|  |  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.
ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا.
ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى.

ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ:

ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ وتىرعان;

تسين جينالعان سالىقتى الىپ تۇرۋ ءۇشىن جانە سالىق وتەۋشى حالىقتىڭ اماندىعىن قورعاۋ ءۇشىن قورعان، قامال سوققان; كەيىن ول جەرلەر قازاق حاندىعى جانە پاتشالىق رەسەيمەن ساۋدا-بيزنەس بارىس-كەلىستەرىن جانداندىرىپ الىپ شاھارلارعا اينالىپ ۇلگىردى.

ونداي بولسا “جەتىسۋ، زايسان مەنىكى” دەيتىن قىتايدىڭ الىپ-قاشپا ءسوزى قايدان شىققان دەۋىڭىز مۇمكىن. ول بىلاي:

ابىلاي حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلە-جەتىسۋدىڭ شىڭعىس اۋلەتىنەن تاراعان حان-سۇلتاندارى پەكيندەگى مانجۋر ورداسىمەن ساياسي قارىم-قاتىناستى ودان ارى جەدەلدەتكەن. تسين ورداسى شىڭعىس سويىنان كەلگەن حان-سۇلتاندارعا قاباعات قولداۋ ءبىلدىرىپ ”بۇل ءوڭىردىڭ شىڭعىستان قالعان سىزدەردىڭ (قازاقتاردىڭ) زاڭدى تەرريتوريالارڭىز ەكەنىن مويىندايمىز، بىزگە جىلىنا نەشە جۇزدەگەن ات-كولىك سالىق جىبەرىپ تارتۋ-تارالعى جولداپ تۇرساڭىزدار بولدى، ءبىز اسكەري قاراۋىل تىگىپ رۋسسيانىڭ مازالارىڭىزدى الۋىنان اماندىق جاقتان كەپىل بولامىز” دەپ قولحات بەرگەن.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

وسى قولحاتتان سوڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلەگە قونىس تەپكەن شىڭعىس سويلى حان-سۇلتاندارعا تاعى دا “سىزدەردىڭ حان اۋلەتتەرىڭىزگە تيەسىلى ناقتى اۋماقتارىڭىز بەن ءتۇتىن ساندارىڭىزدى (ياعني حالىق سانىن) تۇراقتاندىرىپ بىزگە جىبەرىپ بەرسەڭىزلەر، ءبىز سول ارقىلى سالىق ولشەمىن تۇراقتاندىرايىق” دەيدى. شىعىس سويلى قازاق حاندارى (ياعني كەرەي، نايمان، الباننىڭ حان-تورەلەرى) “التايدى زايسانمەن قۇلديلاتىپ، اياگوز بەن بالقاشتى بويلاپ جەتىسۋدىڭ جەتى دارياسىن كەسىپ ءوتىپ كۇن شىعىس بەتى ەرەنقابىرعا مەن بايتىك-قاپتىق، بوعدا ەتەگىنە دەيىنگى ۇلانعايىر دالانى سىزىپ چەرتوجداپ، ونداعى ءار حان-سۇلتانعا (كەرەي، نايمان، قىزاي، البان-سۋان، تب) قاراستى ءتۇتىن ساندارىن (حالىق سانىن) ەسەپتەپ تسينگە جوتكەپ بەرەدى. تسين بۇل تەرريتوريا مەن ءتۇتىن سانىن ەسەپتەپ الىناتىن سالىقتىڭ مولشەرىن نوبايلاپ ۋادە-ۋادە دەپ قۇجاتقا كىرگىزىپ قويادى. سول قۇجاتتاعى انىقتاماسى بويىنشا بۇل تەرريتوريا ياعني ءۇرىمجى-بوعدا، ەرەنقابىرعا-تيان شان بوكتەرى، التاي-تارباعاتايدىڭ تۇتاس جوڭكىلى، ىلەنى جارىپ اعىپ جاتقان جەتى ۇلكەن وزەننىڭ بالقاشقا قۇيار ساعاسى دەرلىك ۋاقىتشا تسينعا لاۋ-سالىق تولەپ تۇراتىن تىكە قاراستى ەمەس، بىراق سىرتتاي بالامالى ايماقتارعا اينالادى. كەيىن پاتشالىق رەسەي بۇل ىسكە ارالاسىپ وسى ءوڭىردىڭ جارتىسىن شاۋەشەك جانە پەتەربۋرگ كەلسىمدەرىمەن وزىنە سالىق-باجى تولەيتىن تەرريتوريا عىپ باسىپ الادى. ەكى ارادا قالعان قازاقتاردىڭ ءبىرازى ءبىرشاما ەركىن ءارى قىسىمى جوق تسين جاعىنا قاراي كوشەدى.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- دىلى تسين ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ ۋاقىتشا بيلىككە كەلگەن ۇلتشىل قىتايلار “تسين مەملەكەتىنىڭ بۇكىل تەرريتورياسىنا وسىدان سوڭ ءبىز جانە ءبىزدىڭ ۇكىمەت يەگەر (مۇراگەر) بولادى” دەپ تسين ۇكىمەتىنە باعىنباعان بىراق سالىق تولەپ تۇرعان قازاقتاردىڭ التاي، تارباعاتاي مەن ىلەدەگى تەرريتورياسىن جەتىسۋ، اياگوز، زايسانىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ كارتاسىنا “زاڭدى تەرريتوريامىز” دەپ كىرگىزە سالعان. وسى تۋراسىندا الاش زيالىلارى التاي مەن ىلە، شاۋەشەكتەگى قازاق حان-سۇلتاندارىمەن حات الىسىپ، كىسى جىبەرىپ تەز ارادا جەر-سۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋدى ورتاق اقىلداسقان. 1912-جىلى زاكاريا تورە پەكينگە بارعاندا قازاق جەرىنىڭ قىتايعا قاراستىلىعىن انىقتايتىن بىردە ءبىر زاڭدى قۇجات تاپپاعان ەكەن. تسين مەملەكەتى كەزىندە قازاقتار جاساعان ءوڭىر “سىرتقى بالاما تەرريتوريا” رەتىندە عانا زاڭداستىرىلىپ تەك سالىق تاپسىرىپ، تارتۋ-تارالعى جوتكەلىپ تۇرعان. وسى زاڭناما بويىنشا زاكاريا تورەنىڭ قىتايدىڭ جاڭا رەسپۋبيليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە داۋىس بەرىپ سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقى جوق-تى، ويتكەنى داۋىس بەرۋشى دەپۋداتتار قىتايدىڭ زاڭدى تەرريتورياسىنان شىققان حالىق ۋاكىلدەرىنە (ياعني دەپۋتاتتارىنا) عانا تيەسىلى ىشكى ماسەلە ەدى. سول سەبەپتى زاكاريا تورەنىڭ “قازاق” گازەتىندە ء“ۇش اي بولدى، جەر-سۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جاتىرمىن” دەۋى انە سودان.

1912-جىلدان سوڭ ۇلتشىل قىتاي ۇكىمەتى تسين مەملەكەتىنە سىرتتاي باعىنىشتى تەرريتوريالاردى بىرتىندەپ قىتاي تەرريتورياسى دەپ تانىپ، كەيبىرىن زاڭداستىرىپ الا قويدى. سول پيعىلدان قالعان داقپىرىت بۇگىن دە قايتا ءورشىپ “قىتايلار جەتىسۋ، زايسان، بالقاشقا دەيىنگى جەردى بىزدىكى دەيدى ەكەن” دەيتىن ۇرەي تاراپ ءجۇر. ءبىز بۇنىڭ قايدان، قالاي شىققانىن تۇسىندىردىك، بۇعان ءبىر عانا جاۋاپ بار:

ءۇرىمجى-بوعداعا دەيىنگى جەردىڭ قازاق حاندىعىنىڭ زاڭدى تەرريتورياسى ەكەنىن اشىق ايتۋ. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا كىرگىزۋ;

تسين قۇجاتتارىنان بالقاشتان ءۇرىمجى-بوعداعا دەيىنگى تەرريتوريانىڭ قازاققا تيەسىلى ەكەنىن مويىندايتىن قاتتاما-قۇجاتتاردى الۋ. ولارعا جەكە جەكە ساراپتاۋ جاساپ بۇل تەرريتوريانىڭ تسين مەملەكەتىنە تەك سىرتتاي سالىق تولەپ تۇرعانىن راستايتىن دوكۋمەنتتەرمەن بەكىتۋ، سونىمەن قاتار كەيىن پاتشالىق رەسەيدىڭ ارالاسۋىمەن وسى تەرريتوريانىڭ بولىسكە ءتۇسىپ ءتارتىپ-ەرەجەنىڭ بۇزىلعانىن انىقتاپ الۋ;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

بۇل كارتا قىتايدىڭ مەكتەپ وقۋلىقتارىندا بار. ايۋ- رۋسسيانىڭ، بۇركىت- اعىلشىنداردىڭ قول سالعان سيمۆولى. سول كەزدە كارتاعا قاراپ “نەگە شىڭجاڭ تەرريتورياسى كىرمەگەن” دەۋشى ەدىم.

سوڭىندا ايتارىمىز، قازاقتا “توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ ءجۇرىپ قۇلاعىنان ايرىلىپتى” دەگەن عالامات ءسوز بار عوي، قىتاي ۇلتشىلدارى تسين قۇجاتتارىن بۇرمالاپ “بالقاش پەن زايسانعا دەيىنگى جەر بىزدىكى” دەپ جۇرگەندە “بوعدا مەن ۇرىمجىگە” دەيىنگى تەرريتورياسىنان زاڭدىق قۇجات جۇزىندە ايرىلىپ قالماسا بولعانى. سوندىقتان “ويباي قىتاي بالقاشقا دەيىنگى جەر بىزدىكى دەيدى ەكەن، سوعىس اشادى ەكەن، ايتەدى ەكەن، بۇيتەدى ەكەن” دەيتىن دالباسا قورقاقتىق پەن ۇرەيدەن اۋلاق بولىڭىزدار! ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق كاپيتال مەن ۇلتتىق بۋرجۋازيانى قالىپتاستىرىپ، بىلىكتى ەل بولۋدىڭ جولىنا تۇسىڭىزلەر.

ال، 1912- جىلدان 1951-جىلعا دەيىنگى ۇلتشىل قىتاي بيلىگىنەن كوممۋنيست قىتاي بيلىگىنە دەيىنگى ارالىقتا بۇل وڭىردەگى قازاق جەرى قىتايعا قايتىپ بولىسكە ءتۇستى دەيتىن تاريحتى كەيىن ايتايىق. ءسىز قىتاي كوممۋنيستتەرى 1954-جىلى قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق اۆتونومياسىنىڭ تەرريتورياسىن انىقتاۋدا (التاي، تارباعاتاي، ىلە جانە ءۇرىمجى) تسين مەملەكەتىنەن بەرگى قۇپيا قۇجاتتار ەس قاتقانىن بىلمەيتىن دە شىعارسىز بالكىم…

1912- جىلى موڭعوليا مەن تيبەت تاۋەلسىزدىگىن يعىلان ەتكەن كەزدە وسى زاڭناماعا سۇيەندى جانە 1944-45 جىلى موڭعول تاۋەلسىزدىگى مويىندالسا، تايۆان ۇكىمەتى 1960-جىلدارى تيبەت تاۋەلسىزلىگىن مويىندادى.

قازاق زيالىلارى وسى زاڭناماعا ساي 1912, 1919 جانە 1933-1934-1939 جىلدارى ۇلت ازاتتىق ەركىندىگىن سۇراعان.

Related Articles

  • «گيتلەر 45-ءشى جىلى ولمەپتى. ول 83 جاس جاساعان» – قۇپيا دەرەكتەر نە دەيدى؟  

    دەل پەرو ءار عاسىردىڭ بەلگىلى تۇلعالارى بولادى. ول ادام قانىن سۋشا اعىزعان جەندەت پە، الدە عاجايىپ دارىنىمەن الەمگە تانىلعان ونەر ادامى ما، ماسەلە وندا ەمەس. باستىسى، ارتىندا ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىزدىڭ قالعانىندا. سونىڭ ءبىرى ادولف گيتلەر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇپياسى اشىلماعان دۇنيە ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اشقان، «بۇكىل الەمدى تابانىما سالىپ تاپتاسام» دەپ ارمانداعان، قاندى قىرعىندا 50 ميلليونعا تارتا ادامنىڭ وپات بولۋىنا سەبەپشى بولعان ادولف گيتلەردىڭ مۇردەسى. 1945 جىلى كەڭەس اسكەرى نەمىس جەرىنىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ الىپ، باس قالا بەرليندى قورشاۋعا العان تۇستا، ماسقارا بولىپ قولعا تۇسپەس ءۇشىن گيتلەر ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە بەل-بۋعانى بەلگىلى. ايەلى ەۆا براۋنمەن قاتار سۇيىكتى ءيتىن قوسا ولتىرتكەن. ورىس اسكەرى ونىڭ جاسىرىنعان بۋنكەرىنىڭ ماڭىنان ورتەنگەن قوس مۇردەنى

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • “نازارباەۆ 2020 جىلى سايلاۋعا تۇسەدى دەپ ويلامايمىن”

    قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىبريتانيالىق ۆۆس تەلەارناسىنىڭ Hard Talk باعدارلاماسىنا سۇحبات بەرىپ، نازارباەۆتىڭ بيلىگى جانە ەلدەگى جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى ايتتى. سۇحبات 20 ماۋسىمدا ۆۆس News تەلەارناسىنا جانە BBC راديوسىنا شىقتى. “نازارباەۆتىڭ بيلىكتە ۇزاق وتىرۋى – تۇراقتىلىقتىڭ بەلگىسى. 2020 جىلعا دەيىن بيلىكتە بولادى. كەيىن سايلاۋعا تۇسەم دەسە وزىنە بايلانىستى” دەدى توقاەۆ سۇحباتىندا. وسى ساتتە حابار جۇرگىزۋشىسى ستيۆەن ساكۋر “ەگەر مەنىڭ ماتەماتيكالىق ەسەبىم دۇرىس بولسا، 2020 جىلى نازارباەۆ 80 جاسقا تولادى عوي؟” دەپ سۇرادى. بۇل سۇراققا توقاەۆ ء“يا، ءيا. مالايزيادا 92 جاسقا تولعان ماحاتحير موحاماد پرەمەر-مينيستر بولدى عوي. اشىعىن ايتقاندا، 2020 جىلى نازارباەۆ پرەزيدەنت سايلاۋىنا تۇسەدى دەپ ويلامايمىن. ول وتە اقىلدى ادام. مۇمكىن 2020 جىلعى سايلاۋ باسقا كانديداتتارمەن وتەر. سايلاۋعا

  • جۇرەگىڭىزدەن اينالدىم، يمانعالي اعا!

    قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى وكىلەتتى ەلشىسى، الاشتىڭ جۇرەكتى ۇلى يمانعالي نۇرعاليۇلى تاسماعامبەتوۆ رەسەيدە ءوتىپ جاتقان فۋتبول چەمپيوناتىنداعى رەسەي مەن ەگيپەت اراسىنداعى كەزدەسۋدە قاي ەلگە جانكۇيەر بولاتىنىن ايتتى، – دەپ حابارلايدى اباي-اقپارات.  يمەكەڭ – ءوزى ەلشى بولىپ جۇرگەن ءھام الەمدىك دودانى دۇركىرەتىپ وتكىزىپ جاتقان رەسەيگە جانكۇيەر بولمايدى. سەنسەڭىز دە، سەنبەسەڭىز دە يمەكەڭ – ەگيپەتتىڭ ۇلتتىق فۋتبول قۇراماسىنىڭ فاناتى. قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ “فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىندا كىمنىڭ جانكۇيەرى بولاسىز؟” دەگەن سۇراققا جارىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە قۇرمەتپەن قاراي وتىرىپ، ەگيپەتتىكتەردىڭ جانكۇيەرى بولاتىنىن، ويتكەنى بۇل چەمپياناتتاعى ەگيپەت قاندىق تۇرعىدان، تاريحى مەن رۋحى ءھام ءدىنى جاعىنان بىزگە جاقىن ەل ەكەنىن ايتىپ، مىسىر حاليفاتتىعىن ۇزاق جىل ۋىسىندا ۇستاپ گۇلدەندىرىپ، “جۇرەكتەردىڭ ءامىرشىسى” اتانعان سۇلتان بەيبارىستىڭ ءبىزدىڭ بابامىز ەكەنىن ەسكە

  • اقىش بىزگە ۇلگى ەمەس…

    اقىش بىزگە ۇلگى ەمەس، وندا قارۋ-جاراق ساتاتىن 65,000 دۇكەن بار، وسىسىن دا ۇلگى الۋىمىز كەرەك پە؟!؟ اقىش ستاندارد ەمەس، ول ءوزىنىڭ پارادوكستارى مەن الەۋمەتتىك اپاتتارىن وزىنە ساقتاپ قالسىن. حالقىنىڭ 10%-ساۋاتسىز، بۇل 30 ملن ادام دەگەن ءسوز. اقىش تۇرمەلەرىندە 3 ملن قىلمىسكەر جاتىر، بۇل الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش، فەدەرالدى بيۋدجەتتەن جىلىنا 80 ملرد دوللار وسى تۇرمەلەردى ۇستاۋعا جۇمسالادى ەكەن. جىلىنا 17,000 اقىش ازاماتى بەيتانىس ادامداردىڭ اتقان وعىنان ءولىپ جاتىر. 70 ملن اقىش ازاماتى əلەۋمەتتىك ارناۋلى جəردەماقىمەن ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ جاتىر. 24 ملن ادام ناركومان! اقىشتىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسى الەم بويىنشا 37-ءشى ورىندا، ايتا بەرسەك كوپ نارسە بار. ال وسىنداي ەلدە وتىرىك شىركەۋ مەن جالعان ءدىننىڭ كوپ بولۋى ەش تاڭعالارلىق نارسە

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: