپ “قىتايلار جەتىسۋ، زايسان، بالقاشقا دەيىنگى جەردى بىزدىكى دەيدى ەكەن” دەيتىن ۇرەي تاراپ ءجۇر. ءبىز بۇنىڭ قايدان، قالاي شىققانىن تۇسىندىردىك، بۇعان ءبىر عانا جاۋاپ بار:

ءۇرىمجى-بوعداعا دەيىنگى جەردىڭ قازاق حاندىعىنىڭ زاڭدى تەرريتورياسى ەكەنىن اشىق ايتۋ. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا كىرگىزۋ;

تسين قۇجاتتارىنان بالقاشتان ءۇرىمجى-بوعداعا دەيىنگى تەرريتوريانىڭ قازاققا تيەسىلى ەكەنىن مويىندايتىن قاتتاما-قۇجاتتاردى الۋ. ولارعا جەكە جەكە ساراپتاۋ جاساپ بۇل تەرريتوريانىڭ تسين مەملەكەتىنە تەك سىرتتاي سالىق تولەپ تۇرعانىن راستايتىن دوكۋمەنتتەرمەن بەكىتۋ، سونىمەن قاتار كەيىن پاتشالىق رەسەيدىڭ ارالاسۋىمەن وسى تەرريتوريانىڭ بولىسكە ءتۇسىپ ءتارتىپ-ەرەجەنىڭ بۇزىلعانىن انىقتاپ الۋ;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

بۇل كارتا قىتايدىڭ مەكتەپ وقۋلىقتارىندا بار. ايۋ- رۋسسيانىڭ، بۇركىت- اعىلشىنداردىڭ قول سالعان سيمۆولى. سول كەزدە كارتاعا قاراپ “نەگە شىڭجاڭ تەرريتورياسى كىرمەگەن” دەۋشى ەدىم.

سوڭىندا ايتارىمىز، قازاقتا “توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ ءجۇرىپ قۇلاعىنان ايرىلىپتى” دەگەن عالامات ءسوز بار عوي، قىتاي ۇلتشىلدارى تسين قۇجاتتارىن بۇرمالاپ “بالقاش پەن زايسانعا دەيىنگى جەر بىزدىكى” دەپ جۇرگەندە “بوعدا مەن ۇرىمجىگە” دەيىنگى تەرريتورياسىنان زاڭدىق قۇجات جۇزىندە ايرىلىپ قالماسا بولعانى. سوندىقتان “ويباي قىتاي بالقاشقا دەيىنگى جەر بىزدىكى دەيدى ەكەن، سوعىس اشادى ەكەن، ايتەدى ەكەن، بۇيتەدى ەكەن” دەيتىن دالباسا قورقاقتىق پەن ۇرەيدەن اۋلاق بولىڭىزدار! ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق كاپيتال مەن ۇلتتىق بۋرجۋازيانى قالىپتاستىرىپ، بىلىكتى ەل بولۋدىڭ جولىنا تۇسىڭىزلەر.

ال، 1912- جىلدان 1951-جىلعا دەيىنگى ۇلتشىل قىتاي بيلىگىنەن كوممۋنيست قىتاي بيلىگىنە دەيىنگى ارالىقتا بۇل وڭىردەگى قازاق جەرى قىتايعا قايتىپ بولىسكە ءتۇستى دەيتىن تاريحتى كەيىن ايتايىق. ءسىز قىتاي كوممۋنيستتەرى 1954-جىلى قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق اۆتونومياسىنىڭ تەرريتورياسىن انىقتاۋدا (التاي، تارباعاتاي، ىلە جانە ءۇرىمجى) تسين مەملەكەتىنەن بەرگى قۇپيا قۇجاتتار ەس قاتقانىن بىلمەيتىن دە شىعارسىز بالكىم…

1912- جىلى موڭعوليا مەن تيبەت تاۋەلسىزدىگىن يعىلان ەتكەن كەزدە وسى زاڭناماعا سۇيەندى جانە 1944-45 جىلى موڭعول تاۋەلسىزدىگى مويىندالسا، تايۆان ۇكىمەتى 1960-جىلدارى تيبەت تاۋەلسىزلىگىن مويىندادى.

قازاق زيالىلارى وسى زاڭناماعا ساي 1912, 1919 جانە 1933-1934-1939 جىلدارى ۇلت ازاتتىق ەركىندىگىن سۇراعان.

Related Articles

  • “ساياسي ۇپاي جيناۋعا تىرىسىپ جاتىر”. ساراپشى توقاەۆتىڭ ەاەو جيىنىندا ايتقانى جايلى

    ايان قالمۇرات قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن ەاەو جيىنىنا قاتىسىپ وتىر. 19 مامىر 2020 جىل. مامىردىڭ 19-ىندا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا (ەاەو) مۇشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن جيىندا ۇيىمنىڭ الداعى بەس جىلعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىن قابىلداعان جوق. جيىن كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتەگيا جوباسىن «ەل ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنتىنىڭ دەربەستىگىن شەكتەيدى» دەپ، كەيبىر تۇسىن قايتا قاراۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتتى. تاۋەكەلدى باعالاۋ توبىنىڭ ديرەكتورى، ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنداعى توقاەۆ ءسوزىنىڭ استارى جايلى، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقىرى تاياعان ءداۋىرى، ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى ىشىندەگى قوردالانىپ قالعان قايشىلىقتار جايلى ايتتى.  ەاەو ىشىندەگى جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوبانىڭ ىشىندە “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ 2025

  • تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى

    تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى. تاڭىرشىلدىك ۇعىمىندا كوپ دىندەر قاتارلى جاراتۋشىنى بار دەپ ەسەپتەيدى، بىراق ول ادامدارعا ەلشى جىبەرمەيدى، كوكتەن كىتاپ تۇسىرمەيدى، جاراتىلىسقا ء(سىز بەن بىزگە) “سالەم” جولدامايدى — دەگەن نانىم-سەنىم بار. جاراتۋشى بارلىعىن جەرگە قالدىرعان، ءبارى اينالىپ تۇراتىن مەحانيزم. سوندىقتان جاقسىلىق جاساساڭ دا، جاماندىق جاساساڭ دا وزىڭە اينالىپ كەلەدى. سول سەبەپتى تاڭىرشىلدىك ۇعىمىنداعى ەڭ نەگىزگى عيبادات — شىن كوڭىلدەن جاقسىلىق جاساۋ، بارىڭدى ءبولىپ بەرۋ. ونى رەپرەسسيا جىلدارىندا قازاق دالاسىنا ايدالىپ كەلگەن وزگە ۇلتتار جاقسى بىلەدى. ال قازاق نەگە قىرعىنعا ۇشىرادى..؟ وعان يسلام جاۋاپ بەرە المايدى، وعان تاڭىرشىلدىك جاۋاپ بەرەدى: قازاق قاشان دا جاۋىنگەر حالىق بولعان، كەشە عۇندار قىتايلارعا قاۋىپ توندىرسە، بۇگىن سول قىتايلاردىڭ ۇرپاقتارى بىزگە قاۋىپ ءتوندىرىپ

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

  • انگليانىڭ جوڭعاريا قازاقتارىنا وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە تالپىنۋى

    قاشقارداعى انگليا كونسۋلى  انگليانىڭ قاشقارياداعى كونسۋل قىزمەتى 1881- جىلدان كەيىن باستاۋ الادى. انگليانىڭ تۇپكى ماقساتى تسين يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى مەن تۇركىستان (ورتالىق ازيا) دالاسىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ەدى. بىراق، بۇل تۇستا پاتشالىق رەسەيدىڭ دە ايماقتاعى ساياسي ىقپال كۇشىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى تۇركىستان ايماعىن ەندەي ءوتىپ ءۇندىستان ارقىلى تەلەگەي تەڭىز جولىنا شىعۋ ەدى. بىراق، تۇركىستان دالاسىنداعى تۇركى حاندىقتارى (قازاق، تب) بۇل ماقساتتى ءجۇز جىلداپ كەشىكتىرىپ جاتتى. رەسەي ەندى تۇركىستان دالاسىن قيىر شىعىستان اينالىپ ءوتىپ قاشقاريا ارقىلى ۇندىستانعا ۇلاسۋدى كوزدەدى. بىراق، ول تۇستا قاشقاريا مۇلدە جابىق الەم ەدى. دەيتۇرعانمەن دە جابىق الەمنىڭ تۇستىك قاپتالىنان انگليا يمپەرياسى دا كەلىپ ۇلگىردى. سوسىن نە كەرەك، بۇل ايماق رەسەن-انگليا يمپەرياسىنىڭ

  • ساردوبا، روگۋن، اەس. 

    الاپات اپات بولىپ، قالىڭ ەل سۋعا كەتىپ جاتقاندا بيلىك ويناپ جاتقاندار وزبەكستانعا نوتا جىبەرەمىز بە، جوق پا دەگەندى دە اقىلداسپاپتى. نوتامىزدى دايىنداپ قويدىق دەگەن ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا، شەكارادا سالىنىپ جاتقان سۋ قويماسى جونىندە قازاقستان “بىرنەشە رەت” سۇراسا دا وزبەكستان جوندەم جاۋاپ بەرمەپتى. ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتىپ جاتقان شەنەۋنىكتەر ءسىرا، ء“بىز سۇرادىق، مىندەتىمىزدەن قۇتىلدىق” دەپ جىلى جاۋىپ قويسا كەرەك. تابانداپ تۇرماعان، جەرىنە جەتكىزبەگەن. ايتپەسە، حالىقارالىق زاڭ نورماسىن بۇزدى دەپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ارىزدانار ەدى، الەمنەن بەيتاراپ ساراپشى شاقىرار ەدى. ىزدەدىم، ونداي جوق. ساردوبا سالىنسا، تىم بولماعاندا سىرداريا سۋالماي ما، كىشى ارالعا زار بولمايمىز با دەگەن دە ەسەپ-قيساپ جوق.  ساردوبانىڭ ماسەلەسى ەكى جەمقور جۇيەنىڭ اراسىندا جالعان اعايىنگەرشىلىكپەن، بالكىم، سەن ءىش، مەن ءىش

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: