|  |  |  | 

Suretter söyleydi Tarih Qazaq handığına 550 jıl

HAN KENENİÑ QARUI

Beken Kayratuly

Facebook paraqşasınan alındı49855745_1204842686338282_8920680832234946560_o

ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen.
Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl «Astana ğasırları» Astana., 2010., 149 bet).
Mıltıqtıñ negizi nwsqası Resey Federaciyası Ombı oblısınıñ ortalığı Ombı qalasında ornalasqan tarihi-ölketanu muzeyinde saqtaulı. Osındağı mälimette: «Mıltıq HVİİİ ğasırdıñ ayağı, HİH ğasırdıñ basında Orta Aziya wstalarınıñ qolınan şıqqan. Jalpı wzındığı – 1670 mm, wñğısınıñ wzındığı – 1320 mm, dümi ağaştan jasalğan» delinipti. Mıltıqtı atalmış muzeyge Dala ölkesiniñ general-gubernotorı G.A.Kolpakovskiy 1882 jılı tapsırğan eken.
Osı orayda, «Bwl qaru Kolpakovskiydiñ qolına qalay tüsken?» deytin zañdı swraq tuındauı sözsiz. Bwğan jauap retinde aytarmımız: «Qazaq ädebieti» gazetiniñ 1991 jılğı 3 mamır küngi sanında jazuşı Talaptan Ahmetjanovtıñ audarmasımen «Kenesarınıñ qazası» attı kölemdi maqala jariyalanıptı. Naqtıraq aytqanda, halıq ağartu isiniñ ardageri Äueshan Qanafin deytin wstaz 1991 jılı fotoğa tüsirilgen köne jazbanı akademik Manaş Qozıbaevqa äkelip beredi. Jazba orıs tilinde. Avtorı K.Stepnyak degen adam. «Stepnyak» degenimiz alaş arısı Älihan Bökeyhanovtıñ («Qır balası») psevdonimi.
Gazette jariyalanğan maqaladan üzindi keltirsek: «Şu özeni Toqmaq mañında birneşe salağa bölinip ağatın edi. Sonı paydalanıp qırğızdar özendi bwrıp jiberdi. Kenesarınıñ äskeri qiın jağdayğa tap boldı. Üş kün susız qalğan hannıñ sarbazdarı qinalıp otırğanda, Orman manaptıñ qırğızdarğa qalıñ qolmen kömekke kele jatqanı turalı habar jetti. Kene han küşi basım qırğızben şayqasudı qolay körmey barlıq jasaulı düniesin tastap, Şudı boylap, Almalığa qaray şeginip ketti. Mıñdağan mal, mıñnan astam bilteli mıltıq, köp kilem, jibek şatır, osılarmen birge Kenesarınıñ özi wstağan mıltığı da olja bolıp Orman manaptıñ qolına ötedi. Qolına tüsken hannıñ qaruın Orman manap Jantay Qarabekovke sıylaydı. Mıltıqtı Qarabekovter äuleti Pişpek bekinisin orıstar jaulap alğanğa deyin saqtağan. Odan keyin Jantaydıñ wlı Mollamırza mıltıqtı otarlauşı general Kolpakovskiyge sıyğa tartqan. Soñınan bwl mıltıq Bükilreseylik Nijegorod körmesiniñ bas general-gubernator bölimine ötkizilip, aqırı Ombıdan biraq şıqqan» depti.
Al mına elorda törinde muzeyde twrğan qaru osı Ombıdağı mıltıqtıñ aynatpay köşirgen tüp nwsqası. Qarudıñ sipatı osındağı maqalada aytılğan barlıq ölşemge däl kelip twr. Onıñ sırtında qarudıñ ortaaziyalıq wstalar qolınan şıqqanın ayğaqtaytın belgi – wzın üñğınıñ qır arqası köne parsı stilindegi sändik örnekpen bädizdelgen. Ağaş düminiñ iıqtier tübiri tört jağınan temir örnekpen biteulenip, şürippebasardıñ joğarı twsı güldengen altı bwrıştı süyekpen kömkerilgen. Qarudıñ ağaş diñine qobı tartıp jımdastırğan wzın wñğısı mıltıq atılğanda bosap ketpes üşin tört jerden mıqtı qwrsau salınıptı. Sonday-aq mıltıqtıñ ot alatın şaqpaq twsınıñ qos büyiri berik metallmen qaptalıp, bes jerden şegelenip, bekitilipti. Han qaruınıñ biz añdağan sipatı osı.

Related Articles

  • Pan-Qazaqizm qozğalısı

    Bwl qwjattıq materiyal “Şeteldegi bölşekteuşi küşterdiñ şığıs türkistan jäne wlı qazaq memleketin qwru jolındağı atqarğan qızmetteri” degen atpen dayındalğan eken. Şaması 90- jıldarı jarıq körgen işki sayasi materiyal. Sol sebepti resmi kitaphana, dükenderden tabu tım qiın. Neşe jüz bettik işki qwjattı ıjdağatpen oqu barısında Qıtay, Moñğoliya jäne sovettik Qazaqstanda bir-birimen qanattas otırğan qazaqtar turalı jäne 80- jıldıñ soñı, 90- jıldıñ basında payda bolğan wlttıq qayta örleu, es jiyu kezeñin büge-şigesine deyin zerttep, saraptap otırğanın bayqadım. Derekti qwjat Şıñjañ ölkesinde işki materiyal esebinde jarıq körgen. Tili wyğırşa jäne tüzuşi mamandar da tağı solar. Neşe jüz bettik derekti materiyalda “qazaq mäselesi” üşin arnayı jeke tarau arnağan. Olar jeke-jeke mınaday (sügirettegi): 1. sügiret:

  • ÜSTİRT MAUGLIİ JÄNE TAĞDIRI

    1957 jılı tikwşaqpen şıqqan bir top geologtar Üstirt jazığında (Türkimenstan men Qaraqalpaqstannıñ şekarasındağı Sarıqamıs köliniñ janında) qasqır atumen aynalısqan. Geologtar qasqırlardı izinen quıp kele jatıp olardıñ arasında şamamen bes jasar qalıspay jügirgen balanı körip tañ qaladı. Bala qasqırlarmen birge aspannan töngen jaudan qaşuğa tırısıp keledi. Olar barlıq qasqırlardı atıp, balanı qwtqarudı wyğaradı. Tikwşaqtı jerge qondırıp balanı wstauğa ärekettenedi. Alayda bwl oylağanday oñayğa soqpadı. Bala qasqırdıñ böltirigi qwsap adamdarğa qaray tistenip aybat körsetken. Degenmen geologtar onı qolğa tüsirip , därigerdiñ qarauına tapsıradı. Balanıñ qasqır üyirine qalay tüskenin jäne ata-anası kim ekeni beymälim. Auruhanada oğan oligofreniya diagnozı qoyılıp, Taşauzdağı psihiatriyalıq auruhanağa ornalastırılğan. Onıñ ömirinde adam qatarına qosıludıñ qiın jäne qayğılı kezeñi bastaladı.

  • Sovet kezinde quğındalıp, Nazarbaev twsında dissidentke aynalğan Kärişal Asanov

    Qazis TOĞIZBAEV Dissident Kärişal Asanovtıñ 2006 jılı aqpanda qastandıqpen öltirilgen Altınbek Särsenbaywlınıñ tuğan künine arnalğan eske alu şarasında twrğan säti. Almatı, 12 qırküyek 2006 jıl.  Nwrswltan Nazarbaevtı ömir boyı sınağan dissident Kärişal Asanov osıdan bes jıl bwrın ömirden ozdı. SSSR kezinde bilikti sınağanı üşin qudalanğan Asanov postsovettik Qazaqstanda «prezidenttiñ abıroyı men bedeline nwqsan keltirdi» degen ayıppen eki ret jauapqa tartıltı. Kärişal Asanov 2015 jılı 26 naurızda Almatıda dünieden ötti. Qaytıs bolarınan birneşe kün bwrın, naurızdıñ 10-ına Asanov demokratiyanı damıtuğa qosqan ülesi üşin Qazaqstan oppoziciyalıq wyımdarınıñ «Erkindik» sıylığın aldı. Kärişal Asanov Nwrswltan Nazarbaevtı köp jıl aşıq sınadı. Jaqındarı men dostarı Asanovtıñ sayasi jüyege qarsı sıni közqarası özgermegenin aytadı. Kärişal Asanov —

  • Nwralı batır Esirkepwlı (1714 – 1787)

    Qazaqtıñ wlı ğalımı Ş.Ş.Uälihanov Abılayhanğa arnalğan öz eñbeginde XVIII ğasırdıñ qazaq tarihı üşin asa bir auır kezeñ bolğandığın aşıp aytadı. Qazaqtı qan jılatqan «Aqtaban şwbırındı» jıldardıñ halıq esinen köterile qoymağının da tilge tiek etedi, söyte otırıp jalpı  tarihi däuir jöninde «Abılay däuiri qazaqtardıñ erligi men seriliginiñ ğasırı boldı» dep jazıp qaldırğan. «Qazaqtardıñ erligi men seriliginiñ ğasırı bolğan» dep sipattalğan Abılayhan däuirinde jasağan batırlardıñ biri -  Abaq kereydiñ jastaban atasınan taraytın Nwralı Esirkepwlı edi. Batırdıñ soñğı wrpaqtarı men artında qalğan halqı batır atanıñ erligi men eñbegin jırğa qosqan kezde: Jorıqtar jolın bastağan, Er Qosay batır Nwralı. Tarihqa izin tastağan, Jäntekeywlı Şaqabay. Şaqırğan qalıñ baqaday, Özimmen birge tel ösken. Beknazar, Qosay ataday,

  • Kommunistik kämpeskige deyin qıtay qazaqtarınıñ burjuaziyalıq önerkäsiptenu belsendi körinis taptı.

    Bwl sügiret 1946-jılı Nan' Kin (南京) qalasındağı bir toqıma fabrikasında tüsirilgen. Sügirettegi kisi Ürimji ualayatınıñ äkimi Qaduan Mamırbekqızı jäne ölkelik koaliciya ükimettiñ törağa orınbasarı Aqmetjan Qasmi. Kommunistik kämpeskige deyin (1951-1958′ge deyin) qıtay qazaqtarınıñ burjuaziyalıq sipattağı önerkäsiptenu qabileti birşama belsendi körinis taptı. Qazaq SSR-da sociyaistik josparlı şaruaşılıq erte jürgizilgendikten (1922-25) kapitalistik sipattağı narıqqa tikeley öte almadı. Tipti soraqısı elde taptıq küres orın alıp ketti, iri burjuaz küşter tübegeyli kämpeskige wşıradı, mal düniesi taran-tarajığa tap boldı. Al, qıtayda kommunistik josparlı şaruaşılıq formatı 1951′den soñ bastaldı. Sol sebepti 1912-1951 arasında qıtay qazaqtarı kapitalistik sipattağı narıqtıñ dämin birşama tatıp ülgirdi.  1912- jılğı qıtay revolyuciyasınan soñ elde kapitalistik narıq ülgisi jappay ornay bastadı. Osı jıldıñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: