|  |  |  |  | 

Ruhaniyat Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

 

TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

Sır boyı – twnğan şejire, tausılmas tarih. Ötken ömirdi büginmen bügip qaluğa bolmaydı. Babalardıñ soqtıqpalı-soqpaqtı wlı jolı ğasırlar qoynauınan wlasıp kele jatqanı aqiqat. Al, qazirgi ömir erteñge jalğasatındıqtan, ötkendi tarazığa tartu – bastı mindet.

Elbası Nwrswltan Nazarbaev memlekettik «Mädeni mwra» bağdarlamasın jariyalau arqılı ruhani mwralarımızdı tügendep, wrpaqqa wltjandılıqtıñ wrığın sebudiñ ülgisin körsetti. Jer ataularınıñ tarihın zertteu öz ölkemizdiñ ötken tarihına üñile otırıp, wrpaq sanasında sabaqtastıq saltın qalıptastırudı közdeydi.

Qaysıbir eldiñ, jerdiñ nemese eldi mekenniñ atalu tarihı bolatını sözsiz. Sonday-aq «Torañğılı – Bala äulie» ataluınıñ özindik şığu törkini bar. Äytse de  tarihşılar, şejireşiler de «Torañğılı – Bala äulie» däl osılay bolğan dep äli künge deyin tap basıp ayta almaydı.                                     Sebebi: «Torañğılı – Bala äulie» atauı erte zamannan beri atalıp kele jatır. Sondıqtan naqtı tarihi derekter, ayğaq bolar arhivtik qwjattar joq. Degenmen el auzında jürgen birneşe joramaldardı tilge tiek etuge boladı.

Torañğı – tal atauı. Terek tuısına jatatın ağaş. Şöldi jerlerde, eski özen arnasında, özen añğarında, qwmdı sortañ taqırlarda ösedi. Torañğı – Qazaqstannıñ şöldi aymağında ösetin nağız jalğız, öte sirek kezdesetin tal. Taralu aymağı jıldan-jılğa azayıp bara jatqandıqtan, qorğauğa alınıp, Qazaqstannıñ «Qızıl kitabına» engizilgen.

Qızılorda oblısı, Qazalı audanınıñ jeri de tarihi orındarğa öte bay. Oğan dälel retinde Qazalı audanınıñ Bekarıstan bi auılına jaqın jerde ornalasqan Torañğılı äulie tal jerin ayta alamız.Torañğılı äulie tal Bekarıstan bi auılınan 6-7 şaqırım jerde ornalasqan. Torañğılınıñ alıp jatqan aumağı eki jarım gektarday boladı. Torañğılı jeri künşığıs jaq jerinde Nwrbay şüñgilimen, künbatıs jaq betinde Qotankölmen şekteledi. Al, oñtüstik aymağı keñ kölemdi oñtüstik aymaqpen şektesip jatır. Torañğı – kez kelgen jerge şığa bermeytin, kieli jerlerge ğana şığatın ağaş.

Kie – bwl är qazaqtıñ ömirindegi salt-dästür, ädet-ğwrpımen qatar baylanısqan, bügingi twrmıstıq ömirimizde qatar kele jatqan wğım. Kie degen tabiğatta ağaş, tas, tau, töbe, su, jan-januarda bolatın närse. Kieli orın – ol naqtı geografiyalıq ob'ekt. Ol köşpeliler üşin jayılımdı jer, tau, töbe, özen, t.b. närse boluı mümkin bolğandıqtan belgili bir taypanıñ, wlıstıñ nemese bir rulı eldiñ aruaqtarı mäñgilik jay tapqan orın boluı mümkin. Sonday kieli jerdiñ biri Torañğılı. Köne köz qariyalardan qalğan äñgime boyınşa: «Bwl jerdiñ kieliligi, erterekte jau şapqınşılığı kezinde tınış otırğan auılğa şapqınşılıq jasap, auıldağı ülken qariya, aqsaqaldardı, aq jaulıqtı analar men äjelerdi, boyjetken qızdardı ayausız öltirip, besikte jatqan perişte säbilerdi besigimen suğa laqtıradı. Suğa aqqan 40 besik Qotanköldiñ sağasına kelip tireledi. Sol aqqan 40 besiktiñ ağaşınan osı jerge Torañğı ağaşı ösedi, – degen söz qalğan.

Qazaq eliniñ tabiğatı turalı talay eñbek jazğan ğalım Rısbay Sätimbekov: «Qazaq halqı torañğı ağaşın ejelden-aq «şöl dalanıñ padişası» dep erekşe qasterlegen, onı otın retinde otqa jağuğa rwqsat etpeydi, tipti onı kesuge jäne torañğı toğayına mal jayuğa bolmaydı dep esepteydi. Öytkeni torañğı ağaşınıñ swr-qoñırqay qabığına pışaq tise, sırtına qızğılt tüsti söl bölinedi. Sondıqtan da, torañğınıñ qanğa wqsas sölin onıñ qandı köz jası dep, onı kesken adamdı torañğınıñ kiesi wradı degen sözdermen tıyım salğan. Şöl dalanıñ körki bolıp sanalatın torañğını babalarımız köziniñ qaraşığınday qorğaudı ünemi wrpaqtarına ösiet etip qaldıruınıñ tanımdıq ta, tärbielik mäni zor» – dep, bağasın bergen.

Baybaqtı Qarabalaev «Sağınış – sağım jıldar» attı öziniñ kitabında: «Talay balalıqpen bwtaların sındırğanda birtürli qızğılt tüsti qan tärizdes su şığatın edi. Sodan keyin tiispeytin edik. Biraq ağaşı ülken aumaqtı alıp jatadı. Köleñkesi qanday salqın. Samal jel esip twradı. Şarşap kelip otırğanıñda birden serigip jüre beresiñ. Tabiğattıñ adamzatqa bergen netken rahat sıyı»  – dep eske alıp, onıñ qasieti turalı toqtalıp ötedi.

Adamnıñ, eldiñ, jerdiñ attarı men atauları jay änşeyin qoyıla bermeydi. Olardıñ ärqaysısınıñ belgili bir sebebi, mağınası bar. Adamdar özderi ömir sürgen jerlerdiñ erekşelikterin jaqsı bildi. Soğan baylanıstı olarğa är türli at qoydı. Olardıñ ärqaysısınıñ özindik mäni men sırları bar. Ol jerlerdi zerttey otırıp, qanday erekşelikteri bar ekenin bile alamız. Osınday erekşe qasietti jerdiñ biri – Torañğılı ekenin aytqımız keledi.

 

Bolat SAYLAN, Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Wldana TWRĞANBAY, 1 kurs studenti

 

Related Articles

  • Araldıñ azuı men tozuı

    Keñestik däuirdegi irrigaciyalıq jüye men jerdi eşbir agrotehnikalıq şaralardı saqtamay, esepsiz igeru täsilderi Aral teñizin joyuğa jetkizdi. KSRO Su şaruaşılığı ministrliginiñ tikeley kinäsınan Aral aymağı äli mekenge aynaldı. Sırdariya jäne Ämudariya özenderiniñ suların maqta egisine köptep böluden Aral teñizi tartılıp, onıñ suı azaydı. Özbekstan men Qazaqstan şekarasında ornalasqan, şöl zonasınıñ su aydını – Aral teñiziniñ jağdayı büginde köñil tolarlıqtay emes. Kezinde  düniejüzi boyınşa 4-orında bolğan teñizdiñ büginde joq bolıp ketu qaupi bar. Bwğan bastı sebep – adam äreketi saldarınan teñizdiñ tek qwr izi ğana qala ma degen swraq barlığımızdı alañdatadı.  1950 jıldarı teñizde balıqtıñ 24 türi ösirilip, balıq aulau jılına 500 mıñ tonnağa jetse, al 1980 jıldarı soñına qaray balıqtıñ

  • Alaş arısı – Mirjaqıp Dulatov 135 jasta

         Jiırma jasında wltın oyatıp, wran salğan Mirjaqıp Dulatovtıñ tuılğanına biıl 135 jıl tolıp otır. Elim dep, jerim dep halqı üşin janın ayamağan  atamızdıñ bwl jasın atap ötu biz üşin ülken märtebe. Alaş qozğalısınıñ körnekti qayratkeri Mirjaqıp Dulatovtıñ wltı üşin jasağan qızmetteri, eñbekteri qazirgi tañda är qazaqqa ayan jäne maqtanış. Nebäri jiırma tört jasında «Oyan, qazaq!», – dep wltına wran salğan Mirjaqıp Dulatov Alaş qozğalısınıñ basında twrğan edi.  Bwl jolda ol kisi köp eñbek etti.   Patşa ökimetiniñ otarşıldıq ezgisi küşeyip twrğanda, aumalı-tökpeli zamanda ömir sürgen  M.Dulatov jastığına qaramastan, wltına ayanbastan qızmet etken wlı twlğa! Jastayınan ata-anasınan ayırılsada sağı sınbay alğa wmtıldı. Halqınıñ mwñın mwñdap,  joğın joqtauğa sert berip, halıq isine bar

  • Otandıq kompozitor Mwstafa Öztüriktiñ ruhına  arnap küy şığardı.

      Qazaqstannıñ belgili sport qayratkeri, atı añızğa aynalğan twlğa öz ömirinde Qazaqstanda taekvando mektebiniñ negizin qaladı, adal izbasarların tärbieledi. Ruhı mıqtı, öz ideyalarına berilgen Mwstafa Öztüriktiñ beynesi kompozitor Şolpan Qorğanbekti “Tarlan” aspaptıq tuındısın şığaruğa şabıttandırdı.  Bwl şığarmada Mwstafa Öztüriktiñ beynesi keñ auqımdı jäne äsem körkemdelgen. Dombıra ünindegi lirikalıq bastama keyipkerdiñ tuğan jeri turalı, öziniñ barlıq bilimi men dağdıların tuğan halqına qalay jetkizuge bolatındığı turalı oyların jetkizedi. Bükil ansambl'men orındalatın şığarmanıñ jıldam böligi Mwstafa Öztüriktiñ erik-jiger, ruh küşi, batıldıq, adaldıq siyaqtı qasietterin aşa otırıp, jigerli, ekpindi şırqaladı. Şığarmanıñ avtorı Şolpan Qorğanbekşığarma turalı bılay deydi: Qazaqstannıñ atı añızğa aynalğan twlğaları, erekşe twlğalar meni jigerlendirgendey boldı, olar bizdiñ quattı jäne bay şejiremizdi qwraytın

  • Qırğız (qazaq) avtonomiyasına -100 jıl.

    (tarihi -derekti äñgime)   Jwmat ÄNESWLI     ARMAN BOLĞAN AVTONOMIYA   Qazaq eliniñ avtonomiyalı respublika boluın Alaş qayratkerleri añsağan, armandağan. Olar 1917-jıldan qazaq avtonomiyasınıñ keleşegi üşin küresti. Älihan Bökeyhanov ol kezde kadet partiyasınıñ müşesi edi, sodan Reseydiñ Uaqıtşa ükimetiniñ basşısı bolğan Kerenskiyden, odan keyin Kolçaktıñ kömegimen Qazaq avtonomiyasın qwrudan ümitti bolğan. Kerenskiydiñ bwl mäselege köñil böluge uaqıtı bolmadı, al, Kolçak bolsa, “Qazaqtar eşqaşan avtonomiya almaydı” dep üzildi kesildi bas tartqan.  Sonımen 1918-jılı Kolçaktıñ, Dutovtıñ, Denikinniñ äskerleri bol'şevikterden jeñile bastadı. 1918-jılı bol'şevikter aqtarmen ayqasıp jatqanda Caricin maydanı, Kaspiy, Mañğıstau arqılı ondağan tüyeli arbamen Ä.Jangeldin Torğayğa, Amangeldiniñ sarbazdarına köp qaru jaraq jetkizdi. Köp qarjıda äkelgen. Sodan1918- jılı qazan ayında Torğayda Sovet ökimeti

  • RIM BILEUŞİLERİ WLI DALADAN BARĞAN BA?

    Iteli ruı – irgeli rulardıñ biri. Atauı jağınan Iteli kädimgi Itelgi qwstıñ atauınıñ ğasırlar leginde ğ, g äripteri tüsuine baylanıstı özgeriske wşırağan türi boluı mümkin. Ekinşi jaqtan alğanda, Id-Telı, Idi-Tele bolıp ejelgi Altaylıq Telelerdiñ bir bwtağı boluı mümkin. Id-Telı, Idi-Tele atauları olardı Jer-Teleleri(otırıqşı Tele) jäne qasqırdı tötem etken Teleler retinde körsete aladı. Iteliniñ şejire boyınşa Kökbwlaq degen atanıñ nemeresi ekenin tanısaq, Kök söziniñ Qwdayı sipattar men kök börige, kiege qatıstılığın eskersek it söziniñ äri jağında qasqır tötemi jatadı. Italiyandardıñ it emgen(qasqır emgen) eki balanı tötem sanap, küni büginge deyin Iteli atauınan Iteliya(Italiya) bolıp twrğanın bile alamız. Onıñ üstine Kökbwlaq atalatın key jerdi halıq Kökebwlaq dep te aytadı. Kökebwlaq – Tıva

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: