|  |  |  | 

Suretter söyleydi Tarih Qazaq handığına 550 jıl

HAN KENENİÑ QARUI

Beken Kayratuly

Facebook paraqşasınan alındı49855745_1204842686338282_8920680832234946560_o

ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen.
Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl «Astana ğasırları» Astana., 2010., 149 bet).
Mıltıqtıñ negizi nwsqası Resey Federaciyası Ombı oblısınıñ ortalığı Ombı qalasında ornalasqan tarihi-ölketanu muzeyinde saqtaulı. Osındağı mälimette: «Mıltıq HVİİİ ğasırdıñ ayağı, HİH ğasırdıñ basında Orta Aziya wstalarınıñ qolınan şıqqan. Jalpı wzındığı – 1670 mm, wñğısınıñ wzındığı – 1320 mm, dümi ağaştan jasalğan» delinipti. Mıltıqtı atalmış muzeyge Dala ölkesiniñ general-gubernotorı G.A.Kolpakovskiy 1882 jılı tapsırğan eken.
Osı orayda, «Bwl qaru Kolpakovskiydiñ qolına qalay tüsken?» deytin zañdı swraq tuındauı sözsiz. Bwğan jauap retinde aytarmımız: «Qazaq ädebieti» gazetiniñ 1991 jılğı 3 mamır küngi sanında jazuşı Talaptan Ahmetjanovtıñ audarmasımen «Kenesarınıñ qazası» attı kölemdi maqala jariyalanıptı. Naqtıraq aytqanda, halıq ağartu isiniñ ardageri Äueshan Qanafin deytin wstaz 1991 jılı fotoğa tüsirilgen köne jazbanı akademik Manaş Qozıbaevqa äkelip beredi. Jazba orıs tilinde. Avtorı K.Stepnyak degen adam. «Stepnyak» degenimiz alaş arısı Älihan Bökeyhanovtıñ («Qır balası») psevdonimi.
Gazette jariyalanğan maqaladan üzindi keltirsek: «Şu özeni Toqmaq mañında birneşe salağa bölinip ağatın edi. Sonı paydalanıp qırğızdar özendi bwrıp jiberdi. Kenesarınıñ äskeri qiın jağdayğa tap boldı. Üş kün susız qalğan hannıñ sarbazdarı qinalıp otırğanda, Orman manaptıñ qırğızdarğa qalıñ qolmen kömekke kele jatqanı turalı habar jetti. Kene han küşi basım qırğızben şayqasudı qolay körmey barlıq jasaulı düniesin tastap, Şudı boylap, Almalığa qaray şeginip ketti. Mıñdağan mal, mıñnan astam bilteli mıltıq, köp kilem, jibek şatır, osılarmen birge Kenesarınıñ özi wstağan mıltığı da olja bolıp Orman manaptıñ qolına ötedi. Qolına tüsken hannıñ qaruın Orman manap Jantay Qarabekovke sıylaydı. Mıltıqtı Qarabekovter äuleti Pişpek bekinisin orıstar jaulap alğanğa deyin saqtağan. Odan keyin Jantaydıñ wlı Mollamırza mıltıqtı otarlauşı general Kolpakovskiyge sıyğa tartqan. Soñınan bwl mıltıq Bükilreseylik Nijegorod körmesiniñ bas general-gubernator bölimine ötkizilip, aqırı Ombıdan biraq şıqqan» depti.
Al mına elorda törinde muzeyde twrğan qaru osı Ombıdağı mıltıqtıñ aynatpay köşirgen tüp nwsqası. Qarudıñ sipatı osındağı maqalada aytılğan barlıq ölşemge däl kelip twr. Onıñ sırtında qarudıñ ortaaziyalıq wstalar qolınan şıqqanın ayğaqtaytın belgi – wzın üñğınıñ qır arqası köne parsı stilindegi sändik örnekpen bädizdelgen. Ağaş düminiñ iıqtier tübiri tört jağınan temir örnekpen biteulenip, şürippebasardıñ joğarı twsı güldengen altı bwrıştı süyekpen kömkerilgen. Qarudıñ ağaş diñine qobı tartıp jımdastırğan wzın wñğısı mıltıq atılğanda bosap ketpes üşin tört jerden mıqtı qwrsau salınıptı. Sonday-aq mıltıqtıñ ot alatın şaqpaq twsınıñ qos büyiri berik metallmen qaptalıp, bes jerden şegelenip, bekitilipti. Han qaruınıñ biz añdağan sipatı osı.

Related Articles

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

  • Kerey memleketiniñ bileuşisi Toğrıl hannıñ Şıñğıs handı tarih sahnasına köterui turalı tarihi mağlwmattar

    Toğrıl zan Şıñğıs hannıñ äkesi Esugeymen anda bolğan Kerey memleketiniñ wlı bileuşisi. Marqwz Bwyrıq hannıñ bes wlınıñ biri. Şamamen 1130 -1203 jıldar aralığında ömir sürgen. Handıq bilik qwrğan jıldarı 1168 – 1203 j.j. Toğrıl han bilik qwrğan jıldarı Kerey memleketi wlı Monğol üstirtindegi sayın dalada özindiñ sayasi bağıt bağdar wstanğan jäne Euraziya qwrlığına atı jayılğan irgeli elge aynaldı. Orta ğvsırlardağı tarihşılarınıñ jazba derekteri boyınşa sol kezde Kerey memleketiniñ halıq sanı oğan bağınıştı rular men taypalardı qosqanda toğız jüz mıñğa deyin jetken. Endi bir tarihi qwjattarda eki jüz mıñ jan bolğan dep jazıladı. Olar aqıldı handarınıñ arqasında altın şatır tiktirip, altın keseden su işkeni jayında tamsana jazdı. Sol zamanda öte quattı

  • Bağılan bi.

    Altın Orda handığındağı memleket qayratkerleriniñ biri. Ol Tobıl özeni boyın mekendepti. Obağan özeniniñ Tobılğa qwyar jerinde Bağılan to- ğayı, Bağılan talı, Bağılan qara suı, Bağılan köli, Bağılan tomarı, Bağı- lan qıstauı, Bağılan şoğı, Bağılan özegi degen jer — su attarı bor. Bağılan bahadür qartayıp, öz esimimen atalatın toğaydı mekendeytin öz aulında auırıp qaytıs bolıptı. Onıñ süyegi Tobıl özeniniñ jarqabağına jerlengen. Bağılan bidiñ Bopay esimdi äyelinen Arhat, Farhat, Sarımwrat attı wldarı düniege keledi. Farhat batırdıñ Gülandam esimdi äyelinen Ta- naş, Abbas, Manas tuadı. Osı küngi Qostanay oblısınıñ Meñdiqara, Wzın- köl audandarın, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ jäne Qazaqstannıñ basqa da jerlerin mekendeytin Aşamaylı Kereyler osı Tanaştıñ wrpaqtarı. Tanaş Altın Orda handığınıñ körnekti adamdarınıñ

  • Sibir handığı nemese kerey Toğırwl hannıñ wrpağı Taybwğa äuletteri bilik qwrğan memlekettiñ qilı tağdırı men tarihi arenadan joğaluı

    Tarlan tarihtıñ bizge beymälim twstarı köp, aqiqatı aşılmağan jäne äli künge deyin qwpiya paraqtarınan özindik orın alğan Taybwğa äuletteriniñ orta ğasırlarda bilik qwrğan jwrtı Sibir ölkesi nemese Sibir jwrtı ekendigi barşamızğa ayan. Kerey Toğrıl hannıñ Ükiden (keybir şejire añızdarda Wyqı deydi, al qıtay derekterinde Toğrıl hannıñ bir wlınıñ esimi Oyhu) tuğan nemeresi Taybwğa bwl aymaqta on üşinşi ğasırdıñ birinşi jartısında inisi Tayşıqpen birge Kerey handığınan qalğan bir qauım eldi soñına ertip öz aldına jeke handıq qwrıp jer kölemi orasan zor aumaqqa biligin jürgizdi. Şıñğıs han imperiyasınıñ wlan-ğayır Euraziya keñistiginde bilik qwrğan däuirinde osı imperiyağa täueldi jeke öz aldına memlekettik qwrılımı bar el bolğan Taybwğa dinastiyası nemese Taybwğa jwrtınıñ tarih sahnasına

  • MÖDE JÄNE WLI DALA

      Janımhan Oşan R.B. Süyleymenov atındağı Şığıstanu institutınıñ Jetekşi ğılımi qızmetkeri, t.ğ.k. MÖDE, Maodun', Modun şan'yuy (b. z. b. 234? – b.z.b. 174 jj.) – Wlı ğwn imperiyasınıñ negizin qalauşı, jäne b. z. b. 209 – b. z. b. 174 jıldarı imperiyağa bilik jürgizgen äygili şan'yuy. ÖMİRBAYANI Otandıq tarih ğılımında «Ğwn» degen atpen [1. 25-436 bb] köpşilik qauımğa äygili bolğan köne etnos turalı eñ köne derekti Qıtay tarihşısı Sıma Cyan' öziniñ äygili şığarması bolğan «Şiczi» (Tarihi jazbalar) attı eñbekte birinşi ret Syunnu (匈奴) degen eki ieroglifpen jazıp qaldırğan. Qazirgi qıtay tilinde «Xiōngnú» dep oqılatın osı eki ierogliftiñ köne däuirdegi qıtay tilindegi oqıluı turalı ɕjʊŋ.nǔ *, qʰoŋ.nˤa, t.b. dep oqıladı degen pikirler

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: