|  |  |  | 

Suretter söyleydi Tarih Qazaq handığına 550 jıl

HAN KENENİÑ QARUI

Beken Kayratuly

Facebook paraqşasınan alındı49855745_1204842686338282_8920680832234946560_o

ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen.
Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl «Astana ğasırları» Astana., 2010., 149 bet).
Mıltıqtıñ negizi nwsqası Resey Federaciyası Ombı oblısınıñ ortalığı Ombı qalasında ornalasqan tarihi-ölketanu muzeyinde saqtaulı. Osındağı mälimette: «Mıltıq HVİİİ ğasırdıñ ayağı, HİH ğasırdıñ basında Orta Aziya wstalarınıñ qolınan şıqqan. Jalpı wzındığı – 1670 mm, wñğısınıñ wzındığı – 1320 mm, dümi ağaştan jasalğan» delinipti. Mıltıqtı atalmış muzeyge Dala ölkesiniñ general-gubernotorı G.A.Kolpakovskiy 1882 jılı tapsırğan eken.
Osı orayda, «Bwl qaru Kolpakovskiydiñ qolına qalay tüsken?» deytin zañdı swraq tuındauı sözsiz. Bwğan jauap retinde aytarmımız: «Qazaq ädebieti» gazetiniñ 1991 jılğı 3 mamır küngi sanında jazuşı Talaptan Ahmetjanovtıñ audarmasımen «Kenesarınıñ qazası» attı kölemdi maqala jariyalanıptı. Naqtıraq aytqanda, halıq ağartu isiniñ ardageri Äueshan Qanafin deytin wstaz 1991 jılı fotoğa tüsirilgen köne jazbanı akademik Manaş Qozıbaevqa äkelip beredi. Jazba orıs tilinde. Avtorı K.Stepnyak degen adam. «Stepnyak» degenimiz alaş arısı Älihan Bökeyhanovtıñ («Qır balası») psevdonimi.
Gazette jariyalanğan maqaladan üzindi keltirsek: «Şu özeni Toqmaq mañında birneşe salağa bölinip ağatın edi. Sonı paydalanıp qırğızdar özendi bwrıp jiberdi. Kenesarınıñ äskeri qiın jağdayğa tap boldı. Üş kün susız qalğan hannıñ sarbazdarı qinalıp otırğanda, Orman manaptıñ qırğızdarğa qalıñ qolmen kömekke kele jatqanı turalı habar jetti. Kene han küşi basım qırğızben şayqasudı qolay körmey barlıq jasaulı düniesin tastap, Şudı boylap, Almalığa qaray şeginip ketti. Mıñdağan mal, mıñnan astam bilteli mıltıq, köp kilem, jibek şatır, osılarmen birge Kenesarınıñ özi wstağan mıltığı da olja bolıp Orman manaptıñ qolına ötedi. Qolına tüsken hannıñ qaruın Orman manap Jantay Qarabekovke sıylaydı. Mıltıqtı Qarabekovter äuleti Pişpek bekinisin orıstar jaulap alğanğa deyin saqtağan. Odan keyin Jantaydıñ wlı Mollamırza mıltıqtı otarlauşı general Kolpakovskiyge sıyğa tartqan. Soñınan bwl mıltıq Bükilreseylik Nijegorod körmesiniñ bas general-gubernator bölimine ötkizilip, aqırı Ombıdan biraq şıqqan» depti.
Al mına elorda törinde muzeyde twrğan qaru osı Ombıdağı mıltıqtıñ aynatpay köşirgen tüp nwsqası. Qarudıñ sipatı osındağı maqalada aytılğan barlıq ölşemge däl kelip twr. Onıñ sırtında qarudıñ ortaaziyalıq wstalar qolınan şıqqanın ayğaqtaytın belgi – wzın üñğınıñ qır arqası köne parsı stilindegi sändik örnekpen bädizdelgen. Ağaş düminiñ iıqtier tübiri tört jağınan temir örnekpen biteulenip, şürippebasardıñ joğarı twsı güldengen altı bwrıştı süyekpen kömkerilgen. Qarudıñ ağaş diñine qobı tartıp jımdastırğan wzın wñğısı mıltıq atılğanda bosap ketpes üşin tört jerden mıqtı qwrsau salınıptı. Sonday-aq mıltıqtıñ ot alatın şaqpaq twsınıñ qos büyiri berik metallmen qaptalıp, bes jerden şegelenip, bekitilipti. Han qaruınıñ biz añdağan sipatı osı.

Related Articles

  • Şıñğıs han jäne onıñ zamanı Mwhtar Mağauin ekinşi kitap wyısqan ülıs

    birinşi bölim büliñğir i t a r a u tauarihtıñ bäsi alqissa, qyat bartan-bahadwrdıñ wlı esugei onan özenin boylap, qws salıp jür eken. kenet, atan tüye jegilgen, nayqala jıljıp, jaqındap qalğan qarağwt küymeni közi şaladı. attı qosşısı bar. bwl – jäuinger merkit taypasınıñ jetekşi äuletinen şıqqan eke-çiledu bolatın. qalıñ qoñırattıñ olqwnwt ruınan qız alıp kele jatqan. jaña tüsken kelinşeginiñ esimi – ögelin edi. iende kezdesken ekeu dala räsimimen sälemdesti me, jön swrastı ma – belgisiz. anığı – esugeidiñ közi qalbağay astı, kün times köleñkede otırğan ögelinge tüsedi. jas qız, şındığında beti jaña aşılğan kelinşek ğäjäyip swlu eken. örkeude jigittiñ jüregi şım etip, öne boyın özgeşe sezim qwrsağanı kümänsiz. birden-aq, «mwnday

  • Qwdiretti Kerey handığı

      Kerey handığı – qazaq halqınıñ tarihında erekşe orın alatın orta ğasırlıq feodaldıq memleket Handıq territoriyası ejelgi ğwndar men kök türikteriniñ ataqonısı Ortalıq Moñğoliyada boldı. Şığısta tatarlar taypalıq odağı men qamağ moñğoldarmen, batısta Nayman handığımen, oñtüstikte Tañğıt memleketimen, soltüstiginde merkittermen şektesip jattı. Handıq qwramındağı ru- taypalar keyin kele qazaq halqınıñ bir böligin qwradı, olar Orta jüzdiñ kerey taypası, arğınnıñ tobıqtı ruı, Wlı jüzdiñ alban taypası, kişi jüzdiñ kereyt taypası osı handıqtağı ru taypalar boldı. Kereylerdiñ arğı tegi Kerey taypalıq odağınıñ şığu tegi köbinde sänbeylerge barıp tireledi, köne sänbey molalarındağı süyekterge jasalğan zertteulerde mwnı rastaydı. Degenmen osı taypalıq odaqqa ğwnnıñ sarqınşaqtarımen deñleñderdiñde qatısı bar ekenin ayta ketu kerek. Ejelge mekeni Bayqal

  • SMAĞWL SÄDUAQASWLI – BELGİLİ MEMLEKET JÄNE KÖRNEKTİ QOĞAM QAYRATKERİ

    Smağwl Säduaqaswlı süyeginiñ Astanağa jetkizilui. 2011 jılı Astanağa körnekti qoğam jäne memleket qayratkeri, belgili ağartuşı, Qazaq avtonomiyası ağartu salasınıñ ministri, qazaqtıñ wltjandı azamatı, ötken ğasırdıñ otızınşı jıldarında Mäskeude jwmbaq jağdayda qaytıs bolğan Smağwl Säduaqaswlınıñ süyegi Qazaqstanğa jetkizildi. Astana äuejayı Alaş qayratkerleriniñ bügingi wrpaqtarımen tolığıp, elge kelgen Smağwl Säduaqaswlınıñ süyegin bütindey Qazaq jwrtı bolıp qarsı alğan bolatın. Bärimizge mälim bolğanday onıñ denesi örtelip, süyegi kişigirim sauıtqa salınıp, Mäskeudegi Don ziratınıñ aumağına qoyılğan eken. Şağın ğana patriottar tobınıñ küşimen onıñ süyegi elge jetkiziledi. Ol soñğı jıldarda Otanına «qayta oralğan» alaş qayratkerleriniñ alğaşqısı boldı. Onıñ äkesi tört jıldan keyin dañqtı wldıñ äkesi bolğanı üşin ğana quğın-sürginge wşırağan. Tiri qalğan tuğan-tuıstarı «halıq jauınıñ tuısı»

  • Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

    1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız. 1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi

  • Swrağan Rahmetwlı. Qazaq Ordası jäne Oyrattar

    (1456-1697 jj) Bügingi kün tärtibinde twratın mäselelerdiñ eñ märtebelisi – wlt mäselesi. Dünie älemniñ bir ülken müyisinde qazaq degen bir şoğır etnos qalıptastı. Özindik mädenieti men  mentaliteti bar, özine tağdırdan berilgen qasieti bar osı qazaqtar. Wlı şejireşi Mwhtar Mağauin bwnı «…ejelgi türik jwrtınıñ qıpşaq tektes ruların biriktirgen wlı memleket…» dedi. Küre tamırı – oñ qanatta Aq Orda, sol qanatta Kök Orda dep äspettelgen wlt öz kezeñinde etnikalıq twtastıqtı tu etip özine özi egelik etti. Wlttı eşkim qoldan jasamaydı. Bölşek emes, özine layıq twtastıqtı qoldana bilgen wlt sol kieli öñirdegi irgeli şañıraqtı aynala qorşağan Qazaq Ordasınıñ qwrılımı edi. Büginderi sol tarihtıñ jaña jalğası täuelsiz el bolıp besigin tüzedi. Dälirek aytsaq tört

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: