|  |  |  |  | 

Руханият Тарих Тұлғалар Қазақ шежіресі

ТОРАҢҒЫЛЫ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕМІЗ?

 

ТОРАҢҒЫЛЫ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕМІЗ?

Сыр бойы – тұнған шежіре, таусылмас тарих. Өткен өмірді бүгінмен бүгіп қалуға болмайды. Бабалардың соқтықпалы-соқпақты ұлы жолы ғасырлар қойнауынан ұласып келе жатқаны ақиқат. Ал, қазіргі өмір ертеңге жалғасатындықтан, өткенді таразыға тарту – басты міндет.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жариялау арқылы рухани мұраларымызды түгендеп, ұрпаққа ұлтжандылықтың ұрығын себудің үлгісін көрсетті. Жер атауларының тарихын зерттеу өз өлкеміздің өткен тарихына үңіле отырып, ұрпақ санасында сабақтастық салтын қалыптастыруды көздейді.

Қайсыбір елдің, жердің немесе елді мекеннің аталу тарихы болатыны сөзсіз. Сондай-ақ «Тораңғылы – Бала әулие» аталуының өзіндік шығу төркіні бар. Әйтсе де  тарихшылар, шежірешілер де «Тораңғылы – Бала әулие» дәл осылай болған деп әлі күнге дейін тап басып айта алмайды.                                     Себебі: «Тораңғылы – Бала әулие» атауы ерте заманнан бері аталып келе жатыр. Сондықтан нақты тарихи деректер, айғақ болар архивтік құжаттар жоқ. Дегенмен ел аузында жүрген бірнеше жорамалдарды тілге тиек етуге болады.

Тораңғы – тал атауы. Терек туысына жататын ағаш. Шөлді жерлерде, ескі өзен арнасында, өзен аңғарында, құмды сортаң тақырларда өседі. Тораңғы – Қазақстанның шөлді аймағында өсетін нағыз жалғыз, өте сирек кездесетін тал. Таралу аймағы жылдан-жылға азайып бара жатқандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Қызылорда облысы, Қазалы ауданының жері де тарихи орындарға өте бай. Оған дәлел ретінде Қазалы ауданының Бекарыстан би ауылына жақын жерде орналасқан Тораңғылы әулие тал жерін айта аламыз.Тораңғылы әулие тал Бекарыстан би ауылынан 6-7 шақырым жерде орналасқан. Тораңғылының алып жатқан аумағы екі жарым гектардай болады. Тораңғылы жері күншығыс жақ жерінде Нұрбай шүңгілімен, күнбатыс жақ бетінде Қотанкөлмен шектеледі. Ал, оңтүстік аймағы кең көлемді оңтүстік аймақпен шектесіп жатыр. Тораңғы – кез келген жерге шыға бермейтін, киелі жерлерге ғана шығатын ағаш.

Кие – бұл әр қазақтың өміріндегі салт-дәстүр, әдет-ғұрпымен қатар байланысқан, бүгінгі тұрмыстық өмірімізде қатар келе жатқан ұғым. Кие деген табиғатта ағаш, тас, тау, төбе, су, жан-жануарда болатын нәрсе. Киелі орын – ол нақты географиялық объект. Ол көшпелілер үшін жайылымды жер, тау, төбе, өзен, т.б. нәрсе болуы мүмкін болғандықтан белгілі бір тайпаның, ұлыстың немесе бір рулы елдің аруақтары мәңгілік жай тапқан орын болуы мүмкін. Сондай киелі жердің бірі Тораңғылы. Көне көз қариялардан қалған әңгіме бойынша: «Бұл жердің киелілігі, ертеректе жау шапқыншылығы кезінде тыныш отырған ауылға шапқыншылық жасап, ауылдағы үлкен қария, ақсақалдарды, ақ жаулықты аналар мен әжелерді, бойжеткен қыздарды аяусыз өлтіріп, бесікте жатқан періште сәбилерді бесігімен суға лақтырады. Суға аққан 40 бесік Қотанкөлдің сағасына келіп тіреледі. Сол аққан 40 бесіктің ағашынан осы жерге Тораңғы ағашы өседі, – деген сөз қалған.

Қазақ елінің табиғаты туралы талай еңбек жазған ғалым Рысбай Сәтімбеков: «Қазақ халқы тораңғы ағашын ежелден-ақ «шөл даланың падишасы» деп ерекше қастерлеген, оны отын ретінде отқа жағуға рұқсат етпейді, тіпті оны кесуге және тораңғы тоғайына мал жаюға болмайды деп есептейді. Өйткені тораңғы ағашының сұр-қоңырқай қабығына пышақ тисе, сыртына қызғылт түсті сөл бөлінеді. Сондықтан да, тораңғының қанға ұқсас сөлін оның қанды көз жасы деп, оны кескен адамды тораңғының киесі ұрады деген сөздермен тыйым салған. Шөл даланың көркі болып саналатын тораңғыны бабаларымыз көзінің қарашығындай қорғауды үнемі ұрпақтарына өсиет етіп қалдыруының танымдық та, тәрбиелік мәні зор» – деп, бағасын берген.

Байбақты Қарабалаев «Сағыныш – сағым жылдар» атты өзінің кітабында: «Талай балалықпен бұталарын сындырғанда біртүрлі қызғылт түсті қан тәріздес су шығатын еді. Содан кейін тиіспейтін едік. Бірақ ағашы үлкен аумақты алып жатады. Көлеңкесі қандай салқын. Самал жел есіп тұрады. Шаршап келіп отырғаныңда бірден серігіп жүре бересің. Табиғаттың адамзатқа берген неткен рахат сыйы»  – деп еске алып, оның қасиеті туралы тоқталып өтеді.

Адамның, елдің, жердің аттары мен атаулары жай әншейін қойыла бермейді. Олардың әрқайсысының белгілі бір себебі, мағынасы бар. Адамдар өздері өмір сүрген жерлердің ерекшеліктерін жақсы білді. Соған байланысты оларға әр түрлі ат қойды. Олардың әрқайсысының өзіндік мәні мен сырлары бар. Ол жерлерді зерттей отырып, қандай ерекшеліктері бар екенін біле аламыз. Осындай ерекше қасиетті жердің бірі – Тораңғылы екенін айтқымыз келеді.

 

Болат САЙЛАН, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің профессоры, т.ғ.д.

Ұлдана ТҰРҒАНБАЙ, 1 курс студенті

 

Related Articles

  • ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

    Орта ғасырдағы қазақ тарихынан ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ҰЛЫ ЕСКЕРТКІШІ 1.Әмір Темір 1397-99- жылдары Яссауи мовзелейін салдырған. 2 Әлемде теңдесІ жоҚ, салмағы екі тонналық ТАЙҚАЗАНДЫ (Өнер туындысы) ҚҰЙДЫРҒАН. 3 . Ұлытаудың Алтын шоқы деген төбесінде үлкен қара тасқа араб және шағатай тілінде жазу жазып қалдырған. (Бұл тас қазір Эрмитажда тұр) Әмір Темір1370- жылы Мауреннахр билігіне келді. Айналдырған он жылдың ішінде Әмір Темір Ауғанстанды, батыс Үндістанды , батыс Қытайды, Парсы елін, Араб елдерін , Қап тауы елдерін бағындырып, Осман империясының падишағы Баязитті жеңген. Ә,ТЕМІРГЕ аз уақыттың ішінде жиырма алты мемлекет бағынышты болған. 1380-жылдары Алтын Орда әлсіреген кезде Алтын Орда тағына Ә.Темір Тоқтамысты отырғызған. Тоқтамыс Маңғыстаудағы Орыс хан өлтірген Түй

  • Қарамолада кімдер жерленген?

    Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толып, елімізде кеңінен аталып өткені белгілі. Ұлы ақынның мерейтойын лайықты атап өту үшін Шығыс Қазақстан облысының Жарма ауданында да ауқымды іс-шаралар жоспарланып, іске асты. Солардың бірі ақын төбе би болып сайланып, «Қарамола ережесін» қабылдаған Қарамола мекенін қайта жаңғырту жұмыстарын атап өтуге болады. Қуанышты өзгерісті өз көзіммен көрейін деген ниетпен, әрі жас ұрпаққа өнегелі тәрбие болсын деген оймен бала-шағамды ертіп, Қарамолаға ат басын бұрдым. Тарихи мекенге апаратын жол қиылысына арнайы белгі қойылып, жолы қалыпқа келтіріліп, 1995 жылы (Абайдың 150 жылдығында) арнайы қойылған ескерткіш тақта маңы қоршалып, абаттандырылыпты. Осы ескерткіштің оң жағында, таяқ тастам жерде ескі қорым зираты орналасқан. Ол жерге кезінде жерленген ата-бабаларыма құран бағыштайын

  • Балалар әлемінің елшісі…

                                    Кемел ой мен келісті сыр тоғысқан, сұлу сезім мен мұңлы шер шарпысқан көрікті де көркем шығармалардың шебері – Сапарғали Бегалин. Биыл, 2020 жылы қазақ прозасына өзгеше өрнек, жаңа леп, ғажайып сыр-сипат әкелген көрнекті қазақ жазушысы, балалар әдебиетінің классигі, әдебиетіміздің поэзия, проза жанрларында тартымды, толымды шығармалар берген көрнекті суреткер Сапарғали Бегалинге 125 жыл толып отыр.         Сапарғали Бегалин 1895 жылы қараша айының 24 жұлдызында Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылында дүниеге келген. Табиғатынан зерек, ұғымтал балаға оқу оқыған, білім алған өте ұнайды. Содан ол ауыл молдасынан дәріс алып, ескіше хат таниды. 1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929-1935

  • ГЕОЛОГ ҒАЛЫМ С.КАМАЛОВҚА 85 ЖЫЛ

    Қазақстан экономикасы үшін үлкен маңызға ие кен орындарын ашқан ғалым Камалов Сухан Мақсұтұлы еліміздің тарихында елеулі орын алар тұлға. Бүкіл саналы ғұмырын өз отанының дамуы мен гүлденуіне арнаған білікті геолог Камалов С.М. көзі тірі болғанда биыл 85 жасқа толар еді. Камалов С.М. 1935 жылы желтоқсанның жиырма бірінші жұлдызы Орал облысының (бұрынғы атауы) Қазталов ауданына қарасты Асан-Құдық ауылында дүниеге келген. Бала кезінен ол өз күшіне ғана сенуге бейімделеді, осы кезден оның бойында қайсарлық мінезі мен табандылық, еңбекқорлық қасиеттері қалыптасады. Өткен ғасырдың елуінші жылдары мектепті бітірген ол, сол кездегі қол жетпейтін, арман мамандықтардың бірі жер қойнауында қазынаны зерттейтін геолог мамандығына қызығады. Осы мамандықты Қазақ мемлекеттік университетінде бітірген ол басында тәжірбие жинау үшін

  •        Қазақ поэзиясының тәңірі…

                          Биыл, 2020 жылдың 10 тамызында ұлы ақын, ағартушы, ғұлама, ұлттың жаңа әдебиетінің негізін қалаушы, қазақ халқының мақтанышы, қазақ әдебиетіндегі қайталанбас зор тұлға Абай Құнанбайұлына 175 жыл толды. Орыстар үшін – Пушкин, ағылшындар үшін – Шекспир, грузиндер үшін – Руставели қандай ұлы құбылыс болса, Абай да қазақтар үшін сондай теңдессіз құбылыс.                                                    Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы 1845 жылы 10 тамызда Шығыс Қазақстан облысындағы Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келіп, 1904 жылы дүниеден қайтқан. Абай өзінің балалық шағын әжесі мен анасының қасында өткізді. Болашақ ақын ел анасы атанған Зере әжесінің таусылмайтын аңыз-ертегілерін естіп, сөзге шебер Ұлжан анасының тәрбиесін көріп өсті. Ол ауыл молдасынан дәріс

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: