|  |  |  |  | 

رۋحانيات تاريح تۇلعالار قازاق شەجىرەسى

توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

 

توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

سىر بويى – تۇنعان شەجىرە، تاۋسىلماس تاريح. وتكەن ءومىردى بۇگىنمەن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بابالاردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ۇلى جولى عاسىرلار قويناۋىنان ۇلاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ال، قازىرگى ءومىر ەرتەڭگە جالعاساتىندىقتان، وتكەندى تارازىعا تارتۋ – باستى مىندەت.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالاۋ ارقىلى رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ، ۇرپاققا ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇرىعىن سەبۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءوز ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ۇرپاق ساناسىندا ساباقتاستىق سالتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.

قايسىبىر ەلدىڭ، جەردىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتالۋ تاريحى بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتالۋىنىڭ وزىندىك شىعۋ توركىنى بار. ايتسە دە  تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر دە «توراڭعىلى – بالا اۋليە» ءدال وسىلاي بولعان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن تاپ باسىپ ايتا المايدى.                                     سەبەبى: «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتاۋى ەرتە زاماننان بەرى اتالىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان ناقتى تاريحي دەرەكتەر، ايعاق بولار ارحيۆتىك قۇجاتتار جوق. دەگەنمەن ەل اۋزىندا جۇرگەن بىرنەشە جورامالداردى تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى.

توراڭعى – تال اتاۋى. تەرەك تۋىسىنا جاتاتىن اعاش. ءشولدى جەرلەردە، ەسكى وزەن ارناسىندا، وزەن اڭعارىندا، قۇمدى سورتاڭ تاقىرلاردا وسەدى. توراڭعى – قازاقستاننىڭ ءشولدى ايماعىندا وسەتىن ناعىز جالعىز، وتە سيرەك كەزدەسەتىن تال. تارالۋ ايماعى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقاندىقتان، قورعاۋعا الىنىپ، قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن.

قىزىلوردا وبلىسى، قازالى اۋدانىنىڭ جەرى دە تاريحي ورىندارعا وتە باي. وعان دالەل رەتىندە قازالى اۋدانىنىڭ بەكارىستان بي اۋىلىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان توراڭعىلى اۋليە تال جەرىن ايتا الامىز.توراڭعىلى اۋليە تال بەكارىستان بي اۋىلىنان 6-7 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. توراڭعىلىنىڭ الىپ جاتقان اۋماعى ەكى جارىم گەكتارداي بولادى. توراڭعىلى جەرى كۇنشىعىس جاق جەرىندە نۇرباي شۇڭگىلىمەن، كۇنباتىس جاق بەتىندە قوتانكولمەن شەكتەلەدى. ال، وڭتۇستىك ايماعى كەڭ كولەمدى وڭتۇستىك ايماقپەن شەكتەسىپ جاتىر. توراڭعى – كەز كەلگەن جەرگە شىعا بەرمەيتىن، كيەلى جەرلەرگە عانا شىعاتىن اعاش.

كيە – بۇل ءار قازاقتىڭ ومىرىندەگى سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرپىمەن قاتار بايلانىسقان، بۇگىنگى تۇرمىستىق ومىرىمىزدە قاتار كەلە جاتقان ۇعىم. كيە دەگەن تابيعاتتا اعاش، تاس، تاۋ، توبە، سۋ، جان-جانۋاردا بولاتىن نارسە. كيەلى ورىن – ول ناقتى گەوگرافيالىق وبەكت. ول كوشپەلىلەر ءۇشىن جايىلىمدى جەر، تاۋ، توبە، وزەن، ت.ب. نارسە بولۋى مۇمكىن بولعاندىقتان بەلگىلى ءبىر تايپانىڭ، ۇلىستىڭ نەمەسە ءبىر رۋلى ەلدىڭ ارۋاقتارى ماڭگىلىك جاي تاپقان ورىن بولۋى مۇمكىن. سونداي كيەلى جەردىڭ ءبىرى توراڭعىلى. كونە كوز قاريالاردان قالعان اڭگىمە بويىنشا: «بۇل جەردىڭ كيەلىلىگى، ەرتەرەكتە جاۋ شاپقىنشىلىعى كەزىندە تىنىش وتىرعان اۋىلعا شاپقىنشىلىق جاساپ، اۋىلداعى ۇلكەن قاريا، اقساقالداردى، اق جاۋلىقتى انالار مەن اجەلەردى، بويجەتكەن قىزداردى اياۋسىز ءولتىرىپ، بەسىكتە جاتقان پەرىشتە سابيلەردى بەسىگىمەن سۋعا لاقتىرادى. سۋعا اققان 40 بەسىك قوتانكولدىڭ ساعاسىنا كەلىپ تىرەلەدى. سول اققان 40 بەسىكتىڭ اعاشىنان وسى جەرگە توراڭعى اعاشى وسەدى، – دەگەن ءسوز قالعان.

قازاق ەلىنىڭ تابيعاتى تۋرالى تالاي ەڭبەك جازعان عالىم رىسباي ساتىمبەكوۆ: «قازاق حالقى توراڭعى اعاشىن ەجەلدەن-اق «ءشول دالانىڭ پاديشاسى» دەپ ەرەكشە قاستەرلەگەن، ونى وتىن رەتىندە وتقا جاعۋعا رۇقسات ەتپەيدى، ءتىپتى ونى كەسۋگە جانە توراڭعى توعايىنا مال جايۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى توراڭعى اعاشىنىڭ سۇر-قوڭىرقاي قابىعىنا پىشاق تيسە، سىرتىنا قىزعىلت ءتۇستى ءسول بولىنەدى. سوندىقتان دا، توراڭعىنىڭ قانعا ۇقساس ءسولىن ونىڭ قاندى كوز جاسى دەپ، ونى كەسكەن ادامدى توراڭعىنىڭ كيەسى ۇرادى دەگەن سوزدەرمەن تىيىم سالعان. ءشول دالانىڭ كوركى بولىپ سانالاتىن توراڭعىنى بابالارىمىز كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋدى ۇنەمى ۇرپاقتارىنا وسيەت ەتىپ قالدىرۋىنىڭ تانىمدىق تا، تاربيەلىك ءمانى زور» – دەپ، باعاسىن بەرگەن.

بايباقتى قارابالاەۆ «ساعىنىش – ساعىم جىلدار» اتتى ءوزىنىڭ كىتابىندا: «تالاي بالالىقپەن بۇتالارىن سىندىرعاندا ءبىرتۇرلى قىزعىلت ءتۇستى قان تارىزدەس سۋ شىعاتىن ەدى. سودان كەيىن تيىسپەيتىن ەدىك. بىراق اعاشى ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتادى. كولەڭكەسى قانداي سالقىن. سامال جەل ەسىپ تۇرادى. شارشاپ كەلىپ وتىرعانىڭدا بىردەن سەرىگىپ جۇرە بەرەسىڭ. تابيعاتتىڭ ادامزاتقا بەرگەن نەتكەن راحات سىيى»  – دەپ ەسكە الىپ، ونىڭ قاسيەتى تۋرالى توقتالىپ وتەدى.

ادامنىڭ، ەلدىڭ، جەردىڭ اتتارى مەن اتاۋلارى جاي انشەيىن قويىلا بەرمەيدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر سەبەبى، ماعىناسى بار. ادامدار وزدەرى ءومىر سۇرگەن جەرلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جاقسى ءبىلدى. سوعان بايلانىستى ولارعا ءار ءتۇرلى ات قويدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ءمانى مەن سىرلارى بار. ول جەرلەردى زەرتتەي وتىرىپ، قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن بىلە الامىز. وسىنداي ەرەكشە قاسيەتتى جەردىڭ ءبىرى – توراڭعىلى ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.

 

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

ۇلدانا تۇرعانباي، 1 كۋرس ستۋدەنتى

 

Related Articles

  • ارالدىڭ ازۋى مەن توزۋى

    كەڭەستىك داۋىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيە مەن جەردى ەشبىر اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتاماي، ەسەپسىز يگەرۋ تاسىلدەرى ارال تەڭىزىن جويۋعا جەتكىزدى. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي كىناسىنان ارال ايماعى ءالى مەكەنگە اينالدى. سىرداريا جانە ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋلارىن ماقتا ەگىسىنە كوپتەپ بولۋدەن ارال تەڭىزى تارتىلىپ، ونىڭ سۋى ازايدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسىندا ورنالاسقان، ءشول زوناسىنىڭ سۋ ايدىنى – ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى بۇگىندە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. كەزىندە  دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-ورىندا بولعان تەڭىزدىڭ بۇگىندە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان باستى سەبەپ – ادام ارەكەتى سالدارىنان تەڭىزدىڭ تەك قۇر ءىزى عانا قالا ما دەگەن سۇراق بارلىعىمىزدى الاڭداتادى.  1950 جىلدارى تەڭىزدە بالىقتىڭ 24 ءتۇرى ءوسىرىلىپ، بالىق اۋلاۋ جىلىنا 500 مىڭ تونناعا جەتسە، ال 1980 جىلدارى سوڭىنا قاراي بالىقتىڭ

  • الاش ارىسى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ 135 جاستا

         جيىرما جاسىندا ۇلتىن وياتىپ، ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تۋىلعانىنا بيىل 135 جىل تولىپ وتىر. ەلىم دەپ، جەرىم دەپ حالقى ءۇشىن جانىن اياماعان  اتامىزدىڭ بۇل جاسىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساعان قىزمەتتەرى، ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا ءار قازاققا ايان جانە ماقتانىش. نەبارى جيىرما ءتورت جاسىندا «Oيان، قازاق!»، – دەپ ۇلتىنا ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان ەدى.  بۇل جولدا ول كىسى كوپ ەڭبەك ەتتى.   پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسى كۇشەيىپ تۇرعاندا، اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر سۇرگەن  م.دۋلاتوۆ جاستىعىنا قاراماستان، ۇلتىنا ايانباستان قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعا! جاستايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلسادا ساعى سىنباي العا ۇمتىلدى. حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ،  جوعىن جوقتاۋعا سەرت بەرىپ، حالىق ىسىنە بار

  • وتاندىق كومپوزيتور مۇستافا وزتۇرىكتىڭ رۋحىنا  ارناپ كۇي شىعاردى.

      قازاقستاننىڭ بەلگىلى سپورت قايراتكەرى، اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعا ءوز ومىرىندە قازاقستاندا تاەكۆاندو مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالادى، ادال ءىزباسارلارىن تاربيەلەدى. رۋحى مىقتى، ءوز يدەيالارىنا بەرىلگەن مۇستافا وزتۇرىكتىڭ بەينەسى كومپوزيتور شولپان قورعانبەكتى “تارلان” اسپاپتىق تۋىندىسىن شىعارۋعا شابىتتاندىردى.  بۇل شىعارمادا مۇستافا وزتۇرىكتىڭ بەينەسى كەڭ اۋقىمدى جانە اسەم كوركەمدەلگەن. دومبىرا ۇنىندەگى ليريكالىق باستاما كەيىپكەردىڭ تۋعان جەرى تۋرالى، ءوزىنىڭ بارلىق ءبىلىمى مەن داعدىلارىن تۋعان حالقىنا قالاي جەتكىزۋگە بولاتىندىعى تۋرالى ويلارىن جەتكىزەدى. بۇكىل انسامبلمەن ورىندالاتىن شىعارمانىڭ جىلدام بولىگى مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ەرىك-جىگەر، رۋح كۇشى، باتىلدىق، ادالدىق سياقتى قاسيەتتەرىن اشا وتىرىپ، جىگەرلى، ەكپىندى شىرقالادى. شىعارمانىڭ اۆتورى شولپان قورعانبەكشىعارما تۋرالى بىلاي دەيدى: قازاقستاننىڭ اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالارى، ەرەكشە تۇلعالار مەنى جىگەرلەندىرگەندەي بولدى، ولار ءبىزدىڭ قۋاتتى جانە باي شەجىرەمىزدى قۇرايتىن

  • قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسىنا -100 جىل.

    (تاريحي -دەرەكتى اڭگىمە)   جۇمات انەسۇلى     ارمان بولعان اۆتونوميا   قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكا بولۋىن الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان، ارمانداعان. ولار 1917-جىلدان قازاق اۆتونومياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەستى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ول كەزدە كادەت پارتياسىنىڭ مۇشەسى ەدى، سودان رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولعان كەرەنسكيدەن، ودان كەيىن كولچاكتىڭ كومەگىمەن قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدان ءۇمىتتى بولعان. كەرەنسكيدىڭ بۇل ماسەلەگە كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى بولمادى، ال، كولچاك بولسا، “قازاقتار ەشقاشان اۆتونوميا المايدى” دەپ ءۇزىلدى كەسىلدى باس تارتقان.  سونىمەن 1918-جىلى كولچاكتىڭ، دۋتوۆتىڭ، دەنيكيننىڭ اسكەرلەرى بولشەۆيكتەردەن جەڭىلە باستادى. 1918-جىلى بولشەۆيكتەر اقتارمەن ايقاسىپ جاتقاندا تساريتسين مايدانى، كاسپي، ماڭعىستاۋ ارقىلى ونداعان تۇيەلى اربامەن ءا.جانگەلدين تورعايعا، امانگەلدىنىڭ ساربازدارىنا كوپ قارۋ جاراق جەتكىزدى. كوپ قارجىدا اكەلگەن. سودان1918- جىلى قازان ايىندا تورعايدا سوۆەت وكىمەتى

  • ريم بيلەۋشىلەرى ۇلى دالادان بارعان با؟

    يتەلى رۋى – ىرگەلى رۋلاردىڭ ءبىرى. اتاۋى جاعىنان يتەلى كادىمگى يتەلگى قۇستىڭ اتاۋىنىڭ عاسىرلار لەگىندە ع، گ ارىپتەرى تۇسۋىنە بايلانىستى وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاقتان العاندا، يد-تەلى، يدي-تەلە بولىپ ەجەلگى التايلىق تەلەلەردىڭ ءبىر بۇتاعى بولۋى مۇمكىن. يد-تەلى، يدي-تەلە اتاۋلارى ولاردى جەر-تەلەلەرى(وتىرىقشى تەلە) جانە قاسقىردى توتەم ەتكەن تەلەلەر رەتىندە كورسەتە الادى. يتەلىنىڭ شەجىرە بويىنشا كوكبۇلاق دەگەن اتانىڭ نەمەرەسى ەكەنىن تانىساق، كوك ءسوزىنىڭ قۇدايى سيپاتتار مەن كوك بورىگە، كيەگە قاتىستىلىعىن ەسكەرسەك يت ءسوزىنىڭ ءارى جاعىندا قاسقىر توتەمى جاتادى. يتاليانداردىڭ يت ەمگەن(قاسقىر ەمگەن) ەكى بالانى توتەم ساناپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن يتەلى اتاۋىنان يتەليا(يتاليا) بولىپ تۇرعانىن بىلە الامىز. ونىڭ ۇستىنە كوكبۇلاق اتالاتىن كەي جەردى حالىق كوكەبۇلاق دەپ تە ايتادى. كوكەبۇلاق – تىۆا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: