|  |  |  |  | 

رۋحانيات تاريح تۇلعالار قازاق شەجىرەسى

توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

 

توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

سىر بويى – تۇنعان شەجىرە، تاۋسىلماس تاريح. وتكەن ءومىردى بۇگىنمەن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بابالاردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ۇلى جولى عاسىرلار قويناۋىنان ۇلاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ال، قازىرگى ءومىر ەرتەڭگە جالعاساتىندىقتان، وتكەندى تارازىعا تارتۋ – باستى مىندەت.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالاۋ ارقىلى رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ، ۇرپاققا ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇرىعىن سەبۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءوز ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ۇرپاق ساناسىندا ساباقتاستىق سالتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.

قايسىبىر ەلدىڭ، جەردىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتالۋ تاريحى بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتالۋىنىڭ وزىندىك شىعۋ توركىنى بار. ايتسە دە  تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر دە «توراڭعىلى – بالا اۋليە» ءدال وسىلاي بولعان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن تاپ باسىپ ايتا المايدى.                                     سەبەبى: «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتاۋى ەرتە زاماننان بەرى اتالىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان ناقتى تاريحي دەرەكتەر، ايعاق بولار ارحيۆتىك قۇجاتتار جوق. دەگەنمەن ەل اۋزىندا جۇرگەن بىرنەشە جورامالداردى تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى.

توراڭعى – تال اتاۋى. تەرەك تۋىسىنا جاتاتىن اعاش. ءشولدى جەرلەردە، ەسكى وزەن ارناسىندا، وزەن اڭعارىندا، قۇمدى سورتاڭ تاقىرلاردا وسەدى. توراڭعى – قازاقستاننىڭ ءشولدى ايماعىندا وسەتىن ناعىز جالعىز، وتە سيرەك كەزدەسەتىن تال. تارالۋ ايماعى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقاندىقتان، قورعاۋعا الىنىپ، قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن.

قىزىلوردا وبلىسى، قازالى اۋدانىنىڭ جەرى دە تاريحي ورىندارعا وتە باي. وعان دالەل رەتىندە قازالى اۋدانىنىڭ بەكارىستان بي اۋىلىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان توراڭعىلى اۋليە تال جەرىن ايتا الامىز.توراڭعىلى اۋليە تال بەكارىستان بي اۋىلىنان 6-7 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. توراڭعىلىنىڭ الىپ جاتقان اۋماعى ەكى جارىم گەكتارداي بولادى. توراڭعىلى جەرى كۇنشىعىس جاق جەرىندە نۇرباي شۇڭگىلىمەن، كۇنباتىس جاق بەتىندە قوتانكولمەن شەكتەلەدى. ال، وڭتۇستىك ايماعى كەڭ كولەمدى وڭتۇستىك ايماقپەن شەكتەسىپ جاتىر. توراڭعى – كەز كەلگەن جەرگە شىعا بەرمەيتىن، كيەلى جەرلەرگە عانا شىعاتىن اعاش.

كيە – بۇل ءار قازاقتىڭ ومىرىندەگى سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرپىمەن قاتار بايلانىسقان، بۇگىنگى تۇرمىستىق ومىرىمىزدە قاتار كەلە جاتقان ۇعىم. كيە دەگەن تابيعاتتا اعاش، تاس، تاۋ، توبە، سۋ، جان-جانۋاردا بولاتىن نارسە. كيەلى ورىن – ول ناقتى گەوگرافيالىق وبەكت. ول كوشپەلىلەر ءۇشىن جايىلىمدى جەر، تاۋ، توبە، وزەن، ت.ب. نارسە بولۋى مۇمكىن بولعاندىقتان بەلگىلى ءبىر تايپانىڭ، ۇلىستىڭ نەمەسە ءبىر رۋلى ەلدىڭ ارۋاقتارى ماڭگىلىك جاي تاپقان ورىن بولۋى مۇمكىن. سونداي كيەلى جەردىڭ ءبىرى توراڭعىلى. كونە كوز قاريالاردان قالعان اڭگىمە بويىنشا: «بۇل جەردىڭ كيەلىلىگى، ەرتەرەكتە جاۋ شاپقىنشىلىعى كەزىندە تىنىش وتىرعان اۋىلعا شاپقىنشىلىق جاساپ، اۋىلداعى ۇلكەن قاريا، اقساقالداردى، اق جاۋلىقتى انالار مەن اجەلەردى، بويجەتكەن قىزداردى اياۋسىز ءولتىرىپ، بەسىكتە جاتقان پەرىشتە سابيلەردى بەسىگىمەن سۋعا لاقتىرادى. سۋعا اققان 40 بەسىك قوتانكولدىڭ ساعاسىنا كەلىپ تىرەلەدى. سول اققان 40 بەسىكتىڭ اعاشىنان وسى جەرگە توراڭعى اعاشى وسەدى، – دەگەن ءسوز قالعان.

قازاق ەلىنىڭ تابيعاتى تۋرالى تالاي ەڭبەك جازعان عالىم رىسباي ساتىمبەكوۆ: «قازاق حالقى توراڭعى اعاشىن ەجەلدەن-اق «ءشول دالانىڭ پاديشاسى» دەپ ەرەكشە قاستەرلەگەن، ونى وتىن رەتىندە وتقا جاعۋعا رۇقسات ەتپەيدى، ءتىپتى ونى كەسۋگە جانە توراڭعى توعايىنا مال جايۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى توراڭعى اعاشىنىڭ سۇر-قوڭىرقاي قابىعىنا پىشاق تيسە، سىرتىنا قىزعىلت ءتۇستى ءسول بولىنەدى. سوندىقتان دا، توراڭعىنىڭ قانعا ۇقساس ءسولىن ونىڭ قاندى كوز جاسى دەپ، ونى كەسكەن ادامدى توراڭعىنىڭ كيەسى ۇرادى دەگەن سوزدەرمەن تىيىم سالعان. ءشول دالانىڭ كوركى بولىپ سانالاتىن توراڭعىنى بابالارىمىز كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋدى ۇنەمى ۇرپاقتارىنا وسيەت ەتىپ قالدىرۋىنىڭ تانىمدىق تا، تاربيەلىك ءمانى زور» – دەپ، باعاسىن بەرگەن.

بايباقتى قارابالاەۆ «ساعىنىش – ساعىم جىلدار» اتتى ءوزىنىڭ كىتابىندا: «تالاي بالالىقپەن بۇتالارىن سىندىرعاندا ءبىرتۇرلى قىزعىلت ءتۇستى قان تارىزدەس سۋ شىعاتىن ەدى. سودان كەيىن تيىسپەيتىن ەدىك. بىراق اعاشى ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتادى. كولەڭكەسى قانداي سالقىن. سامال جەل ەسىپ تۇرادى. شارشاپ كەلىپ وتىرعانىڭدا بىردەن سەرىگىپ جۇرە بەرەسىڭ. تابيعاتتىڭ ادامزاتقا بەرگەن نەتكەن راحات سىيى»  – دەپ ەسكە الىپ، ونىڭ قاسيەتى تۋرالى توقتالىپ وتەدى.

ادامنىڭ، ەلدىڭ، جەردىڭ اتتارى مەن اتاۋلارى جاي انشەيىن قويىلا بەرمەيدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر سەبەبى، ماعىناسى بار. ادامدار وزدەرى ءومىر سۇرگەن جەرلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جاقسى ءبىلدى. سوعان بايلانىستى ولارعا ءار ءتۇرلى ات قويدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ءمانى مەن سىرلارى بار. ول جەرلەردى زەرتتەي وتىرىپ، قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن بىلە الامىز. وسىنداي ەرەكشە قاسيەتتى جەردىڭ ءبىرى – توراڭعىلى ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.

 

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

ۇلدانا تۇرعانباي، 1 كۋرس ستۋدەنتى

 

Related Articles

  • تاريحشى: باتىس ءسىبىر – بايىرعى قازاق جەرى. كوشىم حان – ۇلتتىق باتىرىمىز! 

    ابىلاي ماۋدانوۆ قوستانايلىق عالىم ءسىبىر جەرىن ورىس پاتشالىعىنان بۇرىن قازاق رۋلارى يگەرگەنىن كىتاپ قىلىپ باستىرماق، دەپ حابارلايدى Express Qazaqstan. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەمبايۇلىنىڭ ەسىمى عىلىمي ورتادا كەڭىنەن تانىمال. ول ۇنەمى “تاۋەلسىز ەل ءوز تاريحىن وزىندىك كوزقاراسى تۇرعىنان قاراپ، تالداپ، باعا بەرۋ كەرەك” دەگەن ۇستانىمدى ايتىپ كەلەدى. قوستانايلىق تاريحشى بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلكەن ءبىر جوبانى قولعا الدى. بۇگىندە ول ۇلى ەركىن ابىلمەن بىرگە “التىن وردانىڭ باتىس ءسىبىر ۇلىسى: ەتنو-ساياسي تاريحى” اتتى ەڭبەك جازىپ جاتىر. بۇل كىتاپ الداعى جىلى (ورىس تىلىندە) جارىق كورمەك. مۇندا قازىرگى قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان تىس قالعان بايىرعى قازاق جەرى مەن رۋلارىنىڭ كوپتەگەن تاريحى قامتىلادى.Express Qazaqstan ءتىلشىسى عالىمدى وسى تاقىرىپتا سوزگە تارتىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدى. باتىس ءسىبىر — ءبىزدىڭ بايىرعى

  • نكۆد اتقان قازاقتىڭ قايسار قىزى

    ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىندا الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە اتىلعان قازاقتىڭ قايسار قىزى شاحزادا شونانوۆا اتىلعان قازاقتىڭ ءۇش قىزىنىڭ ءبىرى. نكۆد جەندەتتەرىن شاحزادانىڭ شىققان تەگى شوشىتتى، سوندىقتان ايۋاندىقپەن ابدەن ازاپتاپ بولعاسىن اتىپ تاستادى. سونىمەن شاحزادا شونانوۆا كىم ؟ شاحزادا ارونقىزى شونانوۆا-قاراتاەۆا 1903 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم (جىمپيتى) اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى ارون قاراتاەۆ، الاش قايراتكەرى، رەسەي دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان باقىتجان قاراتاەۆتىڭ ءىنىسى. شاحزادانىڭ ءوزى شىڭعىسحاننىى تىكەلەي ۇرپاعى ەدى. شاحزادانىڭ تەگى بىلاي: شىڭعىسحان-جوشىحان-توقاي تەمىر-ءوز تەمىر-ءوز تەمىر حوجا باداقۇل ۇعىلان-ورىسحان-قۇيىرشىق حان-باراق حان-جانىبەك حان-وسىك سۇلتان-قاراتاي سۇلتان-ءبيسالى-داۋلەتجان-ارون-شاحزادا. شاحزادانىڭ اناسىنىڭ دا تەگى مىقتى، بوكەي ورداسىنىڭ حانى جاڭگىردىڭ نەمەرەسى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا. قازاقتان شىققان تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى مۇعاليما 1894 جىلى بوكەي ورداسىندا قازاق قىزدارىنا ارنالعان العاشقى مەكتەپ اشتى،

  • ادامداردىڭ ءسىزدى ەزىپ تاستاۋىنا جول بەرمەڭىز

    شەبەر ءبىر سۋرەتشىنىڭ وقۋشىسى ءوز وقۋىن ءتامامداپتى. وقۋىن تامامداعان وقۋشىسىنا ۇستازى بىلاي دەپتى: “ەڭ سوڭعى سالعان سۋرەتىڭدى قالانىڭ ەڭ كوپ ادامدار جينالاتىن الاڭىنا قويىپ قوي. سۋرەتتىڭ قاسىنا دا ءبىر قىزىل ءتۇستى قالام قوي. ادامدارعا سۋرەتتىڭ ۇناماعان جەرىن سىزىپ قويۋىن ءوتىنىپ ءبىر حات قالدىر”، دەپتى ۇستازى. وقۋشى ۇستازىنىڭ ايتقانىنداي جاساپ بولىپ، بىرنەشە كۇننەن كەيىن سۋرەتتى كورۋ ءۇشىن الاڭعا بارادى. ادامدار سۋرەتتى قىپ قىزىل سىزىپ تاستاعانىن كورەدى دە ادامدارعا رەنجىپ ۇستازىنىڭ جانىنا جىلاپ بارادى. ۇستازى وعان رەنجىمەي سۋرەت سالۋدى جالعاستىرۋىنا كەڭەس بەرەدى. وقۋشى تاعى دا سۋرەت سالىپتى. ۇستازى تاعىدا ادامدار كوپ جۇرەتىن الاڭعا اپارىپ قويۋىن ايتادى. بىراق بۇل رەتتە سۋرەتتىڭ جانىنا ءبىر قۇتى تولعان ءتۇرلى ءتۇستى قالام قويۋىن جانە ۇناماعان جەرلەرىن وزدەرى

  • رەسەيدىڭ اتاقتى زاڭگەرى فيودور پلەۆاكونىڭ اناسى الما (ولمەسەك) الدارقىزى تۋرالى

    رەسەيدىڭ بەلگىلى زاڭگەرى فيودور پلەۆاكو ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ قارابالىق قىپشاقتارى جەرىندە الاش جۇرتى مۇناناي نە ماعىناي دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى قازىرگى رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنىڭ ترويتسك قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قالا قازاق شەكاراسىنان 6 شاقىرىم قاشىقتىقتا عانا تۇر. بىراق، تاقىرىپ قالا تۋرالى ەمەس، ءتىپتى، فيودور پلەۆاكو جونىندە دە ەمەس، وزگەنىڭ تۇتقىنىنا ءتۇسىپ، جاستايىنان قيىنشىلىق كورگەن قازاق قىزى الما (ولمەسەك) الدارقىزى تۋرالى بولماق. الما الدارقىزى تورعاي وبلىسى قوستاناي ۇيەزىنىڭ شۇبار بولىسىنىڭ 7-ءشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن دەپ ەسەپتەلەدى، اكەسى الدار باي ءھام باتىر بولعان كىسى دەسەدى. ەمىس-ەمىس ەسىندە قالعان ءوز ءومىرى تۋرالى الما قارتايعان شاعىندا بىلاي دەپ ايتادى ەكەن: «ءبىز كيىز ۇيدە تۇرعان ەدىك، ترويتسكىگە جاقىن ماڭدا ءومىر سۇردىك. اكە-شەشەم باقۋاتتى ادامدار بولاتىن، كيىز ءۇيىمىزدىڭ

  • بايباتىرۇلى ىقىم.

          بايباتىرۇلى ىقىم الماتى وبلىسى ( 1940-جىلعا دەيىن شۇبارتاۋ الماتى وبلىسىنا قاراعان) شۇبارتاۋ اۋدانى، قوساعاش اۋىلىندا 1876 -جىلى قوي تولدەگەن ۋاقىتتا اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. جاستايىنان ءوزىنىڭ  پىسىقتىعى مەن اكەسى بايباتىردىڭ قولداۋىمەن شۇبارتاۋ وڭىرىنە تانىمال ناقىسقوجادان ارابشا، كەيىننەن لاتىنشا وقىپ حات تانيدى. كوپتەگەن شىعىستىڭ حيسسا- جىرلارىن وقىپ جاتقا ايتاتىن. ءوزىنىڭ پاراساتى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ ارقاسى شىعار ول سەمەي وبلىسى، شۇبارتاۋ اۋدانى، مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگى، باقاناس وزەنىنىڭ بويىنا (اقۇشكەل اتالعان) 1923-جىلى  تويعارين بەيسەنبايمەن بىرىگىپ، العاشقى مەكتەپ سالدىرادى.  ىنتاسى بار اۋىل بالالارىن تاشكەنتككە اپارىپ وقۋ ورىندارىنا ورنالاستىرادى. سولاردىڭ ءبىرى – يبراەۆ  كارىمدى  تاشكەنتكە اپارىپ ساگۋ-ءدىڭ (سرەدنەازياتسكي گوسۋدارستۆەنىي ۋنيۆەرسيتەت) مەديتسينا فاكۋلتەتىنە تۇسىرەدى. اۋىل تۇرعىندارىنا قامقورلىق كورسەتىپ، ەڭبەككە تارتىپ، وتىرىقشىلىق ومىرگە بەيىمدەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەگىستىك جەرلەردى سۋعارۋ ءۇشىن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: