|  |  |  |  | 

Ruhaniyat Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

 

TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

Sır boyı – twnğan şejire, tausılmas tarih. Ötken ömirdi büginmen bügip qaluğa bolmaydı. Babalardıñ soqtıqpalı-soqpaqtı wlı jolı ğasırlar qoynauınan wlasıp kele jatqanı aqiqat. Al, qazirgi ömir erteñge jalğasatındıqtan, ötkendi tarazığa tartu – bastı mindet.

Elbası Nwrswltan Nazarbaev memlekettik «Mädeni mwra» bağdarlamasın jariyalau arqılı ruhani mwralarımızdı tügendep, wrpaqqa wltjandılıqtıñ wrığın sebudiñ ülgisin körsetti. Jer ataularınıñ tarihın zertteu öz ölkemizdiñ ötken tarihına üñile otırıp, wrpaq sanasında sabaqtastıq saltın qalıptastırudı közdeydi.

Qaysıbir eldiñ, jerdiñ nemese eldi mekenniñ atalu tarihı bolatını sözsiz. Sonday-aq «Torañğılı – Bala äulie» ataluınıñ özindik şığu törkini bar. Äytse de  tarihşılar, şejireşiler de «Torañğılı – Bala äulie» däl osılay bolğan dep äli künge deyin tap basıp ayta almaydı.                                     Sebebi: «Torañğılı – Bala äulie» atauı erte zamannan beri atalıp kele jatır. Sondıqtan naqtı tarihi derekter, ayğaq bolar arhivtik qwjattar joq. Degenmen el auzında jürgen birneşe joramaldardı tilge tiek etuge boladı.

Torañğı – tal atauı. Terek tuısına jatatın ağaş. Şöldi jerlerde, eski özen arnasında, özen añğarında, qwmdı sortañ taqırlarda ösedi. Torañğı – Qazaqstannıñ şöldi aymağında ösetin nağız jalğız, öte sirek kezdesetin tal. Taralu aymağı jıldan-jılğa azayıp bara jatqandıqtan, qorğauğa alınıp, Qazaqstannıñ «Qızıl kitabına» engizilgen.

Qızılorda oblısı, Qazalı audanınıñ jeri de tarihi orındarğa öte bay. Oğan dälel retinde Qazalı audanınıñ Bekarıstan bi auılına jaqın jerde ornalasqan Torañğılı äulie tal jerin ayta alamız.Torañğılı äulie tal Bekarıstan bi auılınan 6-7 şaqırım jerde ornalasqan. Torañğılınıñ alıp jatqan aumağı eki jarım gektarday boladı. Torañğılı jeri künşığıs jaq jerinde Nwrbay şüñgilimen, künbatıs jaq betinde Qotankölmen şekteledi. Al, oñtüstik aymağı keñ kölemdi oñtüstik aymaqpen şektesip jatır. Torañğı – kez kelgen jerge şığa bermeytin, kieli jerlerge ğana şığatın ağaş.

Kie – bwl är qazaqtıñ ömirindegi salt-dästür, ädet-ğwrpımen qatar baylanısqan, bügingi twrmıstıq ömirimizde qatar kele jatqan wğım. Kie degen tabiğatta ağaş, tas, tau, töbe, su, jan-januarda bolatın närse. Kieli orın – ol naqtı geografiyalıq ob'ekt. Ol köşpeliler üşin jayılımdı jer, tau, töbe, özen, t.b. närse boluı mümkin bolğandıqtan belgili bir taypanıñ, wlıstıñ nemese bir rulı eldiñ aruaqtarı mäñgilik jay tapqan orın boluı mümkin. Sonday kieli jerdiñ biri Torañğılı. Köne köz qariyalardan qalğan äñgime boyınşa: «Bwl jerdiñ kieliligi, erterekte jau şapqınşılığı kezinde tınış otırğan auılğa şapqınşılıq jasap, auıldağı ülken qariya, aqsaqaldardı, aq jaulıqtı analar men äjelerdi, boyjetken qızdardı ayausız öltirip, besikte jatqan perişte säbilerdi besigimen suğa laqtıradı. Suğa aqqan 40 besik Qotanköldiñ sağasına kelip tireledi. Sol aqqan 40 besiktiñ ağaşınan osı jerge Torañğı ağaşı ösedi, – degen söz qalğan.

Qazaq eliniñ tabiğatı turalı talay eñbek jazğan ğalım Rısbay Sätimbekov: «Qazaq halqı torañğı ağaşın ejelden-aq «şöl dalanıñ padişası» dep erekşe qasterlegen, onı otın retinde otqa jağuğa rwqsat etpeydi, tipti onı kesuge jäne torañğı toğayına mal jayuğa bolmaydı dep esepteydi. Öytkeni torañğı ağaşınıñ swr-qoñırqay qabığına pışaq tise, sırtına qızğılt tüsti söl bölinedi. Sondıqtan da, torañğınıñ qanğa wqsas sölin onıñ qandı köz jası dep, onı kesken adamdı torañğınıñ kiesi wradı degen sözdermen tıyım salğan. Şöl dalanıñ körki bolıp sanalatın torañğını babalarımız köziniñ qaraşığınday qorğaudı ünemi wrpaqtarına ösiet etip qaldıruınıñ tanımdıq ta, tärbielik mäni zor» – dep, bağasın bergen.

Baybaqtı Qarabalaev «Sağınış – sağım jıldar» attı öziniñ kitabında: «Talay balalıqpen bwtaların sındırğanda birtürli qızğılt tüsti qan tärizdes su şığatın edi. Sodan keyin tiispeytin edik. Biraq ağaşı ülken aumaqtı alıp jatadı. Köleñkesi qanday salqın. Samal jel esip twradı. Şarşap kelip otırğanıñda birden serigip jüre beresiñ. Tabiğattıñ adamzatqa bergen netken rahat sıyı»  – dep eske alıp, onıñ qasieti turalı toqtalıp ötedi.

Adamnıñ, eldiñ, jerdiñ attarı men atauları jay änşeyin qoyıla bermeydi. Olardıñ ärqaysısınıñ belgili bir sebebi, mağınası bar. Adamdar özderi ömir sürgen jerlerdiñ erekşelikterin jaqsı bildi. Soğan baylanıstı olarğa är türli at qoydı. Olardıñ ärqaysısınıñ özindik mäni men sırları bar. Ol jerlerdi zerttey otırıp, qanday erekşelikteri bar ekenin bile alamız. Osınday erekşe qasietti jerdiñ biri – Torañğılı ekenin aytqımız keledi.

 

Bolat SAYLAN, Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Wldana TWRĞANBAY, 1 kurs studenti

 

Related Articles

  • Tarihşı: Batıs Sibir – bayırğı qazaq jeri. Köşim han – wlttıq batırımız! 

    Abılay MAUDANOV Qostanaylıq ğalım Sibir jerin orıs patşalığınan bwrın qazaq ruları igergenin kitap qılıp bastırmaq, dep habarlaydı Express Qazaqstan. Tarih ğılımdarınıñ doktorı Amanjol Küzembaywlınıñ esimi ğılımi ortada keñinen tanımal. Ol ünemi “Täuelsiz el öz tarihın özindik közqarası twrğınan qarap, taldap, bağa beru kerek” degen wstanımdı aytıp keledi. Qostanaylıq tarihşı birneşe jıl bwrın ülken bir jobanı qolğa aldı. Büginde ol wlı Erkin Äbilmen birge “Altın Ordanıñ Batıs Sibir wlısı: etno-sayasi tarihı” attı eñbek jazıp jatır. Bwl kitap aldağı jılı (orıs tilinde) jarıq körmek. Mwnda qazirgi Qazaqstannıñ şekarasınan tıs qalğan bayırğı qazaq jeri men rularınıñ köptegen tarihı qamtıladı.Express Qazaqstan tilşisi ğalımdı osı taqırıpta sözge tartıp, äñgimelesken edi. Batıs Sibir — bizdiñ bayırğı

  • NKVD atqan QAZAQTIÑ QAYSAR QIZI

    Stalindik repressiya jıldarında Alaş qayratkerlerimen birge atılğan qazaqtıñ qaysar qızı Şahzada Şonanova atılğan qazaqtıñ üş qızınıñ biri. NKVD jendetterin Şahzadanıñ şıqqan tegi şoşıttı, sondıqtan ayuandıqpen äbden azaptap bolğasın atıp tastadı. Sonımen Şahzada Şonanova kim ? Şahzada Aronqızı Şonanova-Qarataeva 1903 jılı Batıs Qazaqstan oblısı Sırım (Jımpitı) audanında düniege keldi. Äkesi Aron Qarataev, alaş qayratkeri, Resey Dumasına deputat bolıp saylanğan Baqıtjan Qarataevtıñ inisi. Şahzadanıñ özi Şıñğıshannıi tikeley wrpağı edi. Şahzadanıñ tegi bılay: Şıñğıshan-Joşıhan-Toqay Temir-Öz Temir-Öz Temir hoja Badaqwl wğılan-Orıshan-Qwyırşıq han-Baraq han-Jänibek han-Ösik swltan-Qaratay swltan-Bisäli-Däuletjan-Aron-Şahzada. Şahzadanıñ anasınıñ da tegi mıqtı, Bökey ordasınıñ hanı Jäñgirdiñ nemeresi Hwsni-Jamal Nwralıhanova. Qazaqtan şıqqan twñğış joğarı bilimdi mwğalima 1894 jılı Bökey ordasında qazaq qızdarına arnalğan alğaşqı mektep aştı,

  • Adamdardıñ sizdi ezip tastauına jol bermeñiz

    Şeber bir suretşiniñ oquşısı öz oquın tämämdaptı. Oquın tämämdağan oquşısına wstazı bılay depti: “Eñ soñğı salğan suretiñdi qalanıñ eñ köp adamdar jinalatın alañına qoyıp qoy. Surettiñ qasına da bir qızıl tüsti qalam qoy. Adamdarğa surettiñ wnamağan jerin sızıp qoyyuın ötinip bir hat qaldır”, depti wstazı. Oquşı wstazınıñ aytqanınday jasap bolıp, birneşe künnen keyin suretti köru üşin alañğa baradı. Adamdar suretti qıp qızıl sızıp tastağanın köredi de adamdarğa renjip wstazınıñ janına jılap baradı. Wstazı oğan renjimey suret saludı jalğastıruına keñes beredi. Oquşı tağı da suret salıptı. Wstazı tağıda adamdar köp jüretin alañğa aparıp qoyuın aytadı. Biraq bwl rette surettiñ janına bir qwtı tolğan türli tüsti qalam qoyuın jäne wnamağan jerlerin özderi

  • Reseydiñ ataqtı zañgeri Fedor Plevakonıñ anası Alma (Ölmesek) Aldarqızı turalı

    Reseydiñ belgili zañgeri Fedor Plevako Orta jüz qazaqtarınıñ Qarabalıq qıpşaqtarı jerinde Alaş jwrtı Mwnanay ne Mağınay degen ataumen belgili qazirgi Reseydiñ Çelyabi oblısınıñ Troick qalasında düniege kelgen. Qala qazaq şekarasınan 6 şaqırım qaşıqtıqta ğana twr. Biraq, taqırıp qala turalı emes, tipti, Fedor Plevako jöninde de emes, özgeniñ twtqınına tüsip, jastayınan qiınşılıq körgen qazaq qızı Alma (Ölmesek) Aldarqızı turalı bolmaq. Alma Aldarqızı Torğay oblısı Qostanay üyeziniñ Şwbar bolısınıñ 7-şi auılında düniege kelgen dep esepteledi, äkesi Aldar bay häm batır bolğan kisi desedi. Emis-emis esinde qalğan öz ömiri turalı Alma qartayğan şağında bılay dep aytadı eken: «Biz kiiz üyde twrğan edik, Troickige jaqın mañda ömir sürdik. Äke-şeşem baquattı adamdar bolatın, kiiz üyimizdiñ

  • BAYBATIRWLI IQIM.

          Baybatırwlı Iqım Almatı oblısı ( 1940-jılğa deyin Şwbartau Almatı oblısına qarağan) Şwbartau audanı, Qosağaş auılında 1876 -jılı qoy töldegen uaqıtta auqattı otbasında düniege keledi. Jastayınan öziniñ  pısıqtığı men äkesi Baybatırdıñ qoldauımen Şwbartau öñirine tanımal Naqısqojadan arabşa, keyinnen latınşa oqıp hat tanidı. Köptegen şığıstıñ hissa- jırların oqıp jatqa aytatın. Öziniñ parasatı men bilimdiliginiñ arqası şığar ol Semey oblısı, Şwbartau audanı, Madeniet auıldıq okrugi, Baqanas özeniniñ boyına (Aqüşkel atalğan) 1923-jılı  Toyğarin Beysenbaymen birigip, alğaşqı mektep saldıradı.  Intası bar auıl balaların Taşkentkke aparıp oqu orındarına ornalastıradı. Solardıñ biri – Ibraev  Kärimdi  Taşkentke aparıp SAGU-diñ (Sredneaziatskiy gosudarstvenıy universitet) medicina fakul'tetine tüsiredi. Auıl twrğındarına qamqorlıq körsetip, eñbekke tartıp, otırıqşılıq ömirge beyimdeuge septigin tigizedi. Egistik jerlerdi suğaru üşin

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: