|  |  | 

تاريح تۇلعالار

ابىلقايىر. ءبىر حات – ءبىر مەملەكەت تاريحى

148186517_4880746415334077_2127536772941020371_o
بۇل حاتتى وسىدان ەكى جىل بۇرىن دا سالىپ ەدىم، ورىسشا. ەندى شامام جەتكەنشە اۋدارىپ كوردىم. تاريحتا قازاق “1731 جىلى رەسەيگە بودان بولدى” دەپ وقىتىپ كەلەدى. وسى ءۇشىن ابىلقايىر حاندى جازعىرعاندار دا كوپ. جانە پەتەربور ارحيۆىندەگى نۇسقا تۇزدىق بولىپ كەلدى. قازاقستاندىق عالىم ي. ەروفەەۆا ونى ىسىرىپ قويىپ، ابىلقايىردىڭ حاتىن تۇپنۇسقادان وقىپ، قايتا اۋداردى. سوندا جالعان دۇنيە جاريا بولىپ قالدى. 1731 جىلى 8 قىركۇيەكتە ابىلقايىر رەسەيدىڭ قاتىن پاتشاسىنا قۇزىرىڭا ال، قىزمەتشىڭ بولايىن دەپ حات جازباعان ەكەن. سوندا ء“ۇش عاسىرلىق” دەگەن اڭگىمە بەكەر بولىپ شىعادى. ەسكەرتۋ: ورىسشا نۇسقانى وقيمىن دەگەن ادام پاراقشامنان تاۋىپ الار. ال ازىرگە:
1) يرينا ەروفەەۆا اۋدارماسى:
8 قىركۇيەك 1730 جىل.
ۇلى دا مەيىرىمدى، جوعارى مەملەكەتتىڭ بارلىق جەرىن بيلەۋشى مارتەبەلى ۇلى يمەپراتريتساعا قاراپايىم ءوتىنىش بىلدىرەمىز. كۇننەن كۇنگە، جىلدان جىلعا مەملەكەتىڭىز ء(سىزدىڭ) ۇلعايىپ، بايلىعى ارتا بەرسىن.
سىزگە، ۇلى مارتەبەلىم، ءبىزدىڭ ءوتىنىش مىناداي. سىزگە قاراستى ەستەك-باشقۇرتتارمەن اۋىزبىرشىلىك بولماي تۇر.
ۇلى مارتەبەلى يمپەراتور، ءسىزدىڭ قامقورلىعىڭىز بەن قولداۋىڭىز ارقىلى تىنىشتىققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءسىزدىڭ قۇزىرىڭىزداعى جايىقتىق ەستەك الداربايعا قوسىپ ءوز ەلشىمدى دە جىبەرىپ وتىرمىن. وسى الدارباي ۇلى مارتەبەلى يمپەراتورعا ەلشى سۇراعاندىقتان، ءبىز ¬- ابىلقايىر حان جانە قازاقتىڭ قىرىق بي-سۇلتانى، ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇز، ماعان قاراستى بارلىق قاراشا باسىمىزدى ءيىپ، قۇپ الدىق.
جارلىق: ءسىزدىڭ قىزمەتشىلەرىڭىز جايىقتىق ەستەكتەرمەن كەلىسىمگە كەلەيىك. وسىنداي جارلىعىڭىزدى قابىل الامىز.
جىبەرىلگەن ەلشى سەيىتقۇلعا قۇلمامبەت باسشى، بىرنەشە قوسشىسى بار.
2) ارحيۆتەگى، پاتشايىم ءتىلماشتارى اۋدارعان نۇسقا:
8 قىركۇيەك 1730 ج.
پەتەربورداعى مارتەبەلىگە حات
كوپ جەرگە يەلىك ەتەتىن ۇلى دا مەيىرىمدى، شاپپاعاتتى، باي دا پاراساتتى يمپەراتريتسا حانىمنىڭ بيلىگىن ۇزاق ەتە كور دەپ كۇن سايىن، اي سايىن، جىل سايىن قۇدايدىڭ راقىمىن تىلەيمىز. ءبىزدىڭ سىزگە دەگەن ءوتىنىشىمىز مىنادا: ءسىزدىڭ قاراماعىڭىزداعى، جايىقتىڭ ارعى بەتىندە تۇراتىن ەستەكتەرمەن اسا جاقىن بولعان ەمەسپىز. ۇلى مارتەبەلىم، وزىڭىزگە تولىق مويىنۇسىناتىنىمدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءسىزدىڭ قۇزىرىڭىزداعى الداربايعا ءوز ەلشىمدى قوسىپ جىبەرىپ وتىرمىن. بۇل الدارباي وزىڭىزگە، ۇلى مارتەبەلىم، ەلشى جىبەر دەگەندىكتەن، ءبىز – ابىلقايىر حان جانە ونىڭ قاراماعىنداعى ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇز قاراقۇرىم حالقىمەن الدىڭىزدا باس يدىك، ءبىز ءسىزدىڭ قىزمەتشىڭىزبىز، ءارى جايىقتىڭ ارعى بەتىندەگى ءسىزدىڭ باشقۇرت حالقىڭىزبەن ىمىرادا ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءسىزدىڭ قامقورلىعىڭىز بەن كومەگىڭىزدى جۇرت بولىپ كۇتىپ وتىرمىز.
سىزگە باراقاتتى ءومىر تىلەيمىز، ءارى ءسىزدىڭ قۇزىرىڭىزعا وتەمىز.
حاتتى بەرگەن سەيىتقۇل. باس ەلشى قۇتتىمبەت پەن سەرىكتەرى.

Related Articles

  • گەرمانيا نەگە سوعىس اشتى؟

    جازۋشى-پۋبليتسيست مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): ەرتەڭ، 22-ماۋسىمدا گەرمانيانىڭ سوۆەت وداعىنا قارسى شابۋىل باستاعانىنا 81 جىل بولادى ەكەن. جىل سايىن وسىنداي كەزەڭدە «1941 جىلى 22 ماۋسىمدا فاشيستىك گەرمانيا وپاسىزدىقپەن سوعىس جاريالاماستان سوۆەت وداعىنا باسىپ كىردى» دەگەن قۇلاققا ءسىڭىستى تۇجىرىم كەزەكتى رەت قايتالانىپ جاتادى. وسى شىندىققا ۇيلەسە مە؟ نەمىستەردىڭ وپاسىزدىقپەن باسىپ كىرگەنى راس پا؟ رەسەي تاريحشىلارى 2009 جىلعا دەيىن بۇل تاقىرىپقا اۋىز اشىپ كورگەن ەمەس. ويتكەنى اقيقاتتى ايتۋعا جول بەرىلمەيتىن. تاريحي قۇجاتتار بولسا نە دەيدى؟ تاريحي قۇجاتتار گەرمانيا 1941 جىلى 21 ماۋسىمدا سوعىس جاريالاۋ تۋرالى بەرليندە ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ 22-ماۋسىمعا قاراعان تۇندە ماسكەۋدىڭ رەسمي وكىلدەرىنە تاپسىرىلعانىن ايتادى. گەرمانيا ەلشىسى ۆەرنەر فون دەر شۋلەنبەرگ 1941 جىلى 22 ماۋىمدا كرەملگە كەلىپ، قابىلداۋ بولمەسىندە بىرنەشە ساعات توسىپ،

  • قاراتاۋدىڭ قارا بەكەتىندەگى قىس

      جۇمات انەسۇلى (تاريحتىڭ ءبىر ساباعى– اڭگىمە) قاراتاۋدىڭ قارا بەكەتىندەگى قىس بۇل 1917-جىلدىن كەيىن بولعان ۋاقيعا. قاراتاۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى بەتپاقدالانىڭ ارعى بەتىندەگى كوتەرىلىستىڭ ۋ شۋى باسىلىپ، ، قىزىل مەن اقتىڭ اسكەرى بەتپاقدالانى ءالى ويقاستاپ جۇرگەن كەز. قاراتاۋداعى قارا بەكەت قىستىڭ قيىن كەزىندە، اداسقان، نە توڭعان جولاۋشى  جىلىنىپ، ەسىن جينايتىن بەكەت ەدى. وسى بەكەتتە ەلمەن بىرگە كوشە الماي ، ەلۋدەن اسقان ايەل مەن جاسى ون توعىزعا تولعان قىزى قارعاش امالسىز وسى قارا بەكەتتى قىستاپ قالعان. ولاردىڭ ءبىر سيىرى بار ەدى، سونى كۇندەلىكتى قورەك قىلىپ، كۇندەرىن كورىپ وتىرعان. ءتۇن قاراڭعىسى تۇسكەن كەزى ەدى. كىرە بەرىستە بايلانعان  جاس بۇزاۋ مەن قاشار تۇر، الدىنا سالىنعان ازعانتاي ءشوپتى كۇرت كۇرت شايناپ تۇرعان. . ءبىر كەزدە قويدىڭ

  • ۋكراينا اسكەرىندەگى قازاق: ەكى بالامنىڭ بويىندا ۋكراين قانى بار، ولاردى قورعاۋ – پارىزىم

    ءسانياش تويكەن رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسقىنشىلىعى كەسىرىنەن قيراعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ قاسىنان ءوتىپ بارا جاتقان رەسەيشىل كۇشتەر اسكەري تانكى. پوپاسنايا قالاسى، لۋگانسك وبلىسى، ۋكراينا، 26 مامىر 2022 جىل. ارقالىقتىڭ تۋماسى، ۇلتى قازاق جاسۇلان دۇيسەمبين ءۇش جىل بۇرىن ۋكرايناعا كوشىپ بارىپ، قازىر سول ەلدىڭ اسكەرى ساپىندا رەسەي باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىپ ءجۇر. ۋكراينالىق ايەلمەن شاڭىراق قۇرعان دۇيسەمبيننىڭ ەكى بالاسى بار. ول الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىندا مايدانداعى احۋال، قازاقستانداعى ساياسي جۇيە تۋرالى وي-پىكىرىن ءجيى ءبىلدىرىپ تۇرادى. جاسۇلان دۇيسەمبين ۇرىس دالاسىندا ۋاقىت تاۋىپ، ازاتتىققا سۇحبات بەردى. ء“ومىر بويى جالدامالى پاتەردە تۇردىق” ازاتتىق: جاسۇلان، ءوزىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز، نەمەن اينالىساسىز، ماماندىعىڭىز قانداي؟ ۋكراينا اسكەرى قاتارىندا رەسەي باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىپ جۇرگەن قازاق جاسۇلان دۇيسەمبين. جاسۇلان دۇيسەمبين: ارقالىق قالاسىندا تۋىپ-ءوستىم. 1999 جىلى

  • احمەتتانۋشى جازۋشىنىڭ جاڭا كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى

    مادەنيەت جاڭالىعى ۇلت ۇستازى، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تاياۋدا  الماتىداعى  ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا  اقىن، جازۋشى جۇمات انەسۇلىنىڭ «تاريحي حيكاياتتار» اتتى كىتابىنىڭ  تۇساۋكەسەرى ءوتتى. بۇل كىتاپ  قازاق ءالىپبيى مەن گرامماتيكاسىنىڭ، ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالاعان، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  1919-1920- جىلدارى العاشقى قىرعىز قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنا سىڭىرگەن زور قايراتكەرلىك قىزمەتى  بايان ەتىلگەن. جاڭا كىتاپتىڭ اۆتورى ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىنۇلىن  ۇنەمى ۇلىقتاۋىمەن وقىرماندارعا جاقسى ءمالىم. جۇمات انەسۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن، الاش قوزعالىسى مەن پارتياسىنىڭ تاريحى بايان ەتىلگەن « ماقتانىشى ەلىمنىڭ»، ۇلتىنا عۇمىرىن ارناعان تۇلعا»، «الاش تۋىن كوتەرگەندەر اتتى  تاريحي كىتاپتارى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ  كاتالوگىنا ەنگەن. جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە  بەلگىلى اقىن ايان نىسانالين، بەلگىلى جازۋشى ، «بالبۇلاق» جۋرنالىنىڭ

  • قارا تەڭىزدە رەسەيدىڭ “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتتى. وعان نە بولدى؟

    مارك كرۋتوۆ “ماسكەۋ” كرەيسەرى رەسەيدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى بولعان. 14 ءساۋىر كەشكە رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ەلدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى – “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتقانىن حابارلادى. ساراپشىلار زىمىران قارۋى بار كرەيسەردەن ايىرىلۋ رەسەي فلوتىنا ەلەۋلى سوققى بولىپ تيەتىنىن ايتادى. 13 ءساۋىر كەشكە ۋكراينانىڭ ودەسسا وبلىستىق اسكەري اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى، پولكوۆنيك ماكسيم مارچەنكو telegram-كانالىنا رەسەيدىڭ قارا تەڭىز فلوتىنىڭ فلاگمانى (جولباسشى كەمە) سانالاتىن، زىمىرانمەن جابدىقتالعان “ماسكەۋ” كرەيسەرىنە ۋكراينانىڭ كەمەگە قارسى ەكى “نەپتۋن” زىمىرانى تيگەنىن جازدى. بىرنەشە ساعاتتان كەيىن رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى تاسس اگەنتتىگىنە كەمەدە ءورت بولعانىن راستادى. اسكەري ۆەدومستۆو ء“ورت سالدارىنان “ماسكەۋ” زىمىران كرەيسەرىندە وق-ءدارى قورى جارىلدى. كەمەگە ەداۋىر زاقىم كەلدى. ەكيپاج تولىقتاي ەۆاكۋاتسيالاندى” دەپ مالىمدەپ، ءورتتىڭ شىعۋ سەبەبى انىقتالىپ جاتقانىن ايتقان.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: