|  |  |  | 

Suretter söyleydi Tarih Qazaq handığına 550 jıl

HAN KENENİÑ QARUI

Beken Kayratuly

Facebook paraqşasınan alındı49855745_1204842686338282_8920680832234946560_o

ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen.
Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl «Astana ğasırları» Astana., 2010., 149 bet).
Mıltıqtıñ negizi nwsqası Resey Federaciyası Ombı oblısınıñ ortalığı Ombı qalasında ornalasqan tarihi-ölketanu muzeyinde saqtaulı. Osındağı mälimette: «Mıltıq HVİİİ ğasırdıñ ayağı, HİH ğasırdıñ basında Orta Aziya wstalarınıñ qolınan şıqqan. Jalpı wzındığı – 1670 mm, wñğısınıñ wzındığı – 1320 mm, dümi ağaştan jasalğan» delinipti. Mıltıqtı atalmış muzeyge Dala ölkesiniñ general-gubernotorı G.A.Kolpakovskiy 1882 jılı tapsırğan eken.
Osı orayda, «Bwl qaru Kolpakovskiydiñ qolına qalay tüsken?» deytin zañdı swraq tuındauı sözsiz. Bwğan jauap retinde aytarmımız: «Qazaq ädebieti» gazetiniñ 1991 jılğı 3 mamır küngi sanında jazuşı Talaptan Ahmetjanovtıñ audarmasımen «Kenesarınıñ qazası» attı kölemdi maqala jariyalanıptı. Naqtıraq aytqanda, halıq ağartu isiniñ ardageri Äueshan Qanafin deytin wstaz 1991 jılı fotoğa tüsirilgen köne jazbanı akademik Manaş Qozıbaevqa äkelip beredi. Jazba orıs tilinde. Avtorı K.Stepnyak degen adam. «Stepnyak» degenimiz alaş arısı Älihan Bökeyhanovtıñ («Qır balası») psevdonimi.
Gazette jariyalanğan maqaladan üzindi keltirsek: «Şu özeni Toqmaq mañında birneşe salağa bölinip ağatın edi. Sonı paydalanıp qırğızdar özendi bwrıp jiberdi. Kenesarınıñ äskeri qiın jağdayğa tap boldı. Üş kün susız qalğan hannıñ sarbazdarı qinalıp otırğanda, Orman manaptıñ qırğızdarğa qalıñ qolmen kömekke kele jatqanı turalı habar jetti. Kene han küşi basım qırğızben şayqasudı qolay körmey barlıq jasaulı düniesin tastap, Şudı boylap, Almalığa qaray şeginip ketti. Mıñdağan mal, mıñnan astam bilteli mıltıq, köp kilem, jibek şatır, osılarmen birge Kenesarınıñ özi wstağan mıltığı da olja bolıp Orman manaptıñ qolına ötedi. Qolına tüsken hannıñ qaruın Orman manap Jantay Qarabekovke sıylaydı. Mıltıqtı Qarabekovter äuleti Pişpek bekinisin orıstar jaulap alğanğa deyin saqtağan. Odan keyin Jantaydıñ wlı Mollamırza mıltıqtı otarlauşı general Kolpakovskiyge sıyğa tartqan. Soñınan bwl mıltıq Bükilreseylik Nijegorod körmesiniñ bas general-gubernator bölimine ötkizilip, aqırı Ombıdan biraq şıqqan» depti.
Al mına elorda törinde muzeyde twrğan qaru osı Ombıdağı mıltıqtıñ aynatpay köşirgen tüp nwsqası. Qarudıñ sipatı osındağı maqalada aytılğan barlıq ölşemge däl kelip twr. Onıñ sırtında qarudıñ ortaaziyalıq wstalar qolınan şıqqanın ayğaqtaytın belgi – wzın üñğınıñ qır arqası köne parsı stilindegi sändik örnekpen bädizdelgen. Ağaş düminiñ iıqtier tübiri tört jağınan temir örnekpen biteulenip, şürippebasardıñ joğarı twsı güldengen altı bwrıştı süyekpen kömkerilgen. Qarudıñ ağaş diñine qobı tartıp jımdastırğan wzın wñğısı mıltıq atılğanda bosap ketpes üşin tört jerden mıqtı qwrsau salınıptı. Sonday-aq mıltıqtıñ ot alatın şaqpaq twsınıñ qos büyiri berik metallmen qaptalıp, bes jerden şegelenip, bekitilipti. Han qaruınıñ biz añdağan sipatı osı.

Related Articles

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın. Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet. Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet. Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis. Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

  • Şarqi Türkistan Respubilikasınıñ tarqauı turalı

    1944- jıldıñ qaraşa ayında Qwlja qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan respubilikası 1946- jılğa kelgende ükimettiñ resmi türde tarağanın jäne bwdan bılay Şıñjañ ölkesimen birikken koaliciyalı ükimet qwrmaq nietin bildire otırıp, uaqıtşa ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistanda” arnayı maqala jariyalağan-dı. Nebäri bir jarım jıl ömir sürgen Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimeti, 1946- şı jılğa kelgende resmi toqtadı. 1944- jıldıñ qaraşa ayında uaqıtşa ükimet jariya etilgen soñ, ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistan” dep ataldı. Gazet wyğır, qazaq, orıs, moñğol jäne qıtay tilinde jarıq kördi. Gazettiñ qazaqşa böliminde Bwqara TIŞQANBAEV, Qwrmanalı OSPANWLI basşılıq etti jäne gazettiñ redakciya qwramında Äuesqan NARINBAYWLI, Rahmetolla ÄPŞEWLI, Qwrmanbay TOLIBAYWLI, Äbdibek, Aladiyar, Asanbay, Sırayıl, Qali qatarlı kisiler redaktor, audarmaşı,

  • Angliyanıñ Joñğariya qazaqtarına ozıq soğıs qaruların beruge talpınuı

    Qaşqardağı Angliya konsulı  Angliyanıñ Qaşqariyadağı konsul' qızmeti 1881- jıldan keyin bastau aladı. Angliyanıñ tüpki maqsatı Cin imperiyasınıñ soltüstik-batıs aymağı men Türkistan (ortalıq aziya) dalasına öz ıqpalın jürgizu edi. Biraq, bwl twsta patşalıq reseydiñ de aymaqtağı sayasi ıqpal küşin eskermeu mümkin emes edi. Patşalıq reseydiñ äu bastağı maqsatı Türkistan aymağın endey ötip Ündistan arqılı telegey teñiz jolına şığu edi. Biraq, Türkistan dalasındağı Türki handıqtarı (Qazaq, tb) bwl maqsattı jüz jıldap keşiktirip jattı. Resey endi Türkistan dalasın qiır şığıstan aynalıp ötip Qaşqariya arqılı Ündistanğa wlasudı közdedi. Biraq, ol twsta Qaşqariya mülde jabıq älem edi. Deytwrğanmen de jabıq älemniñ tüstik qaptalınan Angliya imperiyası da kelip ülgirdi. Sosın ne kerek, bwl aymaq Resen-Angliya imperiyasınıñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: